“Sēnesi 3–4; Mōsese 4–5,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako ʻInisititiutí (2026)
ʻĀtama mo ʻIvi, tā fakatātā ʻa Douglas M. Fryer
Sēnesi 3–4; Mōsese 4–5
ʻI he maama fakalaumālié, naʻe tukulolo ʻa Sīsū Kalaisi ki he finangalo ʻo e Tamai Hēvaní pea naʻe fili Ia ke hoko ko hotau Fakamoʻui. Naʻe feinga ʻa Sētane ke fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke filí. Naʻá ne ʻahiʻahiʻi ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻi he Ngoue ko ʻĪtení, ʻa ia naʻe iku ai ki he Hingá. Naʻe ʻomi ʻe he Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví ʻa e mate fakatuʻasinó mo e fakalaumālié ki he māmaní. Neongo naʻe ʻomi ʻe he Hingá ʻa e faingataʻá, mamahí, mo e angahalá, ka naʻá ne toe ʻomi foki ʻa e faingamālie ke fakaʻaongaʻi ʻa e tauʻatāina ke filí, ako, tupulaki, mo e malava ke maʻu ha fānaú. ʻE lava ke tau ikunaʻi e ngaahi nunuʻa ʻo e Hingá ʻo fakafou ʻi he feilaulau fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá, “Sēnesi 3–4; Mōsese 4–5”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Poupouʻi ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku hoko ai e tauʻatāina ke filí ko ha konga matuʻaki mahuʻinga ʻo e palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he fakamoʻuí? Fakakaukau ki he fehuʻi ko ʻení ʻi hoʻo ako ʻa e Mōsese 4:1–4.
-
ʻOku ʻi ai nai ha taimi ʻokú ke ongoʻi ai ʻoku ʻahiʻahiʻi koe ke fufuuʻi hoʻo ngaahi fehalākí mei he ʻOtuá? ʻI hoʻo ako ʻa e Mōsese 4:13–19, 27, fakakaukau ki he founga ʻe tāpuekina ai koe ʻi hoʻo tafoki kia Sīsū Kalaisí, ʻo tatau ai pē pe ko e hā ha meʻa kuó ke fai.
-
ʻI hoʻo ako ʻa e Mōsese 4:5–32 mo e 5:1–12, fakakaukau ki he ngaahi tāpuaki te ke ala maʻu koeʻuhí ko e Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
Tuku ha taimi ki he kau akó ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi mo fevahevaheʻaki ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Sēnesi 3–4 mo e Mōsese 4–5.
Ako Fakataukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e Mōsese 4:1–4 ko ha feituʻu ʻaonga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko e Kumi ʻa e Ngaahi Fakafehoanaki ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá. Te ke lava foki ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e taukei ko e “Mahino ʻa e Ngaahi Fakataipe ʻi he Folofolá” ʻi hono ako ʻo e Mōsese 5:4–12.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Ako ʻiate koe pē ʻa e tokāteline ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku ʻi ai ha mālohi ʻi hono ako, fakalaulauloto, mo ʻilo ʻa e tokāteline ʻa e Fakamoʻuí maʻau pē ʻi hoʻo teuteu ke akoʻi hoʻo kau akó. Ke ako lahi ange fekauʻaki mo ʻeni, vakai ki he konga “Naʻe Ako ʻe he Fakamoʻuí ʻa e Tokāteliné” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 20–21). ʻE lava ke tokoni hono ʻeke ʻo e ngaahi fehuʻi ʻoku tali tauʻatāina ʻi he kalasí ke fakalaulauloto, fakahaaʻi, mo ako lelei ange ai ʻe he kau akó ʻa e tokāteline ʻa e Fakamoʻuí maʻanautolu pē.
