Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 8; Maʻake 2–4; Luke 7


“Mātiu 8; Maʻake 2–4; Luke 7,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Mātiu 8; Maʻake 2–4; Luke 7

Naʻe fakahoko ʻe Sīsū ha ngaahi mana lahi ʻi Kāleli. Naʻá Ne fakamoʻui ha tangata kilia, tamaioʻeiki ʻa e ʻeikitaú, faʻē ʻi he fono ʻa Pitá, mo ha tangata naʻe mamatea. Naʻe kapusi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e kau tēvoló pea lolomi ʻa e matangí ʻi he Tahi Kālelí. ʻOku fakatātaaʻi ʻe he ngaahi mana ko ʻení ʻa e mālohi mo e mafai ʻo e Fakamoʻuí ki he meʻa kotoa pē. Hili hono fakaake ʻe he Fakamoʻuí ha tangata ʻi he ʻaho Sāpaté, naʻe kamata ke alea fakafufū ha kakai Siu ki ha founga ke fakaʻauha ai Ia. Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ko e Sāpaté ko ha ʻaho ia ke fai lelei ai. Naʻá Ne fakahaaʻi ʻa e ʻofá mo e manavaʻofá ʻi he taimi naʻá Ne fakamoʻui ai ha foha ʻo ha uitou. Pea naʻá Ne fakamolemoleʻi ha fefine fakatomala ʻa ia naʻá ne fufulu Hono vaʻé ʻaki hono loʻimatá.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Mātiu 8:2

Ko e hā ʻa e kiliá?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 1:40; Luke 5:12.)

Vakai ki he konga “Maʻake 1:40–45. Ko e hā ʻa e kiliá?”

Mātiu 8:5–9

Ko e hā naʻe ʻikai fiemaʻu ai ʻe he ʻeikitaú ke hū ʻa e Fakamoʻuí ki hono falé?

(Fakafehoanaki ki he Luke 7:2–8.)

Ko e ʻeikitaú ko ha ʻōfisa ia ʻi he kau tau Lomá ʻokú ne puleʻi ha kau tau ʻe toko 50 ki he 100. Naʻe faʻa fehiʻa ʻa e kau Siú ʻi he kau ʻeiki taú koeʻuhí he naʻa nau fakataipe ʻa e pule ʻa Lomá. Ka neongo ia, naʻe fakaʻilongaʻi ʻe Luke ha niʻihi ʻo e ngaahi ʻulungaanga manakoa ʻo e ʻeikitau ko ʻení. Naʻá ne taʻe-siokita mo angaʻofa. Naʻá ne fakatefito ʻene kolé ʻi he ngaahi fiemaʻu ʻa ʻene tamaioʻeikí, ʻa ia naʻe mahuʻinga kiate iá.

Naʻe fakahaaʻi ʻe he ʻeikitaú ha loto-fakatōkilalo moʻoni, ʻo lau ʻokú ne taʻe-taau ke ʻaʻahi tonu kia Sīsū, pe ko ha hāʻele ange ʻa Sīsū ki hono falé. Pea mahalo naʻe ʻiloʻi ʻe he ʻeikitaú naʻe ʻikai faʻa fetuʻutaki vāofi ʻa e kau Siu mateakí mo e kau Senitailé, hangē ko e maʻu meʻatokoni mo kinautolú pe hū ki honau ngaahi ʻapí.

Naʻe tali ʻe he Fakamoʻuí “naʻa mo ʻIsileli, ʻoku ʻikai te u ʻilo ai ha tui ʻe peheni.” ʻOku fekauʻaki ʻa e fakahā ko ʻení mo hono fakahā ʻe Sīsū ko Ia ʻa e Mīsaia kuo paní maʻanautolu kotoa te nau tali Iá.

Mātiu 8:20

Ko e hā naʻe ui ai ʻe Sīsū Kalaisi Ia ko e “Foha ʻo e Tangatá”?

