Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Nōmipa 11–14; 20–24; 27


Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Nōmipa 11–14; 20–24; 27

ʻOku fekauʻi atu ʻe Mōsese ha kau mataki ʻe toko 12 ke nau fekumi ʻi he fonua ko Kēnaní. Ko e toko ua pē ʻiate kinautolu, ko Kēlepi mo Sōsiua, naʻá na tui ʻe tokoniʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kakai ʻIsilelí ke nau ikunaʻi ʻa Kēnani ʻo hangē ko ʻEne talaʻofá. Koeʻuhí ko e taʻetui ʻa e kakai ʻIsilelí, naʻe fakahā ange ʻe he ʻEikí te nau hē fano ʻi he toafá ʻi ha taʻu ʻe 40. Naʻe hokohoko atu ʻenau lāungá mo angatuʻu ki he ʻEikí ʻi ha ngaahi meʻa lahi. Naʻe tuku mai ʻe he ʻEikí ha fanga ngata kona naʻá ne fakamamahiʻi ʻa e kakaí. Naʻá Ne fakahinohinoʻi leva ʻa Mōsese ke ngaohi ha ngata palasa ke lava ʻa e kakaí ʻo sio ki ai pea fakamoʻui kinautolu. Naʻe fakahinohinoʻi ʻe he ʻEikí ha palōfita ko Pēlami naʻe ʻikai ko ha ʻIsileli, ke ne tāpuakiʻi e fānau ʻa ʻIsilelí. Naʻe fili ʻa Sōsiua ke ne fetongi ʻa Mōsese.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko e hā ʻa e tohi Nōmipá?

Ko e tohi Nōmipá ko e fika fā ia ʻi he ʻū tohi ʻe nima ʻa Mōsesé. ʻOku fakatefito hono hingoá ʻi he fakahinohino ʻa e ʻEikí kia Mōsese ke lau kotoa e kakai tangata ʻIsileli taʻu 20 mo motuʻa ange ne nau lava ʻo ʻalu ki he taú. ʻOku maʻu e hingoa faka-Hepelū ki he tohí mei he kupuʻi lea “ʻi he toafá.” ʻOku lekooti ʻi he tohi Nōmipá ʻa e ngaahi aʻusia ʻa e kakai ʻIsilelí ʻi heʻenau hē holo ʻi he toafá ʻi he taʻu ʻe 40. ‘E lava ke vahevahe ʻa e tohí ki ha konga ‘e tolu:

  1. Vahe 1–10: Ko e teuteu ʻa e kakai ʻIsilelí ke mavahe mei Sainai hili ʻenau nofo kemi taʻu kakato aí.

  2. Vahe 10–21: Ko e fononga ʻa e kakai ʻIsilelí mei Sainai ki he kauʻāfonua fakatonga ʻo Kēnaní, ko ʻenau fakafisi ke hū ki Kēnaní, pea mo e hoko atu ʻenau hē ʻi he toafá.

  3. Vahe 22–36: Ko e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he ngaahi potu tokalelei ʻo Mōapé ʻi tuʻa pē ʻi he fonua ʻo e talaʻofá.

mape ʻo e fononga ʻa e kakai ʻIsilelí mei ʻIsipite ki Kēnaní

Mape 2 ʻo e Tohi Tapú: “Ko e Fononga Atu ʻa ʻIsileli Mei ʻIsipité mo ʻEnau Hū Atu ki Kēnaní”

Nōmipa 11

Ko e hā ʻe lava ke tau ako mei he lāunga ʻa e kakai ʻIsilelí?

Naʻe ʻikai fuoloa mei he mavahe ʻa e kakai ʻIsilelí mei Sainaí, naʻa nau lāunga kia Mōsese fekauʻaki mo ʻenau kai mana ʻi he ʻaho kotoa pē. Ko e ʻuluaki ʻeni ʻo e ngaahi taimi lahi ʻo e lāungá ʻoku lekooti ʻi he Nōmipá. Naʻe taʻe-fakafiemālie e lāunga ʻa e kakai ʻIsilelí ki he ʻEikí mo Mōsese fakatouʻosi. ʻI he taimi naʻe talanoa ai ʻe Nīfai ko e palōfita ʻo e Tohi ʻa Molomoná ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni naʻe hokó ki hono ngaahi tokouá, naʻá ne pehē naʻe lāunga ʻa e kau ʻIsilelí koeʻuhí ko ʻenau loto-fefeká. Naʻe akoʻi ʻe Nīfai neongo e ngaahi meʻa kotoa kuo fai ʻe he ʻEikí maʻá e fānau ʻa ʻIsilelí, ka “naʻa nau fakafefeka pē honau lotó mo fakakuihi honau ʻatamaí, mo lea kovi kia Mōsese pea ki he ʻOtua moʻoni mo moʻuí.”

