Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
ʻEkesōtosi 7–13


Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

ʻEkesōtosi 7–13

Hili hono fakafisingaʻi ʻe Felo e ngaahi fekau ʻa e ʻEikí ne fakafou mai ʻia Mōsese mo ʻĒloné ke ne fakatauʻatāinaʻi e kakai ʻIsilelí, naʻe fakahā ʻe he ʻEikí te Ne fakahā mai ha ngaahi fakaʻilonga mo ha ngaahi meʻa fakaofo ʻi ʻIsipite. Neongo e mamata ʻa Felo ki ha ngaahi mana mo ha ngaahi mahaki fakaʻauhá, ka naʻá ne kei fakafefeka pē hono lotó mo fakafisi ke tukuange ʻa e kau ʻIsilelí. Naʻe tuku mai ʻe he ʻEikí ha mahaki fakaʻauha fakaʻosi ʻe taha—ko e mate ʻa e ʻuluaki fānau tangata kotoa pē ʻi ʻIsipité. Naʻe fakatupu ʻe he ʻEikí ke fakalaka atu ʻa e ʻāngelo fakaʻauhá ʻi he ngaahi ʻapi ʻIsileli naʻe fakaʻilongaʻi ʻaki ʻa e toto ʻo ha lamí. Naʻe fakafeʻiloaki ʻe he ʻEikí ʻa e Laka Atú, ʻa ia ʻe hoko ko ha fakamanatu ʻo e fakahaofi ʻe he ʻEikí ʻa ʻIsileli mei he nofo pōpula ʻi ʻIsipité. ʻE tokoni ʻa e Laka Atú ke hanganaki fiefia atu ʻa e Kau ʻIsilelí ki he hāʻele mai ʻa e Mīsaiá pea mo hono fakahaofi e fānau ʻo e ʻOtuá mei he mate fakalaumālié.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ʻe he Siasí ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

ʻEkesōtosi 7:3, 13; 9:12; 10:1, 20, 27; 11:10

Naʻe fakafefeka nai ʻe he ʻOtuá ʻa e loto ʻo Feló?

Vakai, “ʻEkesōtosi 4:21. Naʻe fakafefeka nai ʻe he ʻOtuá ʻa e loto ʻo Feló?

ʻEkesōtosi 7–11

Ko e hā e ʻuhinga naʻe tuku mai ai ʻe he ʻEikí ha ngaahi mahaki fakaʻauha ki ʻIsipité?

ʻI he taimi naʻe fuofua ui ai ʻe he ʻEikí ʻa Mōsese ke fakahaofi ʻa e kau ʻIsilelí mei ʻIsipité, naʻá Ne fakamatalaʻi ange he ʻikai tukuange ʻe Felo ʻa e kakai ʻIsilelí ke nau ʻalu tuku kehe pē “ʻi he nima mālohi.” Naʻe talaʻofa ange leva ʻe he ʻEikí, “Te u mafao atu hoku nimá ʻo taaʻi ʻa ʻIsipite ʻaki ʻa ʻeku ngaahi meʻa mana kotoa pē, ʻa ia te u fai ʻi he lotolotonga ʻo iá: pea hili ia, te ne toki tuku ke mou ʻalu.”

Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻe fakafou ʻi he ngaahi mahaki fakaʻauha te Ne tuku maí hono “ʻilo ʻe [Felo mo e] kakai ʻIsipité ko au ko [e ʻEikí]” pea “ʻoku ʻikai ha toko taha ʻi māmani ʻo hangē ko aú.” Naʻe fakahaaʻi mahino ʻe he ngaahi mahaki fakaʻauhá naʻe mālohi ange ʻa Sihova ʻi he ngaahi ʻotua ʻo ʻIsipité, kau ai ʻa Felo, ʻa ia naʻe vakai ki ai e kau ʻIsipité ko ha ʻotua.