Hangē ko hono lekooti ʻi he Fuakava Foʻoú, naʻe faʻa fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e hingoa “Foha ʻo e Tangatá” ʻi Heʻene fekauʻaki mo Iá. Ko ha huafa ia ʻo e Mīsaiá. Neongo ʻoku ʻikai lava ke tau fakapapauʻi ʻa e ʻuhinga naʻe ngāue ʻaki ai ʻe Sīsū ʻa e huafá ni, ka ko ʻeni ha ngaahi ʻuhinga lelei:

ʻUluakí, ʻoku ʻi he tohi ʻa Tanielá ha kikite ʻo e hāʻele mai ʻa e “Foha ʻo e Tangatá” Mahalo naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e huafá ni ke fakahaaʻi ko Ia ʻa e tokotaha ʻe fakahoko ai e kikité ni.

Uá, ko e huafa ʻe taha ki he ʻOtua ko e Tamaí ko e “Tangata ʻo e Māʻoniʻoní.” ʻI hono ui ʻe Sīsū Ia ko e Foha ʻo e Tangatá, naʻá Ne fakahaaʻi tauʻatāina ai Hono vā fetuʻutaki fakalangi mo e Tamaí. Ko Kalaisi ʻa e Foha ʻo e Tangata ʻo e Māʻoniʻoní.

Tolú, ko hono fakaʻaongaʻi e huafa Foha ʻo e Tangatá ko ha founga ia ʻe taha naʻe fakahā ai ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e natula ʻo e Tamai Hēvaní. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá: “Naʻe ʻi he tuʻunga ʻoku tau ʻi ai he taimi ní ʻa e ʻOtuá ʻi ha taimi ʻe taha, ka kuo hoko ia ko ha tangata kuo hākeakiʻi, pea ʻokú Ne ʻafio kuo fakakalauni ʻi he langí! … Te u pehē, kapau te mou mamata kiate Ia he ʻahó ni, te mou mamata kiate Ia ʻokú Ne fōtunga tatau mo e tangatá—ʻo hangē ko kimoutolú ʻi he meʻa kotoa pē, ʻi he ʻīmisí, mo tatau tofu mo e tangatá; he naʻe ngaohi ʻa ʻĀtama ʻi he anga moʻoni, mo e ʻīmisi pea mo e tatau ʻo e ʻOtuá.”

Mātiu 8:24

Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e ngaahi matangi ʻi he Tahi Kālelí?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 4:37; Luke 8:23.)

ʻOku hanga ʻe he tuʻunga fakasiokālafi makehe ʻo e Tahi ʻo Kālelí ʻo ʻai ke ne tuʻu laveangofua ki he ngaahi matangí. ʻI he kilomita ʻe 21 (maile ʻe 13) hono lōloá mo e kilomita ʻe 13 (maile ʻe 8) hono fālahí, ʻoku tuʻu e tahí ʻi ha mita ʻe 210 (fute ʻe 690) ʻi lalo ʻi he fukahi tahí, pea takatakaiʻi ia ʻe ha ngaahi tafungofunga. ʻOku māʻolunga e ngaahi tafungofunga ʻe niʻihi ʻo aʻu ki he kilomita ʻe 610 (fute ʻe 2,000) ʻi ʻolunga he tahí. ʻI he efiafí, ʻoku faʻa ʻalu hake ʻa e ʻea māfana mo hauhau ʻo e tahí, lolotonga iá ʻoku ngaʻunu vave hifo e ʻea mokomoko mei he ngaahi tafungofungá, ʻo fakatupunga ai ʻa e matangi mālohi ʻi he fukahi vaí. ʻIkai ngata aí, ʻoku fuʻu mamaha ʻa e Tahi ʻo Kālelí, pea ko hono lolotó ko e fute ʻe 141 (mita ʻe 43), ʻo ne faʻa fakatupu ha ngaahi peau lalahi ange ʻi he taimi ʻoku fuʻu mālohi ai ʻa e havilí.”