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ʻeku tauʻatāina ke filí?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali e ngaahi fehuʻi ko ʻení pea fakaafeʻi e kau akó ke aleaʻi kinautolu mo hanau hoa. Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni e kau akó, te nau lava ʻo ako ʻa e Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tauʻatāina ke Filí mo e ʻEkeʻi Meiate Kita ʻa e Meʻa Ke Fai pe Taʻe Faí” (Gospel Library) kimuʻa pea kamata ʻenau fealēleaʻakí.
-
Ko e hā ʻa e tauʻatāina ke fili?
-
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ʻa e tauʻatāina ke filí?
Fakamatalaʻi ange ʻoku fakamatalaʻi ʻi he Mōsese 4 ʻa e Fakataha Alēlea ʻi he Langí ʻi he maama fakalaumālié, ʻa ia naʻe fili ai ʻe he Tamai Hēvaní ʻa Sīsū Kalaisi ke hoko ko hotau Fakamoʻui. Ko e tauʻatāina ke filí ko e taha ia ʻo e ngaahi meʻa tefito ne aleaʻi ʻi he fakataha alēlea ko ʻeni ʻi he maama fakalaumālié. Fakaafeʻi e kau akó ʻi heʻenau ako he ʻaho ní ke nau vakai angé pe ko e hā ha meʻa te nau lava ʻo ako fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo ʻenau tauʻatāina ke filí mo e founga te nau lava ai ʻo maluʻi iá.
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali e ʻekitivitī ako ko ʻení pea fakaafeʻi e kau akó ke fakakakato ia mo hanau hoa pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki:
Ako ʻa e Mōsese 4:1–4, pea aleaʻi leva e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
Ko e hā ha ngaahi faikehekehe naʻá ke fakatokangaʻi ʻi he ngaahi folofola ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí pea mo e ngaahi lea ʻa Sētané?
-
Naʻá ke vakai fēfē ki hono fakaʻapaʻapaʻi pe tukunoaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi he ngaahi veesi ko ʻení?
Fakaafeʻi ha kau ako kehekehe ke vahevahe mo e kalasí e ngaahi fakakaukau ne nau maʻu mei heʻenau akó mo e fealeaʻakí. Lolotonga ʻenau vahevahé, te nau lava ʻo fakahaaʻi ha ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku fakahoko ʻe Sīsū Kalaisi ʻi he āfeitaulalo ʻa e finangalo ʻo ʻetau Tamai ʻi Hēvaní. ʻOku feinga ʻa Sētane ke fakaʻauha ʻetau tauʻatāina ke filí pea tataki kitautolu ki he nofo pōpulá.
-
ʻOku feinga fēfē ʻa Sētane ke fakaʻauha ʻetau tauʻatāina ke filí he ʻaho ní? Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Paula V. Sionisoní ko ha konga ʻo hoʻomou fealeaʻakí:
ʻOku kākaaʻi mo fakakuihi ʻe Sētane he taimí ni ʻa e tangatá, pea ʻokú ne taki pōpula kinautolu ʻi hono lotó. Kapau ʻokú ne taki pōpula ʻa e kakaí, ʻikai nai ʻoku hangē ia ʻokú ne fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke filí?
Ko hono moʻoní, naʻe ʻikai ke ne lava ʻo fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke filí ʻi he moʻui ʻi he maama fakalaumālié, pea he ʻikai foki ke ne lava ʻo fai ia he taimí ni. Ka ʻokú ne taki pōpula kitautolu ʻaki ʻene fakataueleʻi kitautolu ke tau faiangahala. ʻI he taimi ʻoku tau faiangahala aí, ʻoku tau fakavaivai ai kiate ia. Ko hono olá, ʻoku tau foaki ai ha konga ʻo ʻetau tauʻatāina ke filí kiate ia. He ʻikai ke ne lava ʻo toʻo ia meiate kitautolu, ka te tau lava ʻo tukuange ia. (“Free to Choose,” Ensign, Feb. 2019, 64)
Fakamatalaʻi ange ʻoku feinga ʻa Sīsū Kalaisi ke fakatolonga mo maluʻi ia, ʻo fehangahangai ia mo Sētane, ʻa ia ʻokú ne feinga ke fakaʻauha ʻetau tauʻatāina ke filí.