Naʻe fakatokanga mai ʻa ʻEletā Teili G. Lenilani fekauʻaki mo e taʻehoungaʻia te tau ala ongoʻi ʻi he taimi ʻoku tau mamaʻo ai mei he ʻOtuá. Naʻá ne akoʻi ʻo pehē: “Ko ʻetau Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, ko e Ongo Foaki taupotu tahá ia. Ko e lahi ange ʻetau fakamamaʻo meiate Kinauá, ko e lahi ange ia ʻetau ongoʻi ʻoku ʻi ai ʻetau totonu ki aí. ʻOku tau kamata fakakaukau tokua ʻoku ʻi ai ʻetau totonu ki he ʻaloʻofá pea ʻi ai mo ha ngaahi tāpuaki ʻoku teʻeki totongi mai. ʻOku tau fakahehema lahi ange ke vakavakai holo, kumi e ngaahi fehalaākí, mo ongoʻi loto-mamahi—pea aʻu ʻo tau ʻita—tupunga ʻi heʻetau fakakaukau atu ʻoku ʻikai potupotu tataú. ʻOku kamata ʻa e ʻikai potupotu tataú mei he fanga kiʻi meʻa īkí ki he lahi ange, ka ʻi he taimi ʻoku tau mamaʻo ai mei he ʻOtuá, naʻa mo e fanga kiʻi fehālaaki īkí ʻoku hā ngali lahi ia. ʻOku tau ongoʻi ko e fatongia ia ʻo e ʻOtuá ke fakaleleiʻi e meʻa ʻoku hokó—pea fakaleleiʻi leva ia he taimí ni!”

Nōmipa 11:24–29; 12:1–15

Ko e hā e meʻa naʻe ʻuhinga ki ai ʻa Mōsese ʻi heʻene pehē naʻá ne fakaʻamu naʻe hoko kotoa e kakai ʻa e ʻEikí ko ha kau palōfitá?

Naʻe hanga ʻe he fakaʻamu ʻa Mōsese “ke kikite ʻa e kakai kotoa pē [ʻa e ʻEikí], pea ke tuku ʻe [he ʻEikí] ʻa hono laumālié kiate kinautolú” ʻo fakahaaʻi ʻene loto-holi ke aʻusia ʻe he niʻihi kehé ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fakahaá. Ka neongo ia, naʻe ʻikai fokotuʻu mai ʻe Mōsese ia ʻe lava ha faʻahinga taha pē ʻo hoko ko e tokotaha lea ʻa e ʻEikí. ʻOku hā ʻeni ʻi he Nōmipa 12, ʻi he taimi naʻe valokiʻi ai ʻa ʻĒlone mo Meliame ʻe he ʻEikí ʻi heʻena poleʻi e mafai ʻo Mōsese ko e taki fakalaumālie ki ʻlsileli kotoá.

Kuo fakamamafaʻi ʻe he kau palōfita ʻi hotau kuongá ʻa e fiemaʻu ʻo e fakahā fakatāutahá mo e fakahinohino fakapalōfitá fakatouʻosi. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē: “Kuo ʻomi ʻe he Tamai Hēvaní ki Heʻene fānaú ha founga fetuʻutaki ʻe ua kiate Ia—ʻa ia ʻe lava ke tau ui ko e founga fakataautaha pea mo e founga lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku totonu ke mahino pea tataki e tokotaha kotoa pē ʻe he ongo founga fetuʻutakí ni.”

Naʻe pehē ʻe ʻEletā Teili G. Lenilani “ko e totonu ia ʻa e palōfita moʻuí ko hono ʻomi e tokāteline, ngaahi fekau, mo e ngaahi fakahā maʻá e Siasí, ʻa ia ʻokú ne maʻu ia mei he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.” Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā fekauʻaki mo e fakahā fakatāutahá ʻo pehē: “ʻOku lava ke maʻu ʻa e laumālie ʻo e fakahaá ʻe he taha kotoa pē. … ʻOku ʻikai ke fakangatangata pē ʻa e tāpuaki ko ʻení ki he kau maʻu mafai pule ʻo e Siasí; ka ʻoku maʻu pea totonu ke ngāue ia ʻi he moʻui ʻa e tangata, fefine mo e fānau kotoa pē kuo … nau fai e ngaahi fuakava toputapú. ʻOku fakaafeʻi mai ki heʻetau moʻuí ʻa e laumālie ʻo e fakahaá ʻe he holi fakamātoató mo e moʻui tāú.”