Maʻake 2:2–5

Ko e hā e ngaahi meʻa naʻe fiemaʻu ke aʻu ai ʻa e tangata mahaki teté ki he Fakamoʻuí?

ko e konga ki lalo ʻo e ʻato ʻo ha fale ʻi ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá naʻe toe langa

faitā ʻa James Jeffery

ʻOku ʻuhinga ʻa e “[puke] ʻi he mahaki teté” ke mamatea. ʻI he taimi naʻe fua ai ʻe ha toko fā ʻa e tangata naʻe mahaki teté ki he fale naʻe akonaki ai ʻa Sīsuú, naʻa nau ʻilo ai ne fuʻu tokolahi e kakaí ke nau lava ʻo hū. Ko e ngaahi fale ʻi he senituli ʻuluakí ʻi Kapaneumé, naʻe holisi maka pea ʻato lafalafa papa, mohuku, mo e kelekele. Naʻe lava ʻo hū ʻa kinautolu naʻa nau fua e tangatá ʻaki ʻenau kaka hake ki he ʻató ʻo fakaava ha konga lahi ʻi he pelepelá mo e mohukú. Naʻa nau tukuhifo leva ʻa e tangatá ki he Fakamoʻuí. ʻOku ngalingali ʻoku ʻuhinga ʻa e fakamatala “Pea kuo mamata ʻa Sīsū ki heʻenau tuí” ki he tui kotoa ʻo e kau tangata ʻe toko nimá, ʻi hono fakahaaʻi heʻenau ngāue fakataha ke aʻu ki he Fakamoʻuí.

Maʻake 2:15–17

Ko e hā naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e maʻu meʻatokoni ʻa Sīsū mo e kau tānaki tukuhaú mo e kau faiangahalá?

ʻI he taimi ʻo e Fuakava Motuʻá mo e Fuakava Foʻoú, naʻe ʻi ai ha ʻuhinga lahi ange ʻo e kai mo inu fakataha mo e niʻihi kehé, ʻo ʻikai ngata pē ʻi he kaí mo e inú. Ko hano fakahaaʻi ia ʻo e fakafeohi. Naʻe fakahaaʻi mai naʻe ʻi ai ha vā fakakaungāmeʻa mo e melino pe ko hono fakahaaʻi ha loto-fiemālie ke feohi pehē. ʻI he taimi ʻe niʻihi lolotonga e maʻu meʻatokoní, ʻe fakaafeʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fakafoʻituituí ke fakatomala pea liliu.

ʻI he taimi ʻe niʻihi, naʻe fakaangaʻi ʻe he kau lotu Siú ʻa Sīsū ʻi heʻene maʻu meʻatokoni mo e kakai naʻa nau lau ko e kau faiangahalá. Naʻe kau ʻi he niʻihi ne nau ui ko e kau faiangahalá ʻa kinautolu naʻe ʻikai muimui ki he ngaahi tukufakaholo faka-Siú mo e kau tānaki tukuhaú. Naʻe tui ha kau Siu ʻe niʻihi naʻe fakafehuʻia ʻenau tuʻunga maʻá ʻi heʻenau maʻu meʻatokoni mo e kakai peheé.

Maʻake 2:23–28

Ko e hā naʻe fakafepaki ai ʻa e kau tangata tohí mo e kau Fālesí ki he ngāue ʻa e kau ākongá ʻi he ʻaho Sāpaté?

ʻOku vaheʻi ʻe he Sāpaté ʻa e kau ʻIsilelí mei he kakai kehe kotoa pē. Naʻe maʻu ʻe he ngaahi anga fakafonua kehé ha ngaahi feituʻu māʻoniʻoni, ngaahi lao ʻo e feilaulaú, mo ha ngaahi anga fakafonua fakalotu kehekehe, ka ko e kau ʻIsilelí pē naʻa nau tauhi ʻa e Sāpaté.

ʻI he kuonga ʻo Sīsuú, ko e Sāpaté ko ha kaveinga ia naʻe tālangaʻi lahi. ʻI he taimi naʻe toli ai ʻe he kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí ha kēleni ʻi he Sāpaté lolotonga ʻenau lue ʻi ha ngoueʻangá, naʻe lau ʻeni ʻe he kau taki ʻo e kau Siú ko hano maumauʻi ia ʻo e Sāpaté. Naʻe fakamanatu ʻe Sīsū ki he kau taki ʻo e kau Siú naʻe kai ʻe Tēvita ʻa e mā ʻo e tāpanekalé. ʻI hono fakamanatu kiate kinautolu ʻa e meʻá ni, naʻe fokotuʻu ai ʻe he Fakamoʻuí “ʻa e ʻuhinga ʻo e Sāpaté ki he faʻahinga ʻo e tangatá, mo ʻEne Pule ki aí.”