-
Naʻe maluʻi fēfē ʻe he ngaahi angafai ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ʻi he Fakataha Alēlea ʻi he Langí hoʻo tauʻatāina ke filí?
-
Ko e hā e founga ʻoku hokohoko atu ai ʻe he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ʻa hono maluʻi hoʻo tauʻatāina ke filí ʻi he ʻahó ni? (Te ke lava ʻo vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Sionisoní ko ha konga ʻo e fealeaʻaki ko ʻení:)
ʻI he taimi ʻoku tau muimui ai kia Sētané, ʻoku tau foaki ha mālohi kiate ia. ʻI he taimi ʻoku tau muimui ai ki he ʻOtuá, ʻokú Ne foaki mai ha mālohi kiate kitautolu. ʻOku ʻikai ko e pōpoaki ʻeni ʻoku tau maʻu mei he māmaní, ka ko e moʻoní ia. Ko e mālohi moʻoní, ʻa e mālohi ke hoko ʻo hangē ko e Fakamoʻuí, ʻoku toki maʻu pē ia ʻi he talangofua. ʻOku toki maʻu pē ʻa e tauʻatāina moʻoní ʻi he talangofuá—ʻi hono fakavaivaiʻi kitautolu ki he finangalo ʻo e ʻOtuá kae ʻikai ki he fiemaʻu ʻa e kakanó pe loto ʻo e tēvoló. ʻOku ʻomi ʻe he talangofuá ʻa e tauʻatāiná, mālohí, fiefiá, melinó, mo e ʻamanaki leleí.
… ʻI heʻetau moʻui angatonú, te tau lava ai ʻo tauʻatāina mei ha faʻahinga mālohi pē ʻe fie fakaʻaongaʻi ʻe he filí ke ne puleʻi ʻaki kitautolu. ʻOkú ne toki maʻu pē ʻa e mālohí ʻi he taimi ʻoku tau fakangofua ai ia ʻaki ʻetau ngaahi filí. Kapau ʻoku ʻi ai ha meʻa ʻi heʻetau moʻuí ʻokú ne fakahohaʻasi mo fakapōpulaʻi kitautolu, tau fakatomala muʻa. Tau siʻaki ia pea fakatupulaki ʻa e tauʻatāiná ʻi heʻetau moʻuí. (“Free to Choose,” 69)
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fakalaulauloto ki he ngaahi founga ʻoku nau ongoʻi ai ʻoku feinga ʻa Sētane ke tataki pōpula kinautolú. Poupouʻi ke nau fakakaukau ki ha ngaahi angafai te nau lava ʻo fakahoko ke nau falala kakato ange ai kia Sīsū Kalaisi koeʻuhí ke nau lava ʻo aʻusia ʻa e tauʻatāina lahi ange ʻoku maʻu meiate Iá. Fakaafeʻi ke nau hiki e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi ongo ʻoku nau maʻú.
ʻE lava fēfē ke tokoniʻi au ʻe Sīsū Kalaisi ʻi he taimi ʻoku ou faiangahala aí?
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e tūkunga ko ʻení:
Naʻe fai ʻe Lūkasi ha ngaahi fehalaaki kimuí ni ʻokú ne ongoʻi mā ai. Kuo ʻikai ke ne toe lotu koeʻuhí he ʻoku ʻikai ke ne fakapapauʻi pe ʻe fie fanongo mai nai ʻa e ʻOtuá kiate ia. ʻOku ʻikai ke ne fakapapauʻi pe ʻokú ne fiemaʻu koā ke ʻafioʻi ia ʻe he ʻOtuá he taimí ni.
-
Ko e hā haʻo ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e tali ʻa Lūkasi ki hono tūkungá?