Nōmipa 13:16

Ko e hā naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo hono ui ʻo ʻOsea ko Sosiuá?

Naʻe fakahinohinoʻi ʻe he ʻEikí ʻa Mōsese ke fekauʻi mai ha taki mei he faʻahinga takitaha ke fekumi ʻi he fonua ko Kēnaní. Naʻe liliu ʻe Mōsese e hingoa ʻo e taki ʻo e faʻahinga ʻo ʻIfalemí meia ʻOsea (ʻuhinga ki he “fakamoʻui”) kia Sōsiua (ʻuhinga ko “Sihova ʻa e fakamoʻuí”). Mahalo ne hoko e liliu ko ʻení ko ha fakamanatu ki he kakai ʻIsilelí naʻe tataki kinautolu ʻe he ʻOtuá pea te nau lava ʻo maʻu e fonua ʻo e talaʻofá ʻo fakafou ʻi Hono mālohí.

Hili ha ngaahi senituli mei ai, ʻe foaki ʻa e hingoa tatau pē ki he ʻAlo ʻo e ʻOtuá. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni: “Naʻe ʻikai fiemaʻu ia ke akoʻi kia Mele mo Siosefa ʻa e ʻuhinga loloto ʻo e huafa ko e Sīsuú. ʻOku ʻuhinga ʻa hono tupuʻanga faka-Hepelū ko e, Jehoshua, ko e ‘ko Sihova ʻa e fakamoʻuí.’ Ko ia ko e ngāue ʻa … Sihová, ʻa ia ne vave pē hano fakahingoa ko Sīsuú, ko e fakamoʻuí, [pea] ko [Hono ikuʻanga taupotu tahá ke] hoko ko e Fakamoʻui ʻo māmaní.”

Nōmipa 13:26–33

Ko hai ʻa e ngaahi foha ʻo ʻAnakí?

Naʻe ui ʻe he kau mataki taʻetui ʻe toko 10 ʻa e ngaahi foha ʻo ʻAnakí ko e “kau tangata lalahi fakamanavahē” ʻi heʻenau ʻoange ʻa e ngaahi ʻuhinga naʻa nau ongoʻi ai he ʻikai lava ʻe ʻIsileli ʻo kapa e fonua ʻo e talaʻofá. ʻOku pau pē naʻe kāinga e ngaahi foha ʻo ʻAnakí mo e kakai ʻo Lapá, ʻa ia naʻe tupu mei ai ʻa Kolaiaté.

Ke maʻu ha fakamatala lahi ange, vakai, “Mōsese 7:15. Ko e hā hono ʻuhinga ʻo e pehē naʻe ʻi ai ha kakai lalahi ʻi he fonuá?”

Nōmipa 14

Ko e hā naʻe pau ai ke hē holo ʻa e kakai ʻIsilelí ʻi he toafá ʻi ha taʻu ʻe 40?

Naʻe tali ʻe he tokolahi taha ʻo e kau ʻIsilelí ʻa e lipooti ʻa e kau mataki ʻe toko 10, ʻa ia naʻa nau pehē he ʻikai malava ke kapa ʻa e fonua ʻo e talaʻofá. Naʻe kamata ke feinga ha kau ʻIsileli ʻe niʻihi ke fakafisingaʻi ʻa Mōsese pea fili ha taki te ne fakafoki kinautolu ki ʻIsipité. ʻI he taimi naʻe feinga ai ʻa Sōsiua mo Kēlepi ke taʻofí, naʻe feinga ʻa e haʻofangá ke tolomakaʻi kinaua.

Neongo e ngaahi tōʻonga fakafepaki ʻa e kakaí kia Mōsesé, ka naʻá ne tautapa ki he ʻEikí ke ʻaloʻofa mai kiate kinautolu. Naʻe folofola ʻa e ʻEikí he ʻikai ke Ne fakaʻauha ʻa e kakaí, ka te nau hē fano ʻi he toafá ʻi ha taʻu ʻe 40. Naʻá Ne folofola he ʻikai moʻui “ha taha ʻiate kinautolu naʻe fakaʻita kiate [Ia]” ke ne maʻu e fonua ʻo e talaʻofá. Naʻe kau heni ʻa e kakai lalahi kotoa pē naʻe laka hake he taʻu 20 tukukehe pē ʻa Kēlepi mo Sōsiua.