Kuo faleʻi foki kitautolu ʻi hotau kuongá ni ke tau manatuʻi e taumuʻa ʻo e Sāpaté pea ʻoua ʻe faʻu ha lisi lōloa ʻo e ngaahi meʻa ke faí mo e ngaahi meʻa ke ʻoua ʻe fai ʻi he ʻaho Sāpaté.

Maʻake 3:6

Ko hai ʻa e kau Helotiané?

Vakai, “The Herodians and the Zealots” ʻi he konga section “What happened between the Old and New Testaments?” ʻi he talateú.

Maʻake 3:22–27

Ko hai ʻa e “tokotaha mālohi” ʻi he talanoa fakatātā ko ʻení?

(Fakafehoanaki ki he Mātiu 12:29; Luke 11:21–22.)

Naʻe tukuakiʻi ʻe he kau tangata tohí mo e kau Fālesí ʻa Sīsū ki hono fakaʻaongaʻi e mālohi ʻo e tēvoló ke kapusi ki tuʻa ʻa e kau tēvoló. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he Fakamoʻuí kuo pau ke mālohi ange ha tangata ʻokú ne ikunaʻi mo haʻi ha tangata mālohi ʻi he tangata ko iá. ʻI he tūkunga ko ʻení, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he “tokotaha mālohí” ʻa e tēvoló. Ko Sīsū ʻa e “taha ʻoku mālohi lahi [ange],” ʻa e taha te Ne lava ʻo ikunaʻi mo haʻi ʻa e tēvoló. Naʻe totonu ke hanga ʻe he malava ʻa e Fakamoʻuí ke kapusi ki tuʻa ʻa e kau tēvoló, ʻo ʻai ke mahinongofua ki Hono kau tukuakiʻí ʻokú Ne maʻu ha mālohi kia Sētane.

Naʻe fakamatala ʻe ʻEletā Semisi E. Talamesi, “Naʻe ʻohofi ʻe Kalaisi ʻa e nima mālohi ʻo Sētané, pea kapusi ʻene kau laumālie tēvoló mei he [ngaahi sino] ʻo e kakai naʻa nau uluisino ai taʻe maʻu ha ngofuá; ʻe lava fēfē ʻe Kalaisi ke fai ʻeni kapau naʻe ʻikai ke Ne tomuʻa haʻi ʻa e ‘tokotaha mālohí,’ ʻa e pule ʻo e kau tēvoló, ʻa Sētane tonu?”

Maʻake 4:26–29

Ko e hā e ʻuhinga ʻo e talanoa fakatātā ki he tengaʻi ʻakau ʻoku tupú?

ʻOku akoʻi ʻe he talanoa fakatātā ko ʻení fekauʻaki mo e fengāueʻaki ʻa e ʻOtuá mo kitautolú. Naʻe laku ʻe he tangatá ʻa e ngaahi tengá ʻi ha ʻātakai ʻe lava ke tupu aí, ka kuo pau ke ne tatali ke tupu ia. ʻI he ʻalu ʻa e taimí, naʻe hanga ʻe he kelekele naʻe fakatupu ʻe he ʻOtuá ʻo fakatupu mai ʻa e “fua ʻoʻona pē.” Hangē ko e tohi ʻa e ʻAposetolo ko Paulá, te tau lava ʻo tō pea fuʻifuʻi, ka ko e ʻOtuá “ʻokú Ne foaki hono tupú.” Ko e ʻOtuá pē te Ne lava ʻo ngaohi ke tupu ʻa e ngaahi meʻá. ʻOku ngāueʻaki ʻa e tefitoʻi moʻoni ko ení ki he tupu fakalaumālie fakafoʻituituí mo e tupulaki ʻa e Siasí ʻi he māmaní.

Luke 7:11

Ko e hā e meʻa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí ke aʻu ai ki he kolo ko Neiní?