Fakamatalaʻi ange ʻe lava ke akoʻi mai ʻe he ngaahi angafai ʻa ʻĀtama mo ʻIvi hili ʻena kai ʻa e fua tapú ha ngaahi lēsoni mahuʻinga fekauʻaki mo e feituʻu ke tau tafoki ki ai ʻi he taimi kuo tau maumauʻi ai e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá. (Kapau ʻe fiemaʻu, te ke lava ʻo toe vakaiʻi ʻa e fakamatala ki he kai ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e fuá ʻaki hano ako ʻa e Mōsese 3:15–17; 4:5–12.) Poupouʻi e kau akó ke nau fekumi ki ha mahino mei he Tamai Hēvaní fekauʻaki mo e founga ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ai e ngaahi moʻoni ʻoku nau ako he ʻaho ní ki heʻenau moʻuí.
Ako fakataha ʻa e Mōsese 4:12–19, 27. Fakaafeʻi e kau akó ke nau kumi ha ngaahi moʻoni mei he ngaahi veesi ko ʻení ʻe ala tokoni kia Lūkasi ke toe fakafoʻou e founga ʻo ʻene fakakaukau ki heʻene ngaahi fehalākí. ʻOange ha faingamālie ki he kau akó ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukaú mo hanau hoa pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu tokosiʻi. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení ke fakatupulaki ʻa e fealeaʻakí:
-
ʻOkú ke pehē ko e hā e ʻuhinga naʻe feinga ai ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ke toitoi mei he ʻOtuá? Ko e hā ha ngaahi founga ʻoku feinga ai ʻa e kakaí he taimi ʻe niʻihi ke “toitoi” mei he ʻOtuá he ʻahó ni?
-
Ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo ako mei he fehuʻi ʻa e ʻOtuá “Ko hoʻo ʻalú ki fē?” (veesi 15)?
-
Naʻe tokoniʻi fēfē ʻe he ʻOtuá ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻi he veesi 27? Te Ne tokoniʻi fēfē kitautolu ʻi he taimi kuo tau hinga ai ʻi he maumaufonó?
Hili e fealeaʻaki ʻa e kau akó, fakamatalaʻi ange ʻoku ʻi ai ha ʻuhinga fakataipe mahuʻinga ʻi he “kofu kiliʻimanu” naʻe ngaohi ʻe he ʻOtuá maʻa ʻĀtama mo ʻIví. Vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa Sisitā J. ʻAneti Tenisí. (Pe ko hoʻo ako ʻa e “Sēnesi 3:21; Mōsese 4:27. Ko e hā hono mahuʻinga ʻo hono fakakofu ʻe he ʻOtuá ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻaki ʻa e kofu kiliʻimanú?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá.)
ʻI heʻetau hoko ko e kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku tui ʻe kitautolu kuo fili ke fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá ʻi he fale ʻo e ʻEikí ha teunga ouau toputapu lolotonga ʻo e moihū ʻi he temipalé, ko ha fakataipe ʻo e vala naʻe tui ʻi he ngaahi ouau fakatemipale ʻi he kuonga muʻá. ʻOku tau tui foki ʻa e kāmeni ʻo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní, lolotonga ʻa e moihū ʻi he temipalé pea ʻi heʻetau moʻui fakaʻahó fakatouʻosi.