Ko e taha ʻeni ʻo e ngaahi meʻa lahi naʻe hoko ʻi he toafá ʻa ia naʻe mole ai mei he kakai ʻIsilelí ʻa e ngaahi tāpuaki ʻa e ʻEikí koeʻuhí ko ʻenau angatuʻú mo e taʻetuí. ʻOku faʻa ui ʻe he folofolá he taimi ʻe niʻihi ʻa e ngaahi meʻa ko ʻení ko e “fakahouhau lahi” ʻi he toafá.

toafa ofi ki he Muitolotolo ʻo Sainaí

Toafa ofi ki he Muitolotolo ʻo Sainaí

Nōmipa 20:12

Ko e hā naʻe ʻikai ngofua ai ke hū ʻa Mōsese mo ʻĒlone ki he fonua ʻo e talaʻofá?

ʻI he taimi naʻe toe lāunga ai ʻa e kakai ʻIsilelí ʻi heʻenau fiemaʻu vaí, naʻe ʻoange ʻe he ʻEikí kia Mōsese mo ʻĒlone ha ngaahi fakahinohino pau ki he founga ke tokonaki ʻaki ʻenau ngaahi fiemaʻú. ʻI hono fakahinohino ange ha fuʻu maka pau, naʻe folofola ʻa e ʻEikí kia Mōsese ke tānaki fakataha ʻa e kakaí pea “lea ki he maká ʻi honau ʻao, pea ʻe foaki mai ʻe ia ʻa hono vaí.” Ka neongo ia, naʻe ʻikai ke muimui ʻa Mōsese ki he fekau ʻa e ʻOtuá ke lea ki he maká, ka naʻá ne taaʻi tuʻo ua ia ʻaki hono tokotokó. ʻIkai ngata aí, naʻe ʻikai fakamālō ʻa Mōsese mo ʻĒlone ki he ʻEikí ʻi he mana ko ʻení. Kimuʻa pea taaʻi ʻe Mōsese ʻa e maká, naʻá ne fehuʻi ange, “ʻOku lelei ke ma ʻomi ʻa e vai mei he maká ni kiate kimoutolu?”

Naʻe valokiʻi ʻe he ʻEikí ʻa Mōsese mo ʻĒlone ʻi heʻena aafe mei heʻene ngaahi fakahinohinó pea ʻikai ke na “fakaongoongolelei [Ia] ʻi he ʻao ʻo e fānau ʻa ʻIsilelí.” Naʻá Ne fakahā koeʻuhí ko ʻena ngaahi angafaí, he ʻikai fakangofua ʻa Mōsese mo ʻĒlone ke na tataki e kakai ʻIsilelí ki he fonua ʻo e talaʻofá.

Neongo ʻoku ʻikai fakamatalaʻi kakato ʻe he folofolá ʻa e ngaahi ʻuhinga ki he nunuʻa ko ʻení, ka naʻe ʻikai hanga ʻe he ngaahi angafai ʻa Mōsesé ʻo toʻo meiate ia ʻa e ngaahi fatongia mo e ngaahi tāpuaki kotoa pē ʻi he kahaʻú. ʻOku akoʻi ʻe he Tohi ʻa Molomoná ʻi he fakaʻosinga ʻo e moʻui ʻa Mōsesé, “naʻe ʻave ʻe he ʻEikí ʻa Mōsese kiate ia.” ʻI he hoko ʻa Mōsese ko ha tokotaha kuo liliú, naʻá ne hā ʻi he Moʻunga ʻo e Liliú ʻo foaki ʻa e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí kia Pita, Sēmisi, mo Sione. Naʻe hā foki ʻa Mōsese kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ʻi hotau kuonga fakakosipelí ko ha tokotaha kuo toetuʻu, ʻo foaki kiate kinaua ʻa e ngaahi kī ʻo hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí.

Nōmipa 21:4–9

Ko e hā ʻoku tānaki mai ʻe he ngaahi potufolofola kehé ki he mahino ʻoku tau maʻu ki he talanoa ʻo e ngata palasá?