Ko ha lisi ʻeni ʻo e ngaahi mahaki fakaʻauha ʻoku fakamatalaʻi ʻi he ʻEkesōtosi 7–11:

  1. Liliu ʻa e vaí ki he totó (vakai, ʻEkesōtosi 7:19–25)

  2. Fanga poto (vakai, ʻEkesōtosi 8:5–15)

  3. Fanga kutu (vakai, ʻEkesōtosi 8:16–19)

  4. Ngaahi fuifui lango (vakai, ʻEkesōtosi 8:20–24, 29–32)

  5. Mate ʻa e fanga monumanú (vakai, ʻEkesōtosi 9:1–7)

  6. Hangatāmaki (vakai, ʻEkesōtosi 9:8–12)

  7. ʻUha maka mo e afi mei he langí (vakai, ʻEkesōtosi 9:22–35)

  8. Fanga heʻe (vakai, ʻEkesōtosi 10:12–20)

  9. Fakapoʻuli (vakai, ʻEkesōtosi 10:21–27)

  10. Mate ʻa e ʻuluaki fānau kotoa pē (vakai, ʻEkesōtosi 11:4–10)

ʻEkesōtosi 7:10–12, 20–22; 8:6–7

Naʻe lava fēfē ʻe he kau fiemana ʻa Feló ʻo faʻifaʻitaki ha niʻihi ʻo e ngaahi mana naʻe fakahoko ʻe Mōsese mo ʻĒloné?

Naʻe pehē ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi: “Te mou manatuʻi naʻe faʻifaʻitaki ʻe he kau fiemana ʻi he fakamaauʻanga ʻo Feló ha niʻihi ʻo e ngaahi mana naʻe fakahoko ʻe Mōsese ʻi he mālohi ʻo e ʻOtuá [vakai, ʻEkesōtosi 7–8]. Mahalo ko e kau fiemana ko ʻení ko ha kau tamaioʻeiki kinautolu ʻa e tēvoló, ʻo nau fakaʻaongaʻi hono mālohí, ka ʻoku ou tui ʻoku ngalingali ko ha kau mataotao taukei kinautolu ʻi ha ngaahi founga faimana naʻa nau fakaʻaongaʻi ke fakamālohia honau tuʻunga ʻi he fakamaauʻanga ʻo Feló.”

Neongo naʻe lava ʻe he kau fiemana ʻo ʻIsipité ke faʻifaʻitakiʻi ha niʻihi, ka naʻe ʻikai ke nau teitei lava ke taʻofi pe ikunaʻi e ngaahi mahaki fakaʻauha naʻe tuku mai ʻe he ʻEikí. Ko hono moʻoní, naʻe hoko ʻenau faʻifaʻitaki ʻa e ongo ʻuluaki mahaki fakaʻauhá ke toe kovi ange ai e ngaahi tūkunga ʻo e kakai ʻIsipité. ʻOku fakahaaʻi ʻe he faikehekehe ʻi he mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeiki ʻa e ʻEikí ne fakaʻaongaʻi ʻe Mōsesé pea mo e ngaahi faʻifaʻitaki naʻe fai ʻe he kau fiemana ʻo ʻIsipité, ʻoku māʻolunga ange e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi he mālohi kotoa pē.

ʻEkesōtosi 8:8–10

Ko e hā e ʻuhinga naʻe tuku ai ʻe he ʻEikí ke fili ʻe Felo ʻa e taimi ke ʻosi ai ʻa e mahaki fakaʻauha hono uá?

Koeʻuhí naʻe kole ʻe Felo kia Mōsese mo ʻĒlone—kae ʻikai ko ʻene kau fiemaná—ke fakangata ʻa e mahaki fakaʻauha ʻo e fanga potó, ʻoku fokotuʻu mai ai naʻe kamata ke fakatokangaʻi ʻe Felo ʻa e mālohi ʻo Sihová. Naʻe tali ʻe Mōsese ʻa e kole ʻa Feló ʻaki ʻene ʻeke kia Felo ʻa e taimi naʻá ne fiemaʻu ai ke ui ʻa Mōsese ki he ʻEikí ke taʻofi ʻa e mahaki fakaʻauhá. ʻI hono fakaʻatā ʻo Felo ke ne fili a e taimi ke fakangata ai ʻa e mahaki fakaʻauhá, mahalo naʻe fakamahinoʻi ai ʻe Mōsese naʻe ʻikai tupukoso pē hono toʻo ʻo e mahaki fakaʻauhá ka ʻi he mālohi ʻo e ʻOtuá.