ʻOku hoko moʻoni ʻa e kāmeni ʻo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní ko ha fakataipe mālohi pea fakataumuʻa foki ki he Fakamoʻuí. ʻI he taimi naʻe kai ai ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e fua ʻo e ʻakaú pea pau ke na mavahe mei he Ngoue ko ʻĪtení, naʻe ʻoange kiate kinaua ha [kofu] kiliʻimanu ke kofukofuʻi ʻaki kinaua. ʻOku ngalingali naʻe feilaulauʻi ha monumanu ke ngaohi ʻaki ʻa e ongo [kofu[ kiliʻimanu ko iá—ko ha fakataipe ʻo e feilaulau ʻa e Fakamoʻuí maʻatautolú. Ko e Kaphar ko e foʻi lea faka-Hepelū ia ki he fakaleleí, pea ko e taha ʻo hono ngaahi ʻuhingá ko e “ke ʻufiʻufi.” ʻOku fakamanatu mai ʻe hotau kāmeni temipalé ʻoku ʻufiʻufi kitautolu ʻe he Fakamoʻuí mo e ngaahi tāpuaki ʻo ʻEne Fakaleleí ʻi hono kotoa ʻo ʻetau moʻuí. ʻI heʻetau tui fakaʻaho ʻa e kāmeni ʻo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní, ʻoku hoko leva ʻa e fakataipe fakaʻofoʻofa ko iá ko ha konga ʻo kitautolu. (“Ke ʻAi ʻe Kimoutolu ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2024, 11)
Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau ako fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mo e ngaahi kāmeni fakatemipalé mei he lea ʻa Sisitā Tenisí (Te nau lava ʻo fakaʻaongaʻi ha fakalea pē ʻanautolu ke vahevahe ʻaki ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku fakafofongaʻi ʻe he kāmeni fakatemipalé ʻa Sīsū Kalaisi mo e ngaahi tāpuaki ʻo ʻEne Fakaleleí.)
-
ʻE lava fēfē ke tokoni ʻa e mahino ki he foʻi moʻoni ko ʻení ki heʻetau loto-fiemālie ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e temipalé mo tui ʻa e kāmeni māʻoniʻoní? Te ne tākiekina fēfē ʻa e ongo ʻokú ke maʻu fekauʻaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí?
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlaní pea fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻe makehe kiate kinautolú:
ʻI he taimi ʻoku tau tui ai ʻa e kāmení, ʻoku tau tui ai ha fakataipe toputapu ʻo Sīsū Kalaisi, hangē ko ia kuo akoʻi ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí. ʻI heʻene peheé, ko e hā ʻa e ʻuhinga ka tau ka kumi ʻuhinga ai ke toʻo ʻa e fakataipe ko iá? Ko e hā ka tau ka toʻo ai meiate kitautolu ʻa e talaʻofa ʻo e mālohi, maluʻi, mo e ʻaloʻofa ʻoku fakafofongaʻi ʻe he kāmení? ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ko e taimi pē ʻoku fiemaʻu ai ke tau toʻo fakataimi ʻa e kāmení, ʻoku totonu ke tau vēkeveke ke toe tui ia, ʻi he vave taha ʻe ala lavá, koeʻuhí he ʻoku tau manatuʻi ʻa e ngaahi talaʻofa mo e ngaahi fakatuʻutāmaki fakatouʻosi ʻokú ne ʻomi ai ʻa e ʻuhinga ki heʻetau ngaahi fuakavá. Kae hiliō aí, ʻoku tau manatuʻi ʻa e kolosí mo e ngeʻesi fonualoto ʻo Kalaisí.
Mahalo ʻe pehē ʻe ha niʻihi, “ʻOku ʻi ai ha ngaahi founga kehe ke u manatuʻi ai ʻa Sīsū.” Pea te u tali atu, ʻoku fakaʻofoʻofa ia. Ko e lahi angé ko e leleí ange ia. Tau fakakaukau ki he lahi taha te tau lavá ke tauhi ʻetau tukupā ke “manatu maʻu ai pē kiate iá.” Ka ʻi heʻetau fai iá, ʻe taʻefaitotonu ia ke fakataumuʻa ke taʻetokanga ki he fakamanatu naʻe fai ʻe he ʻEikí Tonu ki he kau maʻu ʻenitaumení, ʻa e kāmeni ʻo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní. (“Ko e Kāmeni ʻo e Lakanga Fakataulaʻeiki Māʻoniʻoní,” Liahona, Sepitema 2024, 7)
Fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni kuo mou aleaʻí. Fakaafeʻi e kau akó ke lekooti e ngaahi ongo fakalaumālie kuo nau maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní fekauʻaki mo e founga te nau lava ai ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi moʻoni kuo nau akó. Poupouʻi ke nau ngāueʻi ʻenau ngaahi ongo fakalaumālié.