ʻOku fakamatala ʻa eNōmipa 21 ki he talanoa ʻo hono huhu e kakai ʻIsilelí ʻe he fanga ngata huhu koná pea fakamoʻui leva kinautolu ʻi heʻenau sio ki he ngata palasa naʻe fokotuʻu ʻe Mōsesé. ʻOku tānaki mai ʻe ha ngaahi potufolofola kehe ha ngaahi fakakaukau mo ha ʻuhinga mahuʻinga ki he talanoa ko ʻení.

Kae mahuʻinga tahá, naʻe akoʻi ʻe Sīsū Kalaisi naʻe hanga ʻe he meʻa ko ʻení ʻo fakataipe ʻEne feilaulau fakaleleí. Naʻá Ne fakamoʻoni ʻo pehē, “Hangē [ko e] hiki hake ʻe Mōsese ʻa e ngata ʻi he toafá, ʻe pehē hono hiki hake ʻa e Foha ʻo e tangatá ki ʻolunga: koeʻuhí ko ia kotoa pē ʻoku tui kiate iá ke ʻoua naʻa ʻauha ia, kae maʻu ʻa e moʻui taʻengatá.” ʻI he founga tatau, naʻe tomuʻa kikiteʻi ʻe Nīfai ko e foha ʻo Hilamaní ʻe hiki hake ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kolosí pea ko “kinautolu kotoa pē te nau sio ki he ʻAlo ʻo e ʻOtuá ʻi he tui, pea maʻu ha laumālie fakatomalá, te nau lava ʻo moʻui, ʻio ʻi he moʻui ko ia ʻoku taʻengatá.”

Naʻe ʻomi ʻe Nīfai ko e foha ʻo Līhaí ʻa e fakaikiiki mahuʻinga ko ia neongo ko e meʻa pē naʻe fiemaʻu ke fakahoko ʻe he kakai ʻIsilelí ko e sio, ka naʻe mate ʻa e tokolahi “ko e meʻa ʻi hono faingofua ʻo e foungá, pe ko hono faingofuá.” Naʻe toe fakamatalaʻi ʻe he palōfita ko ʻAlamaá ko e ʻuhinga naʻe ʻikai sio ai ha niʻihi ki he ngatá “ko e ʻikai te nau tui ʻe fakamoʻui ai ʻa kinautolu.”

Ko e tuhu ʻa Mōsese ki ha tokotoko mo ha ngata palasa

Moses and the Brass Serpent [Ko Mōsese mo e Ngata Palasá], tā fakatātaaʻi ʻe Judith A. Mehr

Nōmipa 22–24

Ko hai ʻa Pēlami?

Ko Pēlamí naʻe ʻikai ko ha tokotaha ʻIsileli ia pea naʻe ʻiloa ia ʻi hono foaki ʻo e ngaahi tāpuakí mo e fakamalaʻiá. Neongo naʻe ʻikai ke teitei ui ʻa Pēlami ko ha palōfita ʻi he Nōmipa 22–24, ka ʻoku lahi ha ngaahi sīpinga ʻi he ngaahi vahe ko ʻení ʻo ʻene ngāue ko ha palōfita maʻá e ʻEikí. Hangē ko ʻení, neongo e toutou kole ʻa Pēlaki kia Pēlami ke ne fakamalaʻiaʻi e kakai ʻIsilelí, ka naʻe “tuku ʻe [he ʻEikí] ʻa e lea ki he ngutu ʻo Pēlamí,” pea naʻe fakahā ʻe Pēlami ha ngaahi tāpuaki kiate kinautolu.

Neongo naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he ʻEikí ʻa Pēlami ke fakahoko ʻEne ngaahi taumuʻá, ka ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakaʻilonga naʻe ʻikai ke lelei maʻu pē ʻa e ngaahi taumuʻa ʻa Pēlamí. Hangē ko ʻení, “naʻe tupu ʻa e houhau ʻo e ʻOtuá” kia Pēlami ʻi heʻene loto ke talanoa mo Pēlakí, pea naʻe fekauʻi atu ʻe he ʻOtuá ha ʻāngelo ke ne taʻofi e hala ʻo Pēlamí. Naʻe fakaava leva ʻe he ʻEikí ʻa e ngutu ʻo e ʻasi ʻa Pēlamí ke ʻiloʻi ʻe Pēlami ʻoku ʻi ai ʻa e ʻāngeló, ʻa ia hangē ʻokú ne fakahaaʻi ʻa e kui fakalaumālie ʻa Pēlamí. Ko e tangata ko ia naʻe ongoongoa koeʻuhí ko ʻene hoko ko ha taulatukí, naʻe ʻikai ke ne lava ʻo mamata ki he meʻa naʻe mamata ki ai ʻene ʻasí.