ʻEkesōtosi 12:1–15

Ko e hā e meʻa ʻe lava ke akoʻi mai ʻe he fakataipe ʻo e Laka Atú fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí?

Naʻe fakamanamanaʻi ʻe he mahaki fakaʻauha hono hongofulú ʻa e mate ʻa e ʻuluaki fānau mo e fanga monumanu kotoa pē ʻi ʻIsipité. Ka neongo ia, naʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ha founga ke hao ai e kakai ʻIsilelí mei he mahaki fakaʻauha ko ʻení. Naʻá Ne fakahinohinoʻi kinautolu ke nau kau ʻi ha maʻu meʻatokoni makehe ʻi he fakalaka atu ʻa e mahaki fakaʻauhá meiate kinautolú—ko e maʻu meʻatokoni ʻo e Laka Atú. Naʻe kau ʻi he ngaahi fakahinohino ʻa e ʻEikí ha ngaahi fakataipe mahuʻinga kehekehe ʻoku tuhu kiate Ia, kau ai ʻa e ngaahi meʻá ni.

Kau ʻa e kakai ʻIsilelí ʻi he Laka Atú

Ko e ʻOhomohe Laka Atú, tā ʻa Brian Call

Lami taʻe hano mele (ʻEkesōtosi 12:4–6, 46)

Naʻe fekauʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kakai ʻIsilelí ke nau tāmateʻi mo kai ha lami tangata “taʻe hano mele.” Naʻá Ne toe fakahinohinoʻi kinautolu ke ʻoua naʻa motuhi ha hui ʻo e lamí. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he ʻAposetolo ko Pitá ʻa Sīsū Kalaisi ko e “lami taʻe hano ʻilá.” ʻI he hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e Lami ʻa e ʻOtuá, naʻe tāmateʻi Ia koeʻuhí ko e ngaahi angahala ʻa e māmaní. Naʻe ʻikai ha hui ʻe taha ʻi he ngaahi hui ʻo e Fakamoʻuí naʻe maumau ʻi he taimi ʻo ʻEne pekiá.

Toto ʻo e lamí ʻi he funga matapaá mo e pou ʻe ua ʻo e matapaá (ʻEkesōtosi 12:6–7, 12–13)

Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Kēliti W. Kongo:

“Naʻe fakamanamana e tautea fakaʻosí ke mate ʻa e ʻuluaki fānau ʻi he fonuá, kae ʻikai ʻi he fale ʻo ʻIsilelí—kapau ʻe vali ʻe he ngaahi fāmili ko iá ʻa e toto ʻo ha lami veloaki taʻe-hano-mele ʻi he pou fakalava honau matapaá.

“Naʻe fakalaka e ʻāngelo faifakaʻauhá ʻi he ngaahi fale ne ʻosi fakaʻilongaʻi ʻaki e taʻataʻa fakataipe ʻo e lamí. Ko e fakalaka ko iá, pe laka atú, ʻokú ne fakafofongaʻi hono ikunaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e maté. ‘Io, ʻoku foaki ʻe he taʻataʻa fakalelei ʻo e Lami ʻa e ʻOtuá ki hotau Tauhi Sipi Leleí ʻa e mālohi ke tānaki Hono kakai ʻi he potu mo e tūkunga kotoa, ki he malu ʻo ʻEne tākanga ʻi he tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí.”

ko ha tangata ʻIsileli ʻokú ne vali e pou hono matapaá ʻaki e toto ʻo e lamí

Ko e Laka Atú, tā fakatātaaʻi ʻe W. H. Margetson

Mā taʻe-fakalēvani (ʻEkesōtosi 12:8, 15)