“Ko Neiní ko ha kiʻi kolo faama siʻisiʻi ia ʻi he taimi ʻo Sīsuú. … Naʻe tuʻu ʻa e kiʻi koló ʻo mavahe mei he halanga totonú. Naʻe taha pē e foʻi hala ki aí. ʻI he taimi ʻo Sīsuú, ne siʻisiʻi pea masivesiva e kiʻi nofoʻanga ko ʻení, pea kuo pehē ai pē ʻo aʻu mai ki he taimí ni. Ne ʻi ai ha taimi ʻe niʻihi ʻi hono hisitōliá, ne tuʻu ʻi he koló ni ha ngaahi ʻapi ʻe 34 mo ha kakai pē ʻe toko 189. …

“Naʻe kamata ʻaki ʻe Luke ʻi heʻene tohí hono fakamatalaʻi naʻe ʻi Kāpaneume ʻa Sīsū ʻi he ʻaho kimuʻá pea naʻá Ne fakamoʻui e tamaioʻeiki ʻa e ʻeikitaú (vakai, Luke 7:1–10). ʻOku tau ako leva mei ai, ‘ʻi he ʻaho hono hokó’ (veesi 11; tānaki atu hono fakamamafaʻí), naʻe ʻalu e Fakamoʻuí ki ha kolo ne ui ko Neini, fakataha mo ha kau ākonga tokolahi. ʻOku mahuʻinga ʻaupito e hokohoko ko ʻení. ʻOku tuʻu ʻa Kāpaneume ʻi he matāfanga fakatokelau ʻo e Tahi ʻo Kālelí, fute ʻe 600 (mita ʻe 183) ʻi lalo he lēvolo ʻo e tahí. ʻOku fakafuofua ʻa Neini ke tuʻu ʻi ha maile ʻe 30 (kilomita ʻe 48) ʻi he tafaʻaki fakatonga ʻo Kāpaneumé ʻi ha fute ia ʻe 700 (mita ʻe 213) ʻi ʻolunga he lēvolo ʻo e tahí, ʻa ia kuo pau ke fai ha kaka lōloa mo māʻolunga ki Neini. Ke lue mei Kāpaneume ki Neiní, ʻe fiemaʻu ke fai ia ʻi ha ʻaho ʻe taha pe ua. … Ko hono ʻuhingá, mahalo naʻe pau ke tuʻu pongipongia ʻa Sīsū pe mahalo naʻe pau ke toe lue foki he poʻulí kae lava ʻo fakafetaulakiʻi e meʻafakaʻeikí “he ʻaho hono hokó.’”

Ko e finangalo lelei ʻa e Fakamoʻuí ke fakahoko ʻa e fononga lōloa mo faingataʻa ko ʻení ʻi he taimi naʻá Ne fai aí ko ha sīpinga ia ʻo ʻEne ʻofa mo e tokanga ki he uitou ʻo Neiní pea mo kitautolu kotoa.

mape ʻo Kālelí

tā fakatātā ʻa Keith Beavers

Luke 7:12

Ko e hā ha ngaahi faingataʻa ne mei fehangahangai mo e uitou ʻo Neiní ʻi he mālōlō hono foha pē ʻe tahá?

Ko ha meʻa fakamamahi ki ha taha pē ke mate hano foha ʻe toko taha, kae tautautefito ki ha uitou ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú. Makehe mei heʻene faingataʻaʻia fakaelotó, mahalo naʻá ne fehangahangai foki mo ha faingataʻa fakapaʻanga. Naʻe fakafalala lahi ʻa e houʻeiki fafiné ki he kāinga tangatá ke nau poupouʻi mo maluʻi kinautolu. ʻI he taimi naʻe mali ai ha fefine, naʻá ne hoko ko ha konga ʻo e fāmili hono husepānití. Naʻe faʻa foaki ʻene tokangá ki hono ʻuluaki fohá ʻi he mālōlō hono husepānití. Naʻe maʻu ʻe he ʻuluaki fohá ha tofiʻa mei heʻene tamaí ke tokangaʻi e toenga ʻo e fāmilí. ʻI he taimi naʻe mālōlō ai e foha ʻo e uitoú, naʻe ʻikai toe ʻi ai hano tofiʻa. Kapau naʻe ʻikai toe ʻi ai hano kāinga kehe ke nau fakafalala ki ai, mahalo naʻá ne faingataʻaʻia fakapaʻanga.

