“ʻEkesōtosi 7–13,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako ʻInisititiutí (2026)
Ko e Laka Atú, tā fakatātaaʻi ʻe W. H. Margetson
ʻEkesōtosi 7–13
Naʻe tuʻo lahi hono fakahaaʻi ʻe he ʻEikí Hono mālohí ʻi he ʻao ʻo Feló ʻo fakafou ʻi ha ngaahi mahaki fakaʻauha kehekehe. Ka neongo ia, naʻe hokohoko atu ʻa Felo ke fakafefeka hono lotó pea fakafisi ke tukuange e fānau ʻo ʻIsilelí. Ko e mahaki fakaʻauha fakaʻosí, ʻa ia te ne fakatauʻatāinaʻi ʻa e kakai ʻIsilelí, ko e mate ʻa e ʻuluaki fānau kotoa pē ʻi ʻIsipité. Naʻe ʻoange ʻe he ʻEikí ha ngaahi fakahinohino naʻá ne fakaʻatā ʻa e mahaki fakaʻauhá ke fakalaka atu ʻi he kau ʻIsileli naʻa nau talangofua ʻo falala kiate Iá. Ke tokoni ke manatuʻi ʻe he fānau ʻo ʻIsilelí naʻe fakahaofi kinautolu ʻe he ʻEikí mei ʻIsipite, naʻá Ne fakahoko ai ʻa e Kātoanga ʻo e Laka Atú ke toutou fakahoko ʻi he taʻu kotoa hili iá.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá, “ʻEkesōtosi 7–13”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi tuʻunga fakalēsoni angamaheni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Poupouʻi ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku faʻa faingataʻa ai he taimi ʻe niʻihi ke fakavaivai ki he finangalo ʻo e ʻOtuá? Lolotonga hono lau e ʻEkesōtosi 7–10, fakakaukau ki he meʻa te ke lava ʻo fai ke fakaʻehiʻehi ai mei hono fakafefeka ho lotó ki he ʻEikí mo ʻEne kau palōfitá.
-
ʻOku faʻa fakaʻaongaʻi ʻe he folofolá ha ngaahi fakataipe ke akoʻi kitautolu fekauʻaki mo e ʻOtuá mo ʻEne palaní. ʻI hoʻo ako e fakamatala ʻo e Laka Atú mo e fakahaofi ʻo e kakai ʻIsilelí ʻi he ʻEkesōtosi 12–13, sio pe ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo ako mei he ngaahi fakataipe ʻokú ke maʻú.
-
ʻI hoʻo ako ʻa e ʻEkesōtosi 12:14–17, 24–27 mo e 13:1–16, tokanga ki he ngaahi faitatau ʻokú ke vakai ki ai ʻi he vahaʻa ʻo e kātoanga Laka Atú pea mo e sākalamēnití.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi mo fevahevaheʻaki ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e ʻEkesōtosi 7–13.
Akoʻi ʻo e Taukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e ʻekitivitī ako ki he ʻEkesōtosi 12–13 ko ha feituʻu ʻaonga ke fakaʻaongaʻi e taukei “Ko e Mahino ʻa e Fakataipe ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe ʻuhingamālie taha ki hoʻo kalasí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Kumi ha ngaahi fakataipe ʻoku fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí. ʻOku fonu ʻa e folofolá ʻi ha ngaahi fakataipe ʻoku ʻuhinga kia Sīsū Kalaisi. ʻE ala tokoni ke toutou kole ki he kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau ako fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí mei he meʻa ʻoku nau akó. Aleaʻi ʻa e meʻa ʻoku nau ako fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mei he ngaahi fakataipe ʻoku nau maʻú (vakai, Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 7).
Ko e hā e ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo hono fakafefeka hoku lotó ki he ʻOtuá?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e ʻīmisi ko ʻení pe tā ha fakatātā tatau ʻi he palakipoé. Te ke lava ʻo fakahingoa e foʻi haati ʻe taha ko e “fefeka” pea taha ko e “vaivai.”