Naʻe fekauʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kakai ʻIsilelí ke nau kai ʻa e mā taʻe-fakalēvaní ko ha konga ʻo ʻenau maʻu meʻatokoni ʻo e Laka Atú pea mo fakamaʻa mei honau ngaahi ʻapí ʻa e lēvani kotoa pē ʻi ha ʻaho ʻe fitu. Ko e maá ko ha fakataipe ia ʻo Sīsū Kalaisi. Naʻe fakamoʻoni ʻa e Fakamoʻuí, “Ko au ko e mā ʻo e moʻuí: ko ia ʻoku haʻu kiate aú, ʻe ʻikai ʻaupito fiekaia; pea ko ia ʻoku tui kiate aú, ʻe ʻikai ʻaupito fieinu ia.”

ʻOku hanga ʻe he lēvaní, pe ʻīsité, ʻo ʻai ʻa e maá ke tupu. Naʻe ʻikai maʻu ʻe he kau ʻIsilelí ha taimi ke tuku ke tupu ʻenau maá ʻi he pō ʻo e Laka Atú koeʻuhí he naʻe ʻamanaki ke fakahaofi kinautolu ʻe he ʻOtuá pea ʻe fiemaʻu ke nau mavahe fakavavevave mei ʻIsipite. ʻI he fakalau ʻa e taimí, naʻe kamata ke fekauʻaki ʻa e lēvaní mo e ngaahi ivi tākiekina fakamāmani ʻokú ne fakahohaʻasi mo fakakoviʻí. ʻE lava ke fakataipe ʻe hono toʻo ʻo e lēvani kotoa pē mei he ʻapí hili ha ʻaho ʻe fitu ʻo e Laka Atú ʻa e fakatomala ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisí. Kuo pau ke fakamaʻa mei heʻetau moʻuí ha meʻa pē te ne lava ʻo uesia hotau laumālié, ko ha konga ia ʻo ʻetau fakatomalá.

Louʻakau kona (ʻEkesōtosi 12:8)

Naʻe pau ke kai mo ha ngaahi louʻakau kona fakataha mo e lamí. Naʻa nau mei fakamanatu ki he kau ʻIsilelí ʻa e mamahi ʻo ʻenau nofo pōpula ʻi ʻIsipité pe ko e mamahi ʻo e angahalá. Naʻe fakafou ʻi he Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí ʻa ʻEne inu ʻa e “ipu koná” kae lava ke huhuʻi kitautolu mei he angahalá mo e maté.

Kai fakatoʻotoʻo (ʻEkesōtosi 12:11)

Ko e ngaahi fakahinohino ʻa e ʻEikí ki he kakai ʻIsilelí ʻi he veesi 11 ko ha fakaʻilonga ia ʻe vave hono fakahoko honau fakahaofí. Naʻe pau ke nau kai fakatoʻotoʻo, pea nonoʻo honau valá, tui honau suú ʻi honau vaʻé, mo e tokotokó ʻi honau nimá. ʻE lava ke hoko ʻa e ngaahi fakahinohino ko ʻení ko ha fakamanatu ʻo e finangalo ʻa e ʻEikí ke tau tali vave ki Heʻene ngaahi fekaú.

ʻEkesōtosi 13:1–2, 12

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakamāʻoniʻoniʻi ai ʻa e ʻuluaki fānaú mo e ʻuluaki ʻuhiki ʻo e fanga monumanú ki he ʻEikí?

Naʻe fekau ʻe he ʻEikí ke fakatapui ʻa e ʻuluaki foha ʻo ʻIsilelí kiate Ia pea ʻoange kiate Ia ʻenau ʻuluaki ʻuhiki ʻo e fanga monumanú ko ha feilaulau. Naʻe fekauʻaki ʻa e fekau ko ʻení mo ʻEne fakahaofi ʻa e ʻuluaki fānau mo e ʻuluaki ʻuhiki ʻo e fanga monumanu ʻo ʻIsilelí mei he mahaki fakaʻauha fakaʻosí. Hili hono fakahaofi e ʻuluaki fānau ʻo e kakai faivelengá mei he maté, naʻe folofola ʻe he ʻEikí ʻoku ʻOʻona kinautolu.