Luke 7:24–30

Ko e hā “ʻoku ʻikai ha palōfita lahi hake ʻia Sione ko e Papitaisó”?

Vakai ki he konga “Mātiu 11:7–15. Ko e hā naʻá ne ʻai ʻa Sione Papitaiso ke hoko ko ha palōfita maʻongoʻonga peheé?”

Luke 7:37–38, 44

Ko e hā e anga fakafonua ʻo hono fufulu e vaʻe ʻo ha tokotaha ʻaʻahi?

Lolotonga e maʻu meʻa tokoni ʻa Sīsū mo ha Fālesi ko Saimone, naʻe haʻu kiate Ia ha fefine naʻe ʻiloa ko ha taha faiangahala. Neongo naʻe ʻikai fakaafeʻi ʻa e fefiné ki he kātoanga kaí, ka naʻá ne lava ʻo hū ki he fale ʻo Saimoné koeʻuhí naʻe fakangofua ʻe he anga fakafonuá ʻa e kakai taʻe fakaafeʻí pea naʻa mo e kau solá ke nau hū ki ha fale ʻi he taimi maʻu meʻatokaí. Naʻe fufulu ʻe he fefiné ʻa e toʻukupu kelekele ʻo e Fakamoʻuí ʻaki hono loʻimatá, pea tākai ʻaki ha lolo.

Ko hono fufulu e vaʻe ʻo ha tokotaha ʻaʻahí ko ha tōʻonga talitali kakai lelei ia ʻi ʻIsileli he kuonga muʻá. Ko ha ngāue ia naʻe faʻa vahe ki ha tamaioʻeiki fefine. Kapau naʻe ʻikai ke ʻi ai ha tamaioʻeiki ʻa e falé, naʻe ʻoange ʻe he tokotaha naʻá ne tokangaʻí ha vai maʻá e kau fakaafé ke takitaha fufulu honau vaʻé. Naʻe hoko atu ʻa e anga fakafonua ko ʻení ki he kuonga ʻo e Fakamoʻuí.

Kehe mei he fefiné, naʻe teʻeki ai ʻoange ʻe Saimone kia Sīsū ha vai ke fufulu ʻaki Hono vaʻé. Naʻe ʻikai ke ne ʻuma mai kiate ia pea naʻe teʻeki ai ke ne tākai lolo e ʻulu ʻo Sīsuú. Naʻe fakafehoanaki ʻe Sīsū ʻa e ʻikai ke fakahoko ʻe Saimone e ngaahi tōʻonga angaʻofa angamaheni ko ʻení ki ha tokotaha fakaafé mo e ngaahi ngāue tokoni fakatōkilalo ʻa e fefiné.

Ako Lahi Ange

Naʻe Fakanonga ʻe Sīsū ʻa e Matangí

Ko e ʻAho Sāpaté

Ko e Uitou ʻo Neiní

  • Keith J. Wilson, “ʻI he Ngaahi Taimi ʻo e Lotosiʻí, Manatuʻi e Uitou ʻo Neiní,” Liahona, ʻEpeleli 2019, 12–17

Mītiá

Ngaahi Vitioó

Widow of Nain” (2:26)

2:26

Calming the Tempest” (2:21)

2:21

Jesus Forgives Sins and Heals a Man Stricken with Palsy” (2:57)

Ngaahi ʻĪmisí

Ko hono lolomi ʻe Sīsū ʻa e matangí

Stilling the Storm [Ko Hono Lolomi ʻo e Matangí], tā fakatātā ʻa Ted Henninger

Ko e fakamoʻui ʻe Sīsū ʻa e tangata naʻe mahaki tete
ʻOku fakamoʻui ʻe Sīsū ʻa e foha ʻo e uitou ʻo Neiní
ko hano fufulu ʻe ha fefine ʻa e vaʻe ʻo e Fakamoʻuí ʻaki hono loʻimatá

Ko Hono Fufulu e Toʻukupu Kelekele ʻo Sīsuútā ʻe Brian Call