Fakakaukau leva ke fehuʻi ange:
-
Ko e hā ha ngaahi ʻulungaanga ʻo ha loto-fefeka fakalaumālie? Ko e hā ha ngaahi ʻulungaanga ʻo ha loto-vaivai fakalaumālie?
Fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau ki he tuʻunga fakalaumālie lolotonga ʻo honau lotó. Te ke lava ʻo kole ange ke nau fakakaukau ki ha niʻihi ʻo honau ngaahi ʻulungaanga te ne ala fakahaaʻi ha loto-fefeka pe loto-vaivai. Poupouʻi kinautolu ʻi heʻenau ako he ʻaho ní ke fekumi ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo hono fakafefeka honau lotó ki he ʻOtuá.
Mōsese mo ʻĒlone ʻi he Fakamaauʻanga ʻo Feló, tā fakatāaʻi ʻe Robert T. Barrett
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo Mōsese mo ʻĒlone ʻokú na tuʻu ʻi he ʻao ʻo Feló. Fakamanatu ki he kau akó ko e taimi naʻe fuofua kole ai ʻe Mōsese mo ʻĒlone kia Felo ke tukuange ʻa e kakai ʻIsilelí mei he nofo pōpulá, naʻe fakafisingaʻi ʻe Felo ʻena kolé kae fakalahi ʻa e kavenga ʻa e kakai ʻIsilelí (vakai, ʻEkesōtosi 5:1–19). Naʻe fekauʻi leva ʻe he ʻEikí ʻa Mōsese mo ʻĒlone ke na foki kia Felo pea toe talaange ke fakatauʻatāinaʻi ʻa e kakai ʻIsilelí (vakai, ʻEkesōtosi 7:1–2).
Fakaafeʻi e kau akó ke lau ʻa e ʻEkesōtosi 7:3–5, ʻo kumi e founga naʻe folofola ai ʻa e ʻEikí ʻe tali ʻaki ʻe Felo ʻa e kole hono ua ko ʻeni ke tukuange ʻa e kakai ʻIsilelí.
-
Ko e hā ʻa e founga naʻe folofola ʻe he ʻEikí ʻe tali ʻaki ʻe Feló? (Fakapapauʻi ʻoku mahino ki he kau akó ʻoku fakamahinoʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻe fakafefeka ʻe Felo hono loto ʻoʻoná. ʻOku ʻi ai foki ha ngaahi fakamahino tatau ʻi he ngaahi meʻa kimuí.)
Fakamahinoʻi ange ko “ʻeku maná mo ʻeku meʻa fakaofó” naʻe folofola ʻaki ʻe he ʻEikí ʻi he veesi 3 ko e ngaahi mahaki fakaʻauha ia te Ne ʻomi ki ʻIsipite koeʻuhí ko e fakafisi ʻa Felo ke talangofuá. Fakakaukau ke kole ki he kau akó ke vahevahe pe ko e ngaahi mahaki fakaʻauha fē te nau lava ʻo manatuʻí. Hili iá, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e lisi ko ʻení:
-
Ko e Mahaki Fakaʻauha ʻe Hongofulú
-
Liliu ʻa e vaí ki he totó (vakai, ʻEkesōtosi 7:19–25)
-
Fanga poto (vakai, ʻEkesōtosi 8:5–15)
-
Fanga kutu (vakai, ʻEkesōtosi 8:16–19)
-
Ngaahi fuifui lango (vakai, ʻEkesōtosi 8:20–24, 29–32)
-
Mate ʻa e fanga monumanú (vakai, ʻEkesōtosi 9:1–7)
-
Hangatāmaki (vakai, ʻEkesōtosi 9:8–12)
-
ʻUha maka mo e afi mei he langí (vakai, ʻEkesōtosi 9:22–35)
-
Fanga heʻe (vakai, ʻEkesōtosi 10:12–20)
-
Fakapoʻuli (vakai, ʻEkesōtosi 10:21–27)
-
Mate ʻa e ʻuluaki fānau kotoa pē (vakai, ʻEkesōtosi 11:4–10; 12:29–33)
-
ʻOange ki he kau akó ha ngaahi miniti siʻi ke nau ako ai ha niʻihi ʻo e ngaahi veesi ʻi he lisí. Fakaafeʻi kinautolu ke fakalaulauloto ki he meʻa te nau lava ʻo ako mei he ngaahi tali ʻa Felo ki he ngaahi mahaki fakaʻauhá. Hili e ako ʻa e kau akó, fakakaukau ke fakaʻaliʻali e ngaahi fehuʻi ko ʻení pea fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻenau ngaahi talí mo hanau hoa:
-
Ko e hā e meʻa naʻe makehe kiate koe fekauʻaki mo e ngaahi angafai ʻa Felo ʻi he ngaahi veesi naʻá ke akó?