ʻE lava ke hoko ‘a e fekau ko ia ke fakatapui ʻa e ngaahi ʻuluaki fohá ki he ʻEikí ko ha fakamanatu kiate kitautolu ‘o Sīsū Kalaisi, ʻa ia ko e ʻuluaki ‘Alo ia ʻi he fānau fakalaumālie kotoa ʻa e Tamai Hēvaní. Lolotonga e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní, naʻá Ne fakahā ʻEne līʻoa ki he finangalo ʻo e Tamaí: “Naʻe ʻikai te u ʻalu hifo mei he langí ke fai hoku loto ʻoʻokú, ka ko e finangalo ʻo ia naʻá ne fekauʻi aú.”

ʻEkesōtosi 13:3–10

Naʻe hokohoko fēfē atu ‘a e ngaahi toʻu tangata kimui angé ke manatuʻi ʻa e Laka Atú?

Naʻe fakahinohinoʻi ʻe Mōsese ʻa e kakai ʻIsilelí ke nau manatuʻi ʻa e ʻaho naʻe ʻomi ai kinautolu mei ʻIsipité. Ke fai ʻení, naʻe pau ke nau toe fakahoko ʻa e kātoanga Laka Atú ʻi he taʻu kotoa pē ʻi he ʻaho fakamanatu ʻo honau fakahaofí. Naʻe muimui faivelenga ʻa e kau ʻIsilelí ki he fekau ko ʻení, pea mo ha ngaahi tafaʻaki pau ʻo hono tauhi ʻo e Laka Atú naʻe liliu ʻi he fakalau ʻa e taimí.

ʻI he efiafi kimuʻa pea tutuki ʻa Sīsū Kalaisí, naʻá Ne maʻu fakataha mo ʻEne kau ākongá ha meʻatokoni ʻo e Laka Atú. ʻI he fakaʻosinga ʻo e maʻu meʻatokoni ko ʻení, naʻe fakafeʻiloaki ʻe Sīsū ʻa e ouau ʻo e sākalamēnití, ʻa ia naʻá Ne fekau ʻEne kau ākongá ke toutou fakahoko ko ha fakamanatu kiate Ia. ʻI he ʻaho hono hokó, ʻi he tatau ʻo e lami naʻe feilaulauʻi ko ha konga ʻo e Laka Atú, naʻe feilaulauʻi ʻa e Lami ʻa e ʻOtuá ʻi he funga kolosí maʻá e ngaahi angahala ʻo e māmaní. Naʻe fakangata ʻe Heʻene feilaulaú ʻa e fiemaʻu ke feilaulau ʻaki e fanga monumanú.

Hili hono Tutuki ʻa e Fakamoʻuí, naʻe kamata ke fakataha ‘Ene kau muimuí ʻi he ʻuluaki ʻaho ʻo e uike takitaha ke maʻu e maá mo e uainé ko e fakamanatu kiate Ia. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Poiti K. Peeka naʻe hili e pekia ʻa Sīsū Kalaisí, “ʻe fakamanatu ʻa e Laka Atú ʻaki ʻa e sākalamēnití ʻo taʻengata.”