ʻOku fakahaaʻi ʻe he folofolá naʻe faifai pē pea moʻulaloa ʻa Pēlami ki he teke mālohi ʻa Pēlakí peá ne lavakiʻi ʻa ʻIsileli. ʻOku pehē ʻe he tohi ʻa Fakahaá naʻe akoʻi ʻe Pēlami ʻa Pēlaki “ke lī ʻa e tūkiaʻanga ʻi he ʻao ʻo e ngaahi foha ʻo ʻIsilelí, ke nau kai ʻa e ngaahi meʻa kuo feilaulau ʻaki ki he ngaahi tamapuá, pea ke fai ʻa e feʻauaki.” ʻI ha feituʻu kehe ʻi he folofolá, ʻoku fakaʻaongaʻi ai e sīpinga ʻa Pēlamí ke fakatokanga fekauʻaki mo e mānumanú mo e fekumi ki he ngaahi meʻa ʻo e māmaní.

Ako Lahi Ange

Fakahā fakaepalōfitá mo e fakatāutahá

Ko e kau mataki ʻe toko 12

  • S. Michael Wilcox, “The 12 Spies,” Ensign, Mar. 2002, 35–37

Ko e ngata palasá

  • W. Mark Bassett, “Look and Live,” Ensign, Jan. 2018, 30–33

  • Jose L. Alonso, “To Live, Look to God and Trust in Him” (fakamatala fakaʻilekitulōnika pē), Liahona, Apr. 2022, Gospel Library

Taʻu ʻe 40 ʻi he Toafá

  • Kerry Muhlestein, “Israel’s Exodus and Deliverance—Then and Now,” Ensign, Mar. 2018, 46–51

Mītiá

Ngaahi ʻĪmisí

fakatātā ʻo e kau mataki ʻoku nau fakamatala kia Mōsese ʻa e meʻa ne nau ʻilo ʻi Kēnaní

Sōsiua mo Kēlepi: Ongo Mataki Talangofuá

vakai fakatokelau-hahake ki he Teleʻa lahí, ʻa ia naʻe tuʻu ai ʻa Ketesi Pania ʻi he Tohi Tapú

Vakai fakatokelau-hahake ki he Teleʻa lahí, ʻa ia naʻe tuʻu ai ʻa Ketesi Pania ʻi he Tohi Tapú

ko ha ngata palasa ʻi ha vaʻakau
ʻāngelo mo ha heletā ʻoku hā kia Pēlami

The Angel Appearing to Balaam [Ko e Hā ʻa e ʻĀngeló kia Pēlamí], tā fakatātaaʻi ʻe Gustave Doré

Ko e hilifaki ʻe Mōsese hono ongo nimá ʻi he ʻulu ʻo Sōsiuá

Moses Ordaining Joshua [Fakanofo ʻe Mōsese ʻa Sōsiuá], tā fakatātā ʻa Darrell Thomas

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Nōmipa 1:2–3. Ko e fuofua tohi kakai ko ʻeni ʻa ʻIsileli hili ʻenau Fonongá naʻe hā ai ne ʻi ai ha kau tangata ʻe toko 600,000 tupu ʻoku laka ʻi he taʻu 20 te nau lava ʻo ʻalu ʻi he taú (vakai, Nōmipa 1:45–46). ʻI hono lau ʻa e kau Līvai, kakai fefine, fānau, mo e kakai tangata toulekeleka naʻe ʻikai kau ʻi he fika ko ʻení, ʻoku fakafuofua ʻe ha kau mataotao ʻe niʻihi ko e tokolahi fakakātoa ʻo e kakai ʻIsilelí ko e toko tolu miliona nai. ʻOku tui ʻa e kau mataotao kehe naʻe ʻi ai ha ngaahi fehalaaki pe hala ʻa e fakamatalá ʻi he fakalau ʻa e ngaahi senitulí pea naʻe siʻisiʻi ange ʻa e tokolahi fakakātoa ʻo e kakai ʻIsilelí. Ko e hā pē ʻa e fika totonú, naʻe fatongia ʻaki ʻe Mōsese hono tataki ha fuʻu kulupu tokolahi ʻo e kakaí ʻi he toafá (vakai, Richard Neitzel Holzapfel mo e niʻihi kehe, Jehovah and the World of the Old Testament: An Illustrated Reference for Latter-day Saints [2009], 126).