-
Ko e hā ha ngaahi lēsoni te ke lava ʻo ako mei he talanoa ko ʻení fekauʻaki mo e ngaahi nunuʻa ʻo hono fakafefeka hotau lotó ki he ʻOtuá?
Kole ki ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau aleaʻí. Mahalo te nau ʻiloʻi ha moʻoni hangē ko ʻení: Kapau te tau fakafefeka hotau lotó ki he ʻOtuá, te tau lava ʻo ʻomi ha ngaahi nunuʻa kovi kiate kitautolu mo e niʻihi kehé.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ha niʻihi ʻo e ngaahi potufolofola ko ʻení, ʻo kumi ha toe ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo hono fakafefeka mo fakamolū hotau lotó:
Fakakaukau ke ʻeke ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení ke tokoni ke vahevahe ʻe he kau akó ʻenau ngaahi fakakaukaú:
-
Ko e hā ha meʻa te ne lava ʻo fakatupu ke fakafefeka pe fakamolū fakalaumālie hotau lotó?
-
Ko e hā ha ngaahi nunuʻa kovi ʻe lava ke tupu mei he loto-fefeká?
-
ʻE tāpuekina fēfē kitautolu ʻe he ʻOtuá ʻi he taimi ʻoku fakamolū ai hotau lotó? (Fakakaukau ke fakaafeʻi ha kau ako ʻe niʻihi ke vahevahe ha ngaahi sīpinga mei heʻenau moʻuí.)
Fakaʻosi ʻaki hano fakaafeʻi e kau akó ke lekooti e founga kuo ueʻi ai kinautolu ʻe he Laumālié ke fakatupulaki pe maʻu ha loto-vaivai ki he ʻOtuá. Poupouʻi e kau akó ke nau hiki ha ngaahi ngāue pau te nau fakahoko. Fakakaukau ke fakaafeʻi ha kau ako ʻe niʻihi ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukau ʻoku ʻikai fuʻu fakatāutahá.
Ko e hā e meʻa ʻe lava ke akoʻi mai ʻe he ngaahi fakataipe ʻo e Laka Atú fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí?
Fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau ki ha fakataipe ʻoku fakaʻaongaʻi ʻi he folofolá pea vahevahe e meʻa ʻokú ne akoʻi kiate kinautolu fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi pe ko ʻEne ongoongoleleí. Te nau lava ʻo vahevahe ʻa e fakataipe ko ʻení mo ha hoa pe kulupu tokosiʻi. (Ke maʻu ha ngaahi fakakaukau lahi ange fekauʻaki mo e founga ke fakafeʻiloaki ʻaki e tefito ʻo e fakataipé, vakai, “Ko e Mahino ʻo e Fakataipe ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá).