Ko e kau ʻa Sīsū mo ʻEne kau ākongá ʻi he sākalamēniti ʻo e ʻOhomohe Fakaʻosí

Ko e Fakamanatu Kiate Au, tā fakatātā ʻa Walter Rane

Ako Lahi Ange

Ko e Laka Atú

  • Howard W. Hunter, “Christ, Our Passover,Ensign, May 1985, 17–19

  • The Passover Supper,” Ensign, Apr. 2014, 74–75

Ko e Sākalamēnití

Mītiá

Hivá

  • As Bread is Broken,” Hymns—For Home and Church

Vitiō

3:7

Ngaahi ʻĪmisí

Ko Mōsese mo hono tokoua ko ʻĒloné ʻokú na tuʻu ʻi he fakamaauʻanga ʻo Feló

Tā fakatātā ʻo Mōsese mo ʻĒlone ʻi he fakamaauʻanga ʻo Feló, tā fakatātaaʻi ʻe Robert T. Barrett

ʻOku tuʻu ʻa Mōsese mo ʻĒlone ʻi he ʻao ʻo Feló mo ha ngata ʻi he falikí

Mōsese mo ʻĒlone ʻi he ʻao ʻo Feló, tā fakatātaaʻi ʻe Paul Gustave Doré

ko ha fefine ʻIsileli ʻokú ne vali e pou hono matapaá ʻaki e toto ʻo e lamí ki he Laka Atú

Laka Atú, tā fakatātaaʻi ʻe Eva Timothy

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. ʻEkesōtosi 3:19.

  2. ʻEkesōtosi 3:20.

  3. ʻEkesōtosi 7:5. Vakai foki, ʻEkesōtosi 8:22; 9:29; 14:4, 18.

  4. ʻEkesōtosi 9:14.

  5. “ʻOku fokotuʻu mai ʻe he kau fakatonulea ʻe [niʻihi] ha fakataipe fekauʻaki ʻi he vā ʻo e mahaki fakaʻauha takitaha pea mo ha ʻotua ʻIsipite, ʻo pehē ai naʻe fakataumuʻa takitaha ia ke fakahaaʻi e tuʻunga māʻolunga ange ʻo Sihova ʻi ha ʻotua paú. ʻOku faingataʻa ke fakapapauʻi e fakamatala ko ʻení ʻi he tūkunga kotoa pē. … [Ka neongo ia,] ʻoku ʻikai ha fakaʻaloʻalongaua ia naʻe fakataumuʻa fakalūkufua e ngaahi mahaki fakaʻauhá ke fakahā ai e mālohi ʻo Sihová ʻi he ngaahi ʻotua ʻIsipité, ʻa ia naʻe kau ai ʻa Felo tonu” (Richard Neitzel Holzapfel and others, Jehovah and the World of the Old Testament: An Illustrated Reference for Latter-day Saints [2009], 90). Vakai foki, Kerry Muhlestein, “‘What I Will Do to Pharaoh’: The Plagues Viewed as a Divine Confrontation with Pharaoh,” ʻi he From Creation to Sinai: The Old Testament through the Lens of the Restoration, ed. Daniel L. Belnap and Aaron P. Schade (2021), 450.

  6. Dallin H. Oaks, “Miracles,” Ensign, June 2001, 6.

  7. ʻE lava foki ke toe fakalea ʻa e kupuʻi lea “ke ke fekau kiate au” ʻi he Liliu ʻa Kingi Sēmisí ke pehē “ʻOku ou foaki kiate koe ʻa e mafai ke fakahā” (vakai, ʻEkesōtosi 8:9).

  8. “ʻI hono fakaʻatā ʻo Felo ke fakamahinoʻi ʻa e taimi ki hono toʻo ʻo e fanga potó, ʻoku totonu ke ne fakamālohia ʻa e lēsoni ʻo e mālohi makehe ʻo e ʻEikí: te Ne lava ʻo fakangata ha mahaki fakaʻauha ʻi he momeniti pē ko ia kuo fakamahinoʻi ki aí” (Adele Berlin and Marc Zvi Brettler, eds., The Jewish Study Bible, 2nd ed. [2014], 111, note on Exodus 8:6).

  9. ʻEkesōtosi 12:5.

  10. Vakai, ʻEkesōtosi 12:46.

  11. 1 Pita 1:19.