  2. Nōmipa 1:1. Vakai, Holzapfel mo e niʻihi kehe, Jehovah and the World of the Old Testament, 124.

  3. Vakai, Nōmipa 14:2; 16:1–41; 17:5–10; 21:4–5.

  4. 1 Nīfai 17:30.

  5. Dale G. Renlund, “Ke u Tohoakiʻi ʻa e Kakai Fulipē Kiate Au,” Liahona, Mē 2016, 39.

  6. Nōmipa 11:29.

  7. Vakai, Matthew O. Richardson, “The Prophet-Leader,” Religious Educator, vol. 9, no. 1 (2008), 72.

  8. Vakai, Robert D. Hales, “Ko e Laumālie Māʻoniʻoní,” Liahona, Mē 2016, 105–6; Kerry Muhlestein, “A Savior with a Sword: The Power of a Fuller Scriptural Picture of Christ,” Religious Educator, vol. 20, no. 3 (2019), 118–19.

  9. Dallin H. Oaks, “Ongo Founga ʻo e Fetuʻutakí,” Liahona, Nōvema 2010, 83.

  10. Dale G. Renlund, “Ko ha Founga Ngāue ki he Fakahā Fakatāutahá,” Liahona, Nōvema 2022, 17.

  11. David A. Bednar, “Ko e Laumālie ʻo e Fakahaá,” Liahona, Mē 2011, 87.

  12. ʻOku ʻomi ʻe he Tatau ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú hono hingoá ko “Jehoshua” ʻi he Numbers 13:16, ʻa ia ko e fakalōloa ange ia ʻo e hingoa Sōsiuá.

  13. Vakai, Tremper Longman III mo Mark L. Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words (2023), “Savior,” 704–5.

  14. Vakai, Joseph Fielding McConkie, Gospel Symbolism (1985), 71.

  15. Russell M. Nelson, “Christ the Savior Is Born,” New Era, Dec. 2006, 3.

  16. Nōmipa 13:33.

  17. ʻOku toe talanofa foki ki he kau saienití ʻi ha feituʻu kehe ʻi he Tohi Tapú. Hangē ko ʻení, ʻoku fakamatalaʻi ʻe he tohi Teutalōnomé ʻa ʻOki, ʻa ia ko e tuʻi ʻo Pēsaní pea naʻe ʻiloa ia ko e toe ʻo e kau Lifaimí. Naʻe fakamoʻoni hono fuʻu mohengá lahí ko ha fuʻu saieniti ia (vakai, Teutalōnome 3:11).

  18. Vakai, Adele Berlin mo Marc Zvi Brettler, eds., The Jewish Study Bible, 2nd ed. (2014), 295, fakamatala ʻi he Nōmipa 13:22, 28, 33.

  19. Vakai, Nōmipa 14:1–4. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he Nehemaia 9:17 naʻa nau fili ha taki ke fakafoki kinautolu ki ʻIsipite.

  20. Vakai, Nōmipa 14:6–10.

  21. Vakai, Nōmipa 14:11–19. Naʻe tautapa tatau pē ʻa Mōsese maʻá e kakaí hili ʻenau hū ki he ʻuhikiʻi pulu koulá. Naʻe tatau ʻene tautapa maʻa hono kakaí mo e tautapa ʻa Sīsū Kalaisi maʻatautolú (vakai, “ʻEkesōtosi 32:9–14, 31–32. ʻE lava fēfē ʻe he tautapa ʻa Mōsese maʻa hono kakaí ʻo fakamanatu mai kiate kitautolu ʻa Sīsū Kalaisí?”).

  22. Nōmipa 14:23.

  23. Vakai, Nōmipa 14:29–30.

  24. Saame 95:8. Vakai foki, Hepelū 3:7–11, 15; Sēkope 1:7; ʻAlamā 12:36; S. Michael Wilcox, “The 12 Spies,” Ensign, Mar. 2002, 36; M. Catherine Thomas, “The Provocation in the Wilderness and the Rejection of Grace,” ʻi he Sperry Symposium Classics: The Old Testament, ed. Paul Y. Hoskisson (2005), 164–76.

  25. Nōmipa 20:8.

  26. Nōmipa 20:10; tānaki atu hono fakamamafaʻí.

  27. Nōmipa 20:12. Vakai foki, Nōmipa 27:12–14; Teutalōnome 32:51–52.

  28. ʻAlamā 45:19.