Fakamanatu ki he kau akó naʻe fakafeʻiloaki ʻe he ʻEikí ʻa e Laka Atú ʻi he pō kimuʻa pea fakahaofi ʻa ʻIsileli mei ʻIsipité. Naʻá Ne ʻoange ki he kau ʻIsilelí ha ngaahi fakahinohino pau ke nau muimui ki ai ʻa ia te ne fakatupu ha “laka atu” ʻa e maté mei heʻenau ʻuluaki fānaú ʻo ʻikai ha fakatuʻutāmaki kiate kinautolu. Naʻe fonu ʻa e Laka Atú ʻi he fakataipe te ne akoʻi ʻa e kakai ʻIsilelí fekauʻaki mo e ʻEikí pea mo ʻenau ngaahi aʻusiá.
Fakaafeʻi e kau akó ke fekumi ʻi he ʻEkesōtosi 12:3–15, 21–23 ke ʻiloʻi e ngaahi fakataipe te nau lava ʻo maʻú. Poupouʻi kinautolu ke tokanga makehe ki he meʻa te nau lava ʻo ako fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mei he ngaahi veesi ko ʻení. Kapau ʻe fiemaʻu, te mou lava ʻo ʻuluaki ʻiloʻi mo aleaʻi fakakalasi fakataha ha fakataipe ʻe taha. Te ke lava foki ʻo ʻai ke nau vakai ki he fakamatala ki he ʻEkesōtosi 12:1–15 ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá.
Ke tokoni ki he kau akó ke fokotuʻutuʻu ʻenau ngaahi fakakaukaú, poupouʻi kinautolu ke fakaʻaongaʻi ha tēpile hangē ko ʻení:
|
Fakataipé mo e vēsí |
Ngaahi ʻuhinga ʻe ala maʻú |
|---|---|
ʻI he ʻosi ʻa e kau akó, fakaafeʻi kinautolu ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau akó. Te ke lava foki ʻo hiki ʻa e moʻoni ko ʻení ʻi he palakipoé pea fakaafeʻi kinautolu ke vahevahe ʻa e founga ʻoku nau mamata ai ki he moʻoni ko iá ʻoku fakafofongaʻi ʻi he ngaahi fakataipe ʻo e Laka Atú: ʻOku ʻaloʻofa mai ʻe Sīsū Kalaisi ke fakatauʻatāinaʻi kitautolu mei he pōpula ʻo e angahalá mo e maté ʻo fakafou ʻi Hono taʻataʻá.
Ke tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e founga ʻe lava ke fekauʻaki ai ʻa e ngaahi fakataipe ko ʻení mo ʻenau moʻuí, fakakaukau ke aleaʻi ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
ʻOku faitatau fēfē ʻa e faiangahalá mo e nofo pōpula naʻe aʻusia ʻe he kakai ʻIsilelí?
-
Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo fai ke maʻu e ngaahi tāpuaki ʻo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí?
-
Ko e hā e meʻa ʻokú ke ʻilo fekauʻaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ʻe lava ʻo tokoni ʻi he taimi ʻokú ke fiemaʻu ai pe ko ha niʻihi kehe ha fakahaofí? (Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Petuliki Kealoní, ko ha konga ʻo e fealēleaʻaki ko ʻení.)
Ko e taumuʻa ʻo e palani maʻongoʻonga ʻa e Tamaí ki he fiefiá ko hoʻo fiefia ʻi heni, ʻi he taimí ni, pea ʻi he nofo taʻengatá. ʻOku ʻikai ʻuhinga ia ke taʻofi hoʻo fiefiá mo fakatupu ke ke hohaʻa mo tailiili.
Ko hono moʻoní ko e taumuʻa ʻo e palani ʻa e Tamaí ki he huhuʻí ko ho huhuʻi, ʻi hono fakahaofi koe ʻo fakafou ʻi he mamahi mo e pekia ʻa Sīsū Kalaisí, ʻo tauʻatāina mei he pōpula ʻo e angahalá mo e maté. ʻOku ʻikai taumuʻa ia ke tuku koe ʻi he tuʻunga ʻokú ke ʻi aí. (“Ko e Taumuʻa ʻa e ʻOtuá ke ʻOmi Koe ki ʻApi,” Liahona, Mē 2024, 87–88)
Fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni kuo mou aleaʻi he ʻaho ní pea mo e mālohi ʻo Sīsū Kalaisi ke fakahaofi kitautolú.