ʻOku uesia fēfē au ʻe he Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví?
Kimuʻa pea aʻu mai e kau akó, fakakaukau ke hiki e ngaahi foʻi lea hangē ko e melino, tupulaki, fiemālie, nēkeneka, mo e fiefia ʻi he tafaʻaki ʻe taha ʻo e palakipoé pea mo e ngaahi foʻi lea hangē ko e mamahi, loto-hohaʻa, tengihia, kafo, mo e loto-mamahi ʻi he tafaʻaki ʻe taha ʻo e palakipoé.
Kole ki he kalasí ke nau fakakaukau ki ha ngaahi taimi ne nau toki aʻusia ai ha taha ʻo e ngaahi meʻá ni. Te ke lava foki ʻo fehuʻi:
-
Ko e hā e tufakanga ʻo e Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví ke tau maʻu ai e ngaahi ongo pe aʻusia ko ʻení?
ʻI he ʻekitivitī ako ko ʻení, ʻe ako ʻe he kau akó ha ngaahi founga ʻoku uesia ai kinautolu ʻe he Hingá, kae pehē ki he fatongia mahuʻinga ʻo Sīsū Kalaisi ʻi hono ikunaʻi e ngaahi nunuʻa ʻo e Hingá. Kimuʻa pea nau kamata akó, mahalo ʻe tokoni ke vahevahe ʻe ha niʻihi ʻo e kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau ʻilo fekauʻaki mo e ngaahi meʻa naʻe hokó ʻo aʻu mai ki he Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví. (Kapau ʻe fiemaʻu, te mou lava ʻo ako fakataha ʻa e Mōsese 3:15–17; 4:5–12.)
Fakaʻaliʻali e tēpile ko ʻení pea fakaafeʻi e kau akó ke faʻu ha tēpile pē ʻanautolu. ʻOange ha taimi ke nau fakakakato ai ʻa e tēpilé, fakafoʻituitui pe mo ha hoa. (Te ke lava foki ʻo tuku ange ke nau ako ʻa e ngaahi fakamatala ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi veesi ko ʻení ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá.)
|
Koeʻuhí ko e Hingá … |
Koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi … |
|---|---|
Koeʻuhí ko e Hingá … Mōsese 4:22–25, 28–31; 5:1–4; 6:48–49 (Vakai foki, 2 Nīfai 2:19–25; Mōsaia 3:19) | Koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi … (Vakai foki, 2 Nīfai 2:26; 9:6–13, 21; ʻAlamā 7:11–13) |
Hili ha taimi feʻunga, kole ki he kau akó ke vahevahe ʻenau tali ki he ongo kōlomu ʻi he tēpilé. ʻE lava ke kau ʻi heʻenau ngaahi talí ha ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: Ko e Hingá ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he fakamoʻuí. Kapau naʻe ʻikai e hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví, naʻe ʻikai mei lava ke na maʻu ha fānau. ʻOku aʻusia ʻe he kakai kotoa pē ʻa e mate fakatuʻasinó mo fakalaumālié ko e tupu mei he Hingá. ʻE lava ke huhuʻi kitautolu mei he Hingá ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi.
Ke tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e mahuʻinga ʻo e ngaahi moʻoni ko ʻení, fakakaukau ke ʻeke ha niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
Ko e hā e ʻuhinga naʻe hoko ai e Hingá ko ha konga mahuʻinga ʻo e palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he fakamoʻuí?
-
ʻOku tokoni fēfē ʻa e mahino ʻo e Hingá ke mahino lelei ange ai kiate koe hoʻo fiemaʻu ʻa Sīsū Kalaisí?
