“Mōsese 1; ʻĒpalahame 3,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá (2025)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mōsese 1; ʻĒpalahame 3
Naʻe fefolofolai mata-ki-he-mata ʻa Mōsese mo Sīsū Kalaisi, ʻa ia naʻá Ne fakataufolofola maʻá e Tamai Hēvaní. Ne ʻilo ‘e Mōsese fekauʻaki mo hono tuʻunga totonu ko ha foha ʻo e ʻOtuá, pea naʻe ‘i ai ha ngāue ʻa e ʻOtuá ke ne fai. Naʻe fetaulaki leva ʻa Mōsese mo Sētane peá ne lava ʻo ikunaʻi ia ʻi he huafa ʻo e ʻAlo Pē Taha Naʻe Fakatupú. ʻI ha mata meʻa-hā-mai ʻe taha, naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Mōsese ha ngaahi māmani taʻe-faʻa-laua pea akoʻi ʻa Mōsese ko ʻEne ngāué mo Hono nāunaú ke fakahaofi mo hakeakiʻi ʻEne fānaú. Naʻe fefolofolai mata ki he mata foki ʻa e palōfita ko ʻĒpalahamé mo e ʻEikí. Naʻá ne ako fekauʻaki mo e natula mo e fokotuʻutuʻu ʻo e ʻunivēsí pea fekauʻaki mo e tefitoʻi fatongia ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he palani ʻo e fakamoʻuí. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia ʻĒpalahame ʻa e Fakataha ʻi he Langí, ʻa ia ne fakahoko kimuʻa pea fakatupu e māmaní, ʻo kau ai mo hono fili ʻe he Tamai Hēvaní ʻa Sīsū Kalaisi ke Ne hoko ko e Fakamoʻui ʻo e māmaní.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ʻa e tohi ʻa Mōsesé?
Hili ha taimi nounou mei hono pulusi ʻo e Tohi ʻa Molomoná ʻi he 1830, naʻe kamata ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ha liliu fakalaumālie, pe ko hano toe vakaiʻi, ʻo e Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú. ʻI he ʻahó ni, ko e liliu fakalaumālie ko ʻeni ʻa ia naʻe ngāue ki ai ʻa e Palōfitá ʻo aʻu ki heʻene pekiá, ʻoku ʻiloa ia ko e Liliu ʻa Siosefa Sāmitá. Ko e Tohi ʻa Mosesé ko ha konga ia ʻo e Liliu ʻe Siosefa Sāmita ʻo e Tohi Tapú. (Ki ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, vakai, “Ko e hā ʻa e Liliu ʻa Siosefa Sāmitá?” ʻi he talateu ki he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá.)
ʻOku makehe ʻa e Mōsese 1 koeʻuhí he ʻoku mātuʻaki makehe hono kanotohí, ʻo ʻikai hano tatau ʻi he Tohi Tapú. ʻOku hoko e ngaahi aʻusia toputapu ʻa Mōsese ʻoku lekooti ʻi he Mōsese 1 ko ha talamuʻaki ki he fakamatala ʻo e Fakatupú. ʻIkai ngata aí, ʻoku fakahaaʻi ʻi he Mōsese 2–8 ha fakamatala ʻoku ʻikai maʻu ia ʻi he ngaahi fakamatala fakafekauʻaki ʻi he Sēnesí. ʻOku kau ʻi he ngaahi tānaki mahuʻinga ko ʻení ʻa e:
-
Ko e mahuʻinga ʻo e Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví mo ha ngaahi fakamatala mahino fekauʻaki mo hono nunuʻa ki he faʻahinga ʻo e tangatá.
-
Ko e ngaahi ngāue ʻa Lusifā kimuʻa pea kapusi ia ki tuʻa mei he langí.
-
Ko e fakamoʻoni ʻoku fiefia ʻa ʻĀtama mo ʻIvi mo hona hakó ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
-
Ko hono fokotuʻu ʻo Saione ʻi he kuonga ʻo ʻĪnoké mo ʻene ngaahi mata meʻa-hā mai ki he ʻEikí.
-
Ngaahi fakaikiiki fekauʻaki mo e tūkunga ʻo e māmaní kimuʻa ʻi he Lōmakí, kae pehē foki ki he faifeinga ʻa Noa ke akoʻi e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí mo fakatokanga ki he kakaí ke nau fakatomalá.