  29. Vakai, Mātiu 17:1–8; Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Mōsese,” Gospel Library.

  30. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:11.

  31. Vakai, Sione 3:14–16; 1 Nīfai 17:41; 2 Nīfai 25:20; ʻAlamā 33:19–21; Hilamani 8:14–15. ʻOku mahamahalo naʻe maʻu ʻe he kau palōfita ʻo e Tohi ʻa Molomoná ha tatau kakato ange ʻo e talanoá mei he ʻū lauʻi peleti palasá.

  32. Sione 3:14–15.

  33. Hilamani 8:15.

  34. 1 Nīfai 17:41.

  35. ʻAlamā 33:20.

  36. Vakai, Nōmipa 22:5–6. ʻOku ui ʻe he folofolá ʻa Pēlami ko ha “taulatuki” (Sōsiua 13:22). ʻOku ngalingali naʻe ʻiloa foki ʻa Pēlami ʻi heʻene malava ʻo mamata ki he kahaʻú (vakai, Dana M. Pike, “Balaam in the Book of Numbers,” ʻi he From Creation to Sinai: The Old Testament Through the Lens of the Restoration, ed. Daniel L. Belnap mo Aaron P. Schade [2021], 573).

  37. Nōmipa 23:5.

  38. Vakai, Nōmipa 23:11, 20; 24:1–10. ʻOku ʻi he Nōmipa 22–24 ha ngaahi tūkunga lahi ʻo hono kikiteʻi pe fakahoko ʻe Pēlami ha ngaahi tala fakaepalōfita kehe. Ki ha ʻanalaiso ʻo e ngaahi meʻa ko ʻení, vakai Pike, “Balaam in the Book of Numbers,” 585–88.

  39. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he ngaahi veesi kehekehe ʻi he Fuakava Motuʻá naʻe feinga ʻa Pēlami ke ne fakamalaʻiaʻi e kakai ʻIsilelí, ka “naʻe ʻikai tokanga” ʻa e ʻEikí kiate ia (Teutalōnome 23:5; vakai foki, Sōsiua 24:10).

  40. Nōmipa 22:22.

  41. Naʻe hoko ʻeni hili hono ʻosi fekauʻi ʻe he ʻEikí ʻa Pēlami ke ʻoua naʻa ʻalu ʻo talanoa mo Pēlakí (vakai, Nōmipa 22:12). ʻOku ʻomi ʻe he veesi 20 ha puputuʻu koeʻuhí ʻoku hangē ʻoku fakahā ange ʻe he ʻEikí kia Pēlami ke ʻalu. ʻOku liliu ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e kupuʻi lea ko e “tuʻu hake, ʻo ʻalu mo kinautolu” ʻi he veesi 20 ki he “tuʻu hake, kapau ʻokú ke loto ki ai ʻo ʻalu mo kinautolu” (Scott H. Faulring mo e niʻihi kehe, eds., Joseph Smith’s New Translation of the Bible: Original Manuscripts [2004], 707, Nōmipa 22:20; tānaki atu hono fakamamafaʻí). ʻE ala fakahā heni naʻe tuku ʻe he ʻOtuá ke fatongia ʻaki ʻe Pēlami ʻa ʻene filí pe ʻe muimui ki he ʻOtuá pe ʻalu mo e kau houʻeiki ʻo Mōapé. Ka neongo ia, ʻoku ʻikai ha fakamatala feʻunga ʻi he tohí ke ʻiloʻi e ʻuhinga tonu naʻe houhau ai ʻa e ʻEikí ʻia Pēlamí (vakai, Pike, “Balaam in the Book of Numbers,” 580).

  42. “ʻOku hoko e talanoa nounou ko ʻeni kia Pēlami, ko ʻene ʻasí, mo ha ʻāngeló ke fakaangaʻi ai ʻa Pēlami, ʻo pehē naʻe kehe ia mei he meʻa naʻá ne malangaʻí” (Pike, “Balaam in the Book of Numbers,” 582).

  43. Fakahā 2:14.

  44. Vakai, 2 Pita 2:15; Sute 1:11. “Ko hono fakakātoá, ʻoku ʻomi ʻe he Tohi Tapú mo e ngaahi tukufakaholo hili e tohi tapú ha ʻata faingataʻa mo kehekehe ʻo Pēlami, ko ha taha naʻe fakaʻau ʻo angakovi ʻi ha ngaahi fakamatala mo e taimi kimui ange” (Pike, “Balaam in the Book of Numbers,” 591).