-
Ko e hā e meʻa ʻoku fakahā mai ʻe he Hingá fekauʻaki mo e ʻofa mo e fakatuʻamelie ʻa e Tamai Hēvaní ki Heʻene fānaú?
ʻE ala tokoni ha niʻihi ʻo e ngaahi fakamatala ko ʻení ke fakaʻaongaʻi ʻi ha ngaahi tuʻunga kehekehe ʻi he fealeaʻakí:
Hangē ko e ʻikai fuʻu fiemaʻu ʻe ha tangata ʻa e meʻakaí kae ʻoua kuo fiekaiá, ʻoku pehē pē pea mo e ʻikai ke ne fiemaʻu ʻa e fakamoʻui ʻa Kalaisí kae ʻoua kuó ne ʻilo ʻa e ʻuhinga ʻokú ne fiemaʻu ai ʻa Kalaisí. ʻOku ʻikai ke ʻiloʻi feʻunga mo totonu ʻe ha taha ʻa e ʻuhinga ʻokú ne fiemaʻu ai ʻa Kalaisí kae ʻoua kuo mahino peá ne tali ʻa e tokāteline ʻo e Hingá pea mo ʻene fekauʻaki mo e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá. (Ezra Taft Benson, “The Book of Mormon and the Doctrine and Covenants,” Ensign, Apr. 1987, 85)
ʻOku fakanatula pē ʻa e taʻetotonu ʻa e moʻui fakamatelié. … ʻI he ngaahi tūkunga taʻetotonú, ko e taha hotau ngaahi fatongiá ke falala “ʻe lava ke fakaleleiʻi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻoku taʻe-fakafiemālie ʻi he moʻui ní, ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí” [Preach My Gospel: A Guide to Missionary Service (2018), 52]. Naʻe ikunaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e māmaní pea “fakaleleiʻi” ʻa e taʻetotonu kotoa pē. Koeʻuhí ko Ia, te tau lava ʻo maʻu ʻa e nongá ʻi māmani pea loto-toʻa. (Dale G. Renlund, “Taʻetotonu Fakatupu Loto-Lili,” Liahona, Mē 2021, 43)
Naʻe fakahoko ʻe ʻĀtama mo ʻIvi e ngāue maʻanautolu kotoa pē naʻa nau fili ke kau he palani lahi ʻo e fiefia ʻa e Tamaí. Naʻe fakatupu heʻena Hingá ʻa e ngaahi tuʻunga naʻe fie maʻu ki hotau fanauʻi fakaesinó mo ha aʻusia fakamatelie ʻi he mavahe mei he ʻao ʻo e ʻOtuá. Naʻe ʻomi ʻe he Hingá ʻa e ʻiloʻi ʻo e leleí mo e koví pea mo e mālohi ki hono fakahoko ʻo e filí. Ko hono fakaʻosí, naʻe hanga ʻe he Hingá ʻo ʻomi e mate fakasino ne fie maʻu ke fakataimi pē ai ʻetau ʻi he moʻui fakamatelié, ke ʻoua naʻa tau moʻui tuputupuʻa heʻetau angahalá. (D. Todd Christofferson, “ʻUhinga ʻo e Malí, ʻUhinga ʻo e Fāmilí,” Liahona, Mē 2015, 51)
Te ke lava ʻo fakaʻosi ʻaki hano fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukauloto ʻoku nau talanoa mo ha taha ʻokú ne ongoʻi ko e Hingá ko ha meʻa kovi ia pea ko e tupuʻanga ia ʻo e kovi kotoa pē ʻi he māmaní, pea ʻoku nau fifili pe ko e hā e ʻuhinga ʻoku pehē ai ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ko ha meʻa lelei iá. Fakakaukau ke ʻoange ha taimi ke nau akoako ai mo hanau hoa ʻa e founga te nau fai ʻaki ha talí.