“Sēnesi 37–41,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá (2025)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Sēnesi 37–41
Naʻe ʻofeina ʻa Siosefa ʻe he ʻEikí pea mo ʻene tamai ko Sēkopé, ka naʻe fehiʻanekinaʻi mo meheka kiate ia hono ngaahi tokouá. Naʻe hanga ʻe he ngaahi tokoua ʻo Siosefá ʻo fakatau atu ia kia Potifā ʻi ʻIsipite. Naʻe tokoniʻi ʻe he ʻEikí ʻa Siosefa ʻi hono ngaahi faingataʻaʻiá. Naʻá ne taʻimālie ʻi he fale ʻo Potifaá kae tālunga mo hono tukuakiʻi hala iá pea ʻave ki he fale fakapōpulá. Naʻe faingamālie ʻa Siosefa ʻi he fale fakapōpulá peá ne fakaʻuhingaʻi ʻa e ngaahi misi ʻa e tangata pule fua ipu mo e tangata taʻo mā ʻa Feló. Naʻe fakaʻuhingaʻi leva ʻe Siosefa ʻa e misi ʻa Feló, ʻa ia naʻe fakatokanga ki ha honge ʻe hoko mai. Naʻe fokotuʻu ʻe Felo ʻa Siosefa ke hoko ko ha pule ʻi ʻIsipite, pea naʻe fakahoko ʻe Siosefa ha palani ke tānaki ha meʻakai ko e teuteu ki he hongé.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Naʻe faitatau fēfē ʻa Siosefa mo Sīsū Kalaisí?
ʻE lava ke fakamanatu mai ʻe ha konga lahi ʻo e moʻui ʻa Siosefá ʻa Sīsū Kalaisi. Ko ha ngaahi sīpinga ʻeni ʻe niʻihi:
Ko e hā ʻa e kofutuʻa naʻe ʻoange kia Siosefá?
ʻE lava foki ke ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Hepelū naʻe liliu ko e “kofutuʻa” ʻi he Pulusinga ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú ki ha “kofu,” “pulupulu,” pe “teunga.” Kuo fokotuʻu mai ʻe he kau mataotaó ʻe lava ke fakamatalaʻi ʻe he kupuʻi lea “kofutuʻa pulepulé” ha vala naʻe tuitui lelei ʻa ia naʻe aʻu ki he ongo ʻaofinimá mo e vaʻé. ʻOku malava pē naʻe maʻu ʻe Siosefa ʻa e kofutuʻa ko ʻení ke fakafofongaʻi hono fatongia ko e foha ʻo e tofiʻa ʻo Sēkopé. Naʻe hoko e kofutuʻa ʻo Siosefá, fakataha mo ʻene ngaahi misí pea mo e ʻofa makehe ʻa ʻene tamaí ʻiate iá, ke fakalalahi ai e meheka ʻa hono ngaahi tokouá kiate iá.
Ko e hā ʻa e meʻa ‘oku akoʻi mai ‘e he Tohi ʻa Molomoná fekauʻaki mo e kofutuʻa ʻo Siosefá?
Naʻe ʻomi ʻe he ʻEikitau ko Molonaí ʻi he Tohi ʻa Molomoná ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e kofutuʻa ʻo Siosefá ʻa ia ʻoku ʻikai lekooti ʻi he Tohi Tapú. Naʻá ne fakamatalaʻi naʻe haehae kongokonga ʻe he ngaahi tokoua ʻo Siosefá hono kofutuʻá pea nau tauhi ha konga ʻe taha. Naʻe kikiteʻi kimui ʻe he tamai ʻa Siosefa ko Sēkopé, naʻe fakataipe ʻe he toenga ʻo e kofutuʻa ʻo Siosefá ha toenga ʻo e hako ʻo Siosefá ʻa ia ʻe fakahaofi ʻe he ʻOtuá. Ko e kau Nīfai mo e kau Leimana ʻi he Tohi ʻa Molomoná ko ha “toenga ʻa [kinautolu] ʻo e hako ʻo Siosefá.” Naʻe talaʻofa ʻe he ʻEikí “ʻe ʻikai ʻauha ʻa [e] hako [ʻo Siosefá] lolotonga ʻa e kei tuʻu ʻa māmaní.”
Tā fakatātaaʻi ʻo hono toʻo ʻe he ngaahi tokoua ʻo Siosefá hono pulupulú, ʻe Sam Lawlor
Ko e hā e ʻuhinga naʻe haehae ai ʻe Sēkope hono kofú pea tui ha tauangaʻá?
Naʻe faʻa fakahoko ʻe he kakai ʻi he Fuakava Motuʻá ha ngaahi tōʻonga pe fakaʻilonga tukufakaholo ke fakahaaʻi ʻaki ʻenau loto-mamahí. Naʻe haehae ʻe Sēkope hono kofú peá ne tui ha tauangaʻa ʻi he taimi naʻá ne tui ai kuo mate ʻa Siosefá. Ko e tauangaʻá ko ha tupenu petepete ia naʻe ngaohi mei he fulufuluʻi kosí pe kamelí ʻa ia naʻe tui lolotonga e ngaahi taimi ʻo e tengihiá pe fakatomalá. Naʻe faʻa kau fakataha hono tui ʻo e tauangaʻá mo hono haehae ʻo e valá.
Ko e hā e meʻa ʻoku mahino kiate kitautolu fekauʻaki mo e meʻa naʻe hoko ʻi he vā ʻo Siuta mo Temá?
Naʻe muimui ʻa e kau ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá ki ha ʻulungaanga angamaheni ʻo e malí ʻa ia naʻe ʻiloa ko e “mali fakalīvaí.” Ko e Levir ko e foʻi lea faka-Latina ia ki he “tokoua ʻo e husepānití.” Fakatatau ki he lao angamaheni ko ʻení, naʻe ʻi ai e totonu ʻa ha uitou ʻoku ʻikai haʻane fānau ke mali mo e tokoua hoko hake hono husepānití pe ko e kāinga ofi taha [ʻo e husepānití] ʻoku kei moʻuí. Ko e fānau ko ia ʻoku fanauʻi ʻi he ngaahi mali fakalīvai ko ʻení, ʻe ohi hake kinautolu ko ha fakafofonga ʻo e husepāniti ʻo e fefiné kuo maté pea naʻe lau kinautolu ko ʻene fānau, kae ʻikai ko e fānau ʻa e tokoua [ʻo e husepānití] ʻoku kei moʻuí. Naʻe hoko foki ʻa e ngaahi mali fakalīvaí ke ne fakapapauʻi ʻe tokoniʻi ʻa e uitoú pea maʻu mo ha tofiʻa ʻi loto he fāmilí.
Hili e mālōlō ʻa e ongo ʻuluaki husepāniti ʻo Temá—ko e ongo foha lahi ʻo Siutá—naʻe palōmesi ange ʻa Siuta ʻe hoko hono foha hono tolu ko Silá ko hano husepāniti ʻi he taimi te ne fuʻu lahi aí. ʻI he taimi naʻe ʻikai tauhi ai ʻe Siuta ʻa e palōmesi ko ʻení, naʻe tafoki ʻa Tema ʻo fai ha anga kākā koeʻuhí ke ne lava ai ʻo maʻu ha fānau mo Siuta. Naʻe mei fakaʻatā ʻe he ngaahi tōʻonga ʻo e mali fakalīvaí ke mali ʻa Siuta mo Tema kapau he ʻikai lava ke mali ʻa Tema mo ha taha ʻo e ngaahi foha ʻo Siutá.
ʻOku ngalingali naʻe ʻiloʻi pē ʻe Tema ʻe lava ke hoko ha ngaahi nunuʻa fakamamahi ʻi heʻene ngaahi angafaí. ʻI he taimi naʻe fekau ai ʻe Siuta ke tutu ʻa Tema hili e ʻilo ʻokú ne feitamá, naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Tema ʻa e foʻi mama, ʻū vesa mo e tokotoko naʻe ʻoange ʻe Siuta kiate iá ko ha fakamoʻoni ko ia ʻa e tamaí. Naʻe tala moʻoni ʻe Siuta ʻene angahalá peá ne pehē, “ʻOku tonuhia lahi ia ʻiate au.” Naʻe fakahaofi e moʻui ʻa Temá peá ne fanauʻi ai ha ongo māhanga tangata. ʻOku fakafou ʻi he foha ʻo Tema ko Felesí, ʻa e hoko ʻa Tema ko ha kui ʻa Sīsū Kalaisí.
Ko e hā hono fuoloa ʻo e nofo pōpula ʻa Siosefá?
Naʻe ʻi he fale fakapōpulá ʻa Siosefa ʻi ha taʻu ʻe ua hili ʻene fakaʻuhingaʻi e misi ʻa e pule fua ipú mo e tangata taʻo maá. Naʻe fakatau atu ia ki he nofo pōpulá ʻi hono taʻu 17 nai, pea naʻá ne taʻu 30 ʻi he taimi naʻe fili ai ia ʻe Felo ke hoko ko e pule fika ua ki ʻIsipité. Ko hono fakakātoá, naʻá ne nofo pōpula ʻi ha taʻu ʻe 13 nai ʻi he fale ʻo Potifaá. ʻOku ʻikai fakamatala ʻe he lekōtí ʻa e fuoloa ʻo e ngāue ʻa Siosefa kia Potifā kimuʻa pea tuku pōpula iá, ka ko e foʻi moʻoni ko ia naʻá ne ngāue ʻo aʻu ki heʻene hoko ko e leʻo ʻo e fale fakapōpulá, ʻokú ne talamai ai naʻe ʻi ai ha vahaʻataimi kimuʻa pea toki kau atu ʻa e tangata fua ipú mo e tangata taʻo maá. ʻOku malava pē ke pehē naʻe nofo pōpula ʻa Siosefa ʻi ha taʻu ʻe tolu pe lōloa ange ai.
Siosefa ʻo ʻIsipité ʻi he Fale Fakapōpulá, tā fakatātaaʻi ʻe Jeff Ward
Ko e hā ʻa e pulu mo e koane?
Ko e pulú [kine] ko ha foʻi lea ia ʻe taha ki he “fanga pulú [cattle],” pea ʻoku fakaʻaongaʻi ʻa e kupuʻi lea “fua koane” ke fakafofongaʻi ʻa e faʻahinga keleni kehekehe, hangē ko e uité mo e paʻalé.
Ko e hā e ʻuhinga ʻo e hingoa faka-ʻIsipite ʻo Siosefá?
ʻOku ʻikai mahino e ʻuhinga faka-ʻIsipite ʻo e hingoa Safinati-peaneá. ʻOku kau ʻi he ngaahi fokotuʻu ki hono ʻuhingá ʻa e “ko ia ʻokú ne fakahā ʻa e meʻa ʻoku fufuú” pe “ʻoku folofola mai ʻa e ʻOtuá pea ʻokú Ne moʻui.”
Ako Lahi Ange
Siosefa ko ha sīpinga ʻo Kalaisi
-
“Ngaahi faitatau ʻia Siosefa ʻo ʻIsipité mo Sīsū Kalaisí,” Liahona, Māʻasi 2022, 48
Ko e faivelenga ʻa Siosefa ʻi he lotolotonga ʻo e ngaahi ʻahiʻahí
-
Kelly R. Johnson, “Naʻe ʻia Siosefa ʻa e ʻEikí,” Liahona, Māʻasi 2022, 44–47
Ko e fono ‘o e angamaʻá
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Angamaʻá,” Gospel Library
Ko e kikite ʻa Siosefa ki he hongé mo e mahutafeá
-
W. Christopher Waddell, “Naʻe ʻi ai ʻa e Mā,” Liahona, Nōvema 2020, 42–45
Mītiá
Ngaahi ʻĪmisí
ʻĪmisi ʻo Siosefa ne fakatau atu ki ʻIsipité tā fakatātaaʻi ʻe William Brassey Hole (1846–1917) William Brassey Hole / Private Collection / © Look and Learn / Bridgeman Images
ʻOku Fakatau Atu ʻa Siosefa ʻe Hono Ngaahi Tokouá, tā fakatātaaʻi ʻe Ted Henninger
Houʻeiki Fafine ʻi he Laine ʻo Kalaisí, tā fakatātaaʻi ʻe Sallie Clinton Poet
Siosefa mo e Tangata Fua Ipú mo e Tangata Taʻo maá (ʻOku Fakaʻuhingaʻi ʻe Siosefa ʻa e Misi ʻa e Ongo Tamaioʻeiki ʻa Feló), tā fakatātaaʻi ʻe Del Parson
Ko e Fakaʻuhingaʻi ʻe Siosefa ʻa e Misi ʻa e Tangata Fua Ipú mo e Tangata Taʻo Maá, tā ʻa François Gérard
Siosefa, ko e Tokotaha Fakaʻuhinga ʻo e Misí, tā ʻa Kristi Kirisberg Harmon