  12. Vakai, 1 Nīfai 11:32–33.

  13. ʻI he taimi naʻe tutuki ai ʻa e Fakamoʻuí, naʻe ʻalu ʻa e kau sōtia Lomá ke motuhi Hono ongo toʻukupu kelekelé ke fakalotoʻi Ia ke Ne pekia. Ka neongo ia, naʻa nau taʻofi ia ʻi heʻenau mamata kuó Ne ʻosi pekiá (vakai, Sione 19:31–33). Naʻe akoʻi ʻe Sione, “Naʻe fai ʻa e ngaahi meʻá ni, ke fakamoʻoni ai ʻa e tohí, ʻe ʻikai fesiʻi ha hui ʻe taha ʻoʻona” (Sione 19:36).

  14. Gerrit W. Gong, “Hosana mo Haleluʻia—Ko e Sīsū Kalaisi Moʻuí: Ko e ʻElito ʻo e Fakafoki Mai e Ongoongoleleí mo e Toetuʻú,” Liahona, Mē 2020, 54. Naʻe hoko foki ʻa e toto ʻi he ngaahi hūʻanga ʻo e ngaahi ʻapi ʻo e kau ʻIsilelí ko ha fakaʻilonga ki he ʻEikí ʻo ʻenau talangofua mo falala kiate Ia mo ʻEne palōfitá. ʻI hotau kuongá ni, naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e fakatātā ʻo e fakalaka ʻa e ʻāngelo fakaʻauhá ʻi he taimi naʻá Ne fakamatalaʻi ai ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e talangofua ki he Lea ʻo e Potó (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:18–21).

  15. Vakai, ʻEkesōtosi 12:8, 15.

  16. Sione 6:35.

  17. Vakai, Berlin and Brettler, The Jewish Study Bible, 118, note on Exodus 12:14–20.

  18. Vakai, Mātiu 16:6, 12; 1 Kolinitō 5:6–8.

  19. Hili e hola ʻa e kakai ʻIsilelí mei ʻIsipité, naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEikí ʻa e kātoanga fakataʻu ʻo e mā taʻe fakatupú ko hano hokohoko atu e fakamanatu ʻo honau fakahaofí. Naʻe feʻunga ʻa e kātoanga ko ʻení mo ha ʻaho ʻe fitu. Ko e ʻaho ʻuluakí mo hono fitú ko e Sāpate mo ha ongo ʻaho ʻo e fakatahataha māʻoniʻoni (vakai, ʻEkesōtosi 12:15–17; Bible Dictionary, “Feasts”).

  20. Vakai, Molonai 10:30–33; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 58:42–43.

  21. Vakai, Berlin and Brettler, The Jewish Study Bible, 117, note on Exodus 12:8; vakai foki, ʻEkesōtosi 1:14.

  22. Vakai, “The Passover Supper,” Ensign, Apr. 2014, 74.

  23. 3 Nīfai 11:11.

  24. Vakai, ʻEkesōtosi 13:2, 12. ʻI he kamataʻangá, naʻe pau ke ngāue ʻa e ʻuluaki fānau tangata mei he fāmili takitaha ʻi ha fatongia taulaʻeiki ʻi he tāpanekalé. Kimui angé, naʻe fakahoko ʻataʻatā pē ʻe he hako ʻo Līvaí ʻa e fatongia ko iá (vakai, Nōmipa 3:12).

  25. Vakai, ʻEkesōtosi 13:15.

  26. Vakai, Kolose 1:14–18; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:21.

  27. Sione 6:38.

  28. Vakai, ʻEkesōtosi 13:3–10.

  29. Vakai, Bible Dictionary, “Feasts.”

  30. Vakai, Mātiu 26:17–30; Maʻake 14:12–18; Luke 22:7–20.

  31. Vakai, Mātiu 27:1–50. Vakai foki, 1 Nīfai 11:32–33.

  32. Vakai, 3 Nīfai 9:19–20.

  33. Vakai, Ngāue 20:7.

  34. Boyd K. Packer, “Atonement, Agency, Accountability,” Ensign, May 1988, 72.