ʻEkesōtosi 12:14–17, 24–27; 13:1–16
ʻE lava fēfē ke tokoniʻi au ʻe he sākalamēnití ke u manatuʻi hono fakahaofi au ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisí?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo Sīsū Kalaisi.
Ko Kalaisi mo e Pule Kei Talavou Koloaʻiá, tā fakatātāʻi ʻe Heinrich Hofmann (fakaikiikí)
Fakamanatu ki he kau akó ʻi heʻetau maʻu e sākalamēnití he uike takitaha, ʻoku tau fuakava ke “manatu maʻu ai pē” kia Sīsū Kalaisi (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:77, 79). Fakakaukau ke fakaafeʻi ʻa e kau akó ke aleaʻi e ongo fehuʻi ko ʻení mo haʻanau hoa:
-
Ko e hā ʻa e meʻa ʻokú ne tokoniʻi koe ke ke manatuʻi ʻa Sīsū Kalaisí?
-
Ko e hā e meʻa ʻokú ke ongoʻi ʻoku mahuʻinga ke manatuʻi fekauʻaki mo Iá?
Fakaafeʻi e kau akó ke fekumi ki he fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻenau ako ʻa e lēsoni ko ʻení ke tokoni ke nau ʻiloʻi ʻa e meʻa te nau lava ʻo fai ke manatuʻi ai ʻa e Fakamoʻuí ʻi he ʻaho takitaha.
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha laiʻata ʻokú ne fakatātaaʻi ʻa e Laka Atú pea fakaafeʻi e kau akó ke nau fakamatalaʻi fakanounou ʻa e meʻa ʻoku nau manatuʻi fekauʻaki mo e mana ʻo e ʻuluaki Laka Atú (kapau ʻe fiemaʻu, te nau lava ʻo ako ʻa e ʻEkesōtosi 12:1–13).
Ko e ʻOhomohe Laka Atú, tā fakatātaaʻi ʻe Brian Call
Fakamatalaʻi naʻe fekau ʻe he ʻEikí ki Hono kakaí ke toutou fakahoko ʻa e kātoanga Laka Atú “ʻi [honau] ngaahi toʻu tangata tukufakaholó” (ʻEkesōtosi 12:14). Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako e ngaahi potufolofola ko ʻení, ʻo kumi ha ngaahi lea mo ha ngaahi kupuʻi lea ʻoku nau fakahaaʻi ʻa e meʻa naʻe finangalo ʻa e ʻEikí ke manatuʻi mo fakahoko ʻe he kakai ʻIsilelí.
Hili iá peá ke ʻeke ange ha fehuʻi hangē ko ʻení:
-
Ko e hā e meʻa naʻe fakataumuʻa ke tokoni ki he kau ʻIsilelí ke nau manatuʻi fekauʻaki mo e ʻEikí, ʻi heʻenau teuteu mo maʻu ʻa e meʻatokoni ʻo e Laka Atú?
Fakamatalaʻi ange ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, lolotonga ha maʻu meʻatokoni ʻo e Laka Atú naʻe ʻiloa ko e ʻOhomohe Fakaʻosí, naʻe fakafeʻiloaki ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e meʻa ʻoku tau ʻilo he ʻahó ni ko e sākalamēnití.
Ko e Fakamanatu Kiate Au, tā fakatātā ʻa Walter Rane
Fakaafeʻi e kau akó ke lau ʻa e Luke 22:13–15, 19–20. Te ke lava ʻo fai ha fealeaʻaki mo e kalasí, ʻo fai ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:
-
ʻOku tatau fēfē ʻa e ouau sākalamēnití mo e Laka Atú? ʻOku kehekehe fēfē nai ia?
-
Ko e hā e ʻuhinga kuo ʻomi ai ʻe he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ha ngaahi ouau hangē ko e Laka Atú pea mo e sākalamēnití maʻatautolú?
ʻE lava ke ʻilo ʻe he kau akó ha ngaahi moʻoni kehekehe kau ai ʻeni: ʻOku ʻomi ʻe he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ha ngaahi ouau hangē ko e Laka Atú pea mo e sākalamēnití ke tokoni ke tau manatuʻi Kinaua.
-
Ko e hā ha liliu ʻe lava ke hoko ʻi heʻetau moʻuí ʻi heʻetau manatu maʻu pē ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí? (Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Teili G. Lenilaní, ko ha konga ʻo e fealēleaʻaki ko ʻení.)
ʻOku finangalo ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ke tau manatu ki Heʻene angalelei mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá, ʻo ʻikai ko e fakahōifua kiate Kinauá, ka ko e tākiekina ʻoku maʻu ʻe he manatu ko iá, ʻiate kitautolú. ʻI he fakakaukau ko ia ki Heʻena angaʻofá, ʻoku fakalahi ai ʻetau fakakaukaú mo e mahinó. ʻI heʻetau fakakaukauloto ki Heʻena ʻofa mamahí, ʻoku tau loto-fakatōkilalo, faʻa lotu, pea mo tuʻu taʻe-ueʻia. (“Fakakaukau ki he Angalelei mo e Māfimafi ʻo e ʻOtuá,” Liahona, Mē 2020, 41)
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fakalaulauloto fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo e ouau sākalamēnití pea mo e founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kinautolu ʻe hono maʻu ʻo e sākalamēnití ke nau toe ofi ange ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí. Ko ha ngaahi fakakaukau ʻeni ʻe lava ʻo tokoni ki he kalasí ke nau alēlea mo ako lahi ange ai:
-
Fai ha fealēleaʻaki fekauʻaki mo e meʻa kuo fai ʻe he kau akó ke ʻai ʻa e sākalamēnití ke mahuʻingamālie ange ʻi heʻenau moʻuí. Te nau lava foki ʻo vahevahe ha ngaahi tāpuaki kuo nau aʻusia mei hono manatuʻi ʻo Sīsū Kalaisi lolotonga e sākalamēnití pea ʻi he lolotonga ʻo e uiké.
-
Hivaʻi pe lau ʻa e fakalea ʻo e ngaahi himi sākalamēnití (hangē ko ʻení, “ʻOku Mau Fakamanatu” pe “Naʻe Lahi Fau ʻa e ʻOfá,” ʻi he Ngaahi Himí). ʻE lava ke vahevahe ʻe he kau akó ha ngaahi foʻi lea pe kupuʻi lea ʻoku mahuʻinga kiate kinautolu.
-
Tuku ke kumi ʻe he kau akó ha niʻihi ʻo e ngaahi fakataipe ʻo e Laka Atú ʻoku hā ʻi he ʻEkesōtosi 12:1–12. Te nau lava ʻo aleaʻi ʻa e founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kinautolu ʻe he ngaahi fakataipe ko ʻení mo ha ngaahi fakataipe kehe ke nau manatuʻi ʻa e Fakamoʻuí ʻi heʻenau maʻu ʻa e sākalamēnití.
-
Kole ki he kau akó ke lau ʻa e ongo lotu tāpuaki ʻo e sākalamēnití ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:77, 79. Te nau lava ʻo lekooti ʻenau ngaahi ongo fekauʻaki mo e ngaahi talaʻofa ʻo e fuakavá mo e ngaahi tāpuaki ʻoku fakamatalaʻi ʻi he ongo lotú.
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau fakalaulauloto fakalongolongo ki he meʻa kuo nau ako mo ongoʻi lolotonga e lēsoní. Poupouʻi kinautolu ke fakakaukau ki he meʻa te nau lava ʻo fai ke ngaohi ʻa e sākalamēnití ke hoko ko ha konga mahuʻinga ange ʻo ʻenau moihuú.