Ko hai na‘e lea kia Mōsesé?
ʻI he Mōsese 1, naʻe fakataufolofola ai ʻa Mōsese mo Sīsū Kalaisi ʻi Hono tuʻunga fakalaumālie kimuʻa he moʻui fakamatelié, ʻa ia ko Sihova, ko e ʻOtua ‘o e Fuakava Motuʻá. Koeʻuhí ʻokú Ne taha mo e Tamai Hēvaní, ʻoku faʻa folofola ʻa Sīsū Kalaisi he taimi ʻe niʻihi ʻo hangē ko Ia ʻa e ʻOtua ko e Tamaí. ʻOku ʻiloa ʻeni ko hono foaki ʻo e mafai ʻo e ʻOtuá, ʻa ia ʻoku foaki ai kia Kalaisi ʻa e mafai ke folofola maʻá e Tamaí.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi: “Kimuʻa ʻi he Hingá, naʻe folofola fakahangatonu ʻetau Tamai Hēvaní kia ʻĀtama mo ʻIvi. Hili iá, naʻe fakafeʻiloaki ʻe he Tamaí ʻa Hono ʻAlo Pē Taha naʻe Fakatupú, ʻa Sīsū Kalaisi, ko hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻí pea tuku mai kiate kitautolu ʻa e fekau ke ‘fanongo kiate Ia.’ ʻOku tau aofangatuku mei he fakahinohino ko ʻení ko e ngaahi lekooti fakafolofola ʻo e ngaahi lea naʻe folofola ʻaki ʻe he ‘ʻOtuá’ pe ko e ‘ʻEikí’ ʻoku meimei ko e folofola maʻu pē ia ʻa Sihova, ʻa hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisi kuo toetuʻú.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “ʻoku ʻi [he] ʻao [ʻo e ʻOtuá] ʻa e meʻa kotoa pē”?
ʻI heʻetau hoko ko e kakai matelié, ʻoku fakangatangata pē ʻetau vakai ki he kuohilí mo e lolotongá pea te tau lava pē ʻo mateʻi ʻa e meʻa ʻe hoko ʻi he kahaʻú. ʻOku ʻikai founga peheni ia maʻá e ʻOtuá. ʻOkú Ne ʻafioʻi ʻa e “ngataʻangá mei he kamataʻangá.”
ʻOku hoko e tokaimaʻananga ʻa e ʻOtuá—ʻa ʻEne ʻilo ki he ngaahi meʻa kotoa peé—ke malava ai e palani ʻo e fakamoʻuí. Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻo pehē, “Naʻe fakakaukauʻi ʻe Sihova Māfimafi hono kotoa ʻo e ngaahi meʻa ʻe hoko fekauʻaki mo māmaní, pea fekauʻaki mo e palani ʻo e fakamoʻuí, ki muʻa pea toki fakahokó … ; na‘e hoko pea ‘oku hoko ʻa e kuo hilí, lolotongá, pea mo e kahaʻú ʻo taha pē he ‘taimí ni’; na‘e mahino kiate Ia ‘a e hinga ‘a e tangatá, mo hono huhuʻí; naʻá Ne ʻafioʻi ʻa e palani ʻo e fakamoʻuí peá Ne fakahinohino mai ia; naʻá Ne maheni mo e ngaahi tūkunga ʻo e puleʻanga kotoa pē pea mo honau ikuʻangá; naʻá Ne tuʻutuʻuni ʻa e meʻa kotoa pē ʻo fakatatau mo Hono finangaló; ʻokú Ne ʻafioʻi ʻa e tūkunga ʻo e kakai moʻuí mo e kakai maté fakatouʻosi, peá Ne fokotuʻu ai ha faingamālie feʻunga ki honau huhuʻí, ʻo fakatatau mo honau takitaha tūkunga, pea mo e ngaahi fono ʻo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá, ʻo tatau ai pē ʻi māmani, pe ʻi he maama ka hoko maí.”
Ko e hā e ʻuhinga naʻe pehē ai ʻe Mōsese “ko e meʻa noa pē ʻa e tangatá”?
ʻI he hoko ʻa Mōsese ko ha mēmipa ʻo e fale ʻo Feló, naʻe “akonakiʻi [ai ia] ʻi he poto kotoa pē ʻo e kakai ʻIsipité, pea naʻe mālohi ia ʻi he lea mo e ngāue.” Ka neongo ia, ʻi he hili ʻene aʻusia ha vīsone ʻo e mālohi mo e nāunau ʻo e ʻOtuá, naʻá ne fakahaaʻi ʻi he loto-fakatōkilalo ʻi hono fakafehoanakí, “ko e meʻa noa pē ʻa e tangatá.”
Neongo naʻe ongoʻi taʻemahuʻinga ʻa Mōsese ʻi hono fakafehoanaki ki he ʻOtuá, ka ko hono moʻoní ʻoku taʻefakangatangata e mahuʻinga ʻo e kakai kotoa pē. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa, ko ha mēmipa mālōlō ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí: “Ko ha lea fakatātā ʻeni kau ki he tangatá: ko e meʻa noa pē ʻa e tangatá ʻi hono fakafehoanaki ki he ʻOtuá; neongo iá, ʻoku tau mahuʻinga lahi ki he ʻOtuá. Neongo ʻe hā ko e meʻa noa pē kitautolu ʻi hono fakafehoanaki ki he fakatupu taʻe-fakangatangatá, ka ʻoku vela ʻi hotau fatafatá ʻa e māfana ʻo e afi taʻengatá. ʻOku tau maʻu ʻa e talaʻofa taʻe-mahakulea ʻo e hakeakiʻí—ko e ngaahi maama taʻe-hano-ngataʻanga—ʻe lava ke tau maʻu. Pea ko e fakaʻamu ia ʻa e ʻOtuá ke tokoniʻi kitautolu ke tau aʻu ki ai.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e liliú?
Ko e liliú “ko e tuʻunga ia ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻoku liliu fakataimi ʻa honau fōtungá mo honau angá—ʻa ia kuo, hiki hake ʻa kinautolu ki ha tuʻunga fakalaumālie māʻolunga ange—koeʻuhí ke nau lava ʻo kātakiʻi ke tuʻu ʻi he ʻao mo e nāunau ʻo ha kakai fakalangi.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā naʻe fakatupu ʻe Sīsū Kalaisi ha “ngaahi māmani taʻefaʻalaua?”
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Niila A. Mekisuele, “Kimuʻa pea ʻaloʻi Ia ʻi Pētelihema ʻo ʻiloa ko Sīsū ʻo Nāsaletí, naʻe hoko hotau Fakamoʻuí ko Sihova. ʻI he kuonga ko iá, ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻa e Tamaí, naʻe hoko ʻa Kalaisi ko e ʻEiki ʻo e ʻunivēsí, ʻa ia naʻá Ne fakatupu ha ngaahi māmani taʻefaʻalaua—ʻa ia ʻoku taha pē ai hotau māmaní (vakai, ʻEfesō 3:9; Hepelū 1:2). Ko e māmani ʻe fiha ʻi he ʻunivēsí ʻoku nofo ai ha kakai? ʻOku ʻikai ke tau ʻilo, ka ʻoku ʻikai ko kitautolu pē ʻi he ʻunivēsí! Ko e ʻOtuá ʻoku ʻikai ko e ʻOtua ia ʻo ha māmani pē ʻe taha!”
Ko e hā e kehekehe ʻo e moʻui taʻe-faʻa-maté mo e moʻui taʻengatá?
“Ko e moʻui taʻengatá ko e kupuʻi lea ia ʻoku ngāue ʻaki ʻi he folofolá ke fakaʻuhingaʻi ʻaki ʻa e tuʻunga ʻo e moʻuí ʻoku moʻui ʻaki ʻe heʻetau Tamai Taʻengatá. Naʻe folofola ʻe he ʻEikí, ‘Ko ʻeku ngāué ʻeni mo hoku nāunaú—ke fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻa e tangatá’ [Mōsese 1:39]. Ko e moʻui taʻe-faʻa-maté ko e moʻui ʻo taʻengata ko ha taha kuo toetuʻu. ʻE maʻu ʻe he tokotaha kotoa pē ʻa e meʻafoaki ko ʻení ʻo makatuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Ko e moʻui taʻengatá, pe hakeakiʻí, ko e nofo ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá pea hokohoko atu ko e ngaahi fāmili. ʻOku hangē pē ko e moʻui-taʻe-faʻa-maté, ʻoku malava ʻa e meʻaʻofa ko ʻení tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Neongo ia, ka ʻoku fiemaʻu ʻa ʻetau ‘talangofua ki he ngaahi fono mo e ngaahi ouau ʻo e Ongoongoleleí’ ka tau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá’ [Ngaahi Tefito ʻo e Tui 1:3].”
Ko e hā ʻa e tohi ʻa ʻĒpalahamé?
Ko e tohi ʻa ʻĒpalahamé ko e “liliu [ʻa Siosefa Sāmita] ne tataki fakalaumālie ʻo e ngaahi tohi ʻa ʻĒpalahamé.” ʻOku ʻi ai ha ngaahi fakaikiiki makehe fekauʻaki mo e moʻui mo e ngāue ʻa ʻĒpalahamé. ʻOkú ne ʻomi foki ha ngaahi fakakaukau mahuʻinga fekauʻaki mo ha ngaahi tefito fakatokāteline mahuʻinga hangē ko e fuakava faka-ʻĒpalahamé tomuʻa fakanofó, ko e Fakataha ʻi he Langí, pea mo hono palani mo Fakatupu ʻo e māmaní.
ʻI he 1835, ne ʻomi ai ʻe ha tangata ko Maikolo Senitelā ha kau pekia ʻe toko fā kuo fakatolonga mei ʻIsipite mo ha ngaahi takainga tohi ʻo e tohi ʻIsipite fakakuongamuʻá ki Ketilani, ʻOhaiō. Naʻe fakatau mai ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa e ngaahi puha ʻo e kau pekiá mo e ngaahi takainga tohi kiliʻi ʻakaú. Naʻe liliu ʻe Siosefa Sāmita kimui ange ha niʻihi ʻo e ngaahi tohí pea pulusi ia ko e “Tohi ʻa ʻĒpalahamé” ʻi ha pulusinga ʻa e Siasí naʻe ui ko e Times and Seasons ʻo kamata ʻi Māʻasi ʻo e 1842.
Ko ha konga tohi kiliʻi ʻakau ʻoku hā ai ha konga ʻo e “Ko ha Fakatātā mei he Tohi ʻa ʻĒpalahamé, Fika 1”
ʻI he ʻaho ní, ko ha konga siʻi pē ʻo e ngaahi takainga tohi kiliʻi ʻakau lōloa naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmitá ʻoku ʻiloʻi ʻoku kei maʻú. Naʻe fakatau atu ʻa e ngaahi takainga tohi totonú hili e pekia ʻa e Palōfitá pea ko ha ngaahi konga lahi naʻe mole ia. ʻOku hangē ʻoku ʻikai ʻomi ʻa e tohi ʻi he ngaahi konga ko ʻeni ʻoku kei maʻú mei he konga ʻo e ʻū takainga tohí ʻoku tatau mo e liliu kuo ʻomi ʻi he tohi ʻa ʻĒpalahamé. ʻOku malava pē ke pehē naʻe liliu ʻe Siosefa ʻa e tohi ʻa ʻĒpalahamé mei ha ngaahi konga ʻo e ʻū takainga tohi kiliʻi ʻakau ʻa ia ʻoku pulia he taimi ní. Ko ha meʻa ʻe taha naʻe hoko hono ako ʻe he Palōfitá ʻa e tohi kiliʻi ʻakaú ko ha founga naʻá ne ueʻi ha fakahā fekauʻaki mo ʻĒpalahame—ʻo meimei tatau mo e founga naʻe maʻu ai ʻe Siosefa ha fakahā fekauʻaki mo e moʻui ʻa Mōsesé lolotonga ʻene ako ʻa e Tohi Tapú. Neongo pe ko e hā e meʻa naʻe hokó, ka ʻoku mahino naʻe ʻikai ke liliu ʻe Siosefa Sāmita e tohi ʻa ʻĒpalahamé ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi founga angamaheni. Naʻe ʻikai ke ne ʻiloʻi ʻa e lea faka-ʻIsipité pe maʻu e ʻū meʻangāue naʻe fiemaʻu ke mahino kiate iá taʻekau ai e tokoni ʻa e ʻEikí. Hangē ko ʻene liliu kimuʻa ʻo e Tohi ʻa Molomoná, naʻe liliu ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e tohi ʻa ʻĒpalahamé ʻo fakafou ʻi he fakahā mei he ʻOtuá.
ʻOku kau ʻi he tohi ʻa ʻĒpalahamé ha ngaahi fakamatala fakaikiiki ʻoku ʻikai ke maʻu ʻi he Tohi Tapú ka ʻoku fenāpasi ia mo ha ngaahi tohi kehe fakakuonga muʻa. Ka neongo ia, ko e fakamoʻoni maʻongoʻonga taha ʻo e moʻoni ʻo e tohi ʻa ʻĒpalahamé ʻoku ʻikai maʻu ia ʻi ha fakamoʻoni fakatuʻasino pe fakahisitōlia ka ʻi hono fakakaukauʻi ʻi he faʻa lotu ʻa hono kanotohí mo e mālohí. Hangē ko e ngaahi folofola kehe kotoa pē, ko e fakamoʻoni ki hono moʻoni ʻo e ngaahi tohi ko ʻení ʻoku meimei ko ha meʻa ia ʻo e tuí.
Ko e hā ʻa e ʻŪlimi mo e Tūmemi?
ʻOku haʻu ʻa e ʻūlimí mo e tūmemí mei ha ongo lea faka-Hepelū ʻoku ʻuhinga ki he “ngaahi maama” mo e “ngaahi fakahaohaoa.” Naʻe foaki ʻa e hingoa ʻŪlimí mo e Tūmemí ki ha meʻangāue naʻe teuteuʻi ʻe he ʻEikí ke tokoni ki ha niʻihi fakafoʻituitui ʻi hono maʻu ha fakahā mo hono liliu ʻo e ngaahi lea fakafonuá.
ʻOku fakahā mai ʻe he folofolá naʻe lahi ange ʻi he tahá ʻa e faʻahinga meʻangāue peheé. ʻOku lekooti ʻi he Fuakava Motuʻá naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he kau taulaʻeiki lahi ʻIsilelí ha ʻŪlimi mo e Tūmemi ke maʻu ai ha fakahā. ʻI he Maama Foʻoú, naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he kau palōfita ʻo e Tohi ʻa Molomoná ha ongo maka naʻa nau ui ko e “meʻa liliu leá.” Naʻe foaki ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e ongo meʻa liliu lea naʻe ʻoange kimuʻa ki he tokoua ʻo Sēletí. Naʻe fakamatalaʻi kinaua ʻe he Palōfitá ko ha “maka ʻe ua ʻi ha meʻa siliva fuopotopoto—pea ko e ongo maká ni, kuo fakamaʻu ia ki ha sifa-fatafata, pea ko e meʻa ia ʻoku ui ko e ʻŪlimí mo e Tūmemí.”
Ko e hā e meʻa naʻe fakahā ai ʻe he ʻEikí kia ʻĒpalahame ʻa e fokotuʻutuʻu, feʻunuaki, mo e ngaahi taimi ʻo e fetuʻú mo e ʻū palanité?
Naʻe hoko ʻa e mata meʻa-hā-mai ʻa ʻĒpalahame ki he ngaahi fetuʻú mo e palanité lolotonga ʻene fononga ki ʻIsipité. Naʻe maheni ʻa e kau ʻIsipite ʻi he kuonga muʻá mo e feʻunuaki ʻa e ʻū palanité mo e ngaahi fetuʻú, pea naʻe fehokotaki ʻenau ngaahi tui fakalotú mo e [ʻū palanité mo e ngaahi fetuʻú]. Lolotonga e mata meʻa-hā-mai ʻa ʻĒpalahamé, naʻe fakahinohinoʻi ʻe he ʻEikí ʻa ʻĒpalahame ke ne akoʻi ʻa e ngaahi moʻoni naʻá ne ʻiló ki he kau ʻIsipité. ʻOku malava pē ko e ʻuhinga naʻe akoʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa ʻĒpalahame fekauʻaki mo e ʻunivēsí koeʻuhí ke ne lava ʻo vahevahe ʻa e ongoongoleleí mo e kakai ʻIsipité ʻi ha founga ʻe ongo kiate kinautolu.
ʻE lava ke hoko ha taha ‘o e ngaahi fetuʻu ko ʻení, ʻoku ‘iloa ia ki he Tamai Hēvaní ko Kolapa, ko ha fakataipe ʻo Sīsū Kalaisi. Ko Kolapa ʻa e fetuʻu lahí, ʻa ia ʻoku “ofi taha ki he taloni ʻo e ʻOtuá,” “ko e fetuʻu lahí,” “ko e ʻuluaki meʻa naʻe fakatupú” pea “fokotuʻu … ke puleʻi ʻa e ngaahi fetuʻu kotoa pē ʻa ia ʻoku kau ki he faʻahinga tatau mo iá.” Naʻe ʻilo ʻe ʻĒpalahame ʻoku ʻikai ko e lahí ʻokú ne ʻai ha fetuʻu pe palanite ke lahi ange ʻi ha meʻa ʻe tahá, ka ko ʻene ofi ki Kolapá. Ko e meʻa tatau pē ʻoku moʻoni ki he fānau ʻa e ʻOtuá—ʻe makatuʻunga honau maʻongoʻongá mo honau nāunaú ʻi heʻenau ofi ki he ʻOtuá.
Ko e hā ʻa e “ʻatamai poto”?
ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea ʻatamai potó ke fakamatalaʻi ʻaki ʻa e fānau fakalaumālie ʻa e ʻOtuá. Te ne lava foki ʻo fakamatalaʻi ʻa e “ʻelemēniti fakalaumālie naʻe ʻi ai maʻu pē kimuʻa pea toki fakatupu ʻa kitautolu ko e fānau fakalaumālié.” Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni, “Kuo fakahā ʻe he kau palōfitá naʻa tau ʻuluaki moʻui ko e kau maʻu ʻatamai, pea ʻomai hotau tuʻunga, pe ngaahi sino fakalaumālie ʻe he ʻOtuá ʻo hoko ai ko ʻEne fānau fakalaumālie—ko e ngaahi foha mo e ʻofefine ʻo ha ongo mātuʻa fakalangi.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “fili,” pe tomuʻa fakanofó?
Naʻe ako ʻe ʻĒpalahame ʻo ʻilo ko ha taha ia ʻo e ngaahi laumālie fakaʻeiʻeiki mo maʻongoʻonga ʻi he maama fakalaumālié. Naʻe folofola ʻa e ʻOtuá te Ne ngaohi ʻa e ngaahi laumālie ko ʻení ko ʻEne “kau pule.” ʻI he mata meʻa-hā-mai ʻa Palesiteni Siosefa F. Sāmita ki he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié, naʻá ne fakamatalaʻi ai ha ngaahi laumālie fakaʻeiʻeiki mo maʻongoʻonga “naʻe fili ʻi he kamataʻangá ke nau hoko ko e kau pule ʻi he Siasi ʻo e ʻOtuá.” Naʻe fakahaaʻi ʻe he mata meʻa-hā-mai ʻa Siosefa F. Sāmitá fekauʻaki mo e ngaahi laumālie ko ʻení: “ʻIo, ki muʻa ʻi hono fanauʻi mai ʻo kinautolú, naʻa nau maʻu fakataha mo e fuʻu tokolahi kehe ʻa ʻenau ngaahi ʻuluaki lēsoní ʻi he maama ʻo e ngaahi laumālié pea naʻe teuteuʻi kinautolu ke nau haʻu ʻi he taimi totonu ʻo e ʻEikí ʻo ngāue ʻi heʻene ngoue vainé ki hono fakamoʻui ʻo e ngaahi laumālie ʻo e tangatá.”
ʻOku ui ʻa e fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ha ngaahi laumālie pau ke fakahoko ha ngaahi misiona pau ʻi he māmaní ko e tomuʻa fakanofó.
“ʻOku ʻikai fakapapauʻi ʻe he tomuʻa fakanofó ʻe maʻu ʻe he niʻihi fakafoʻituituí ha ngaahi uiuiʻi pe fatongia pau. ʻOku hoko mai ʻa e ngaahi faingamālie peheé ʻi he moʻuí ni tuʻunga ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi he angatonú, ʻo hangē tofu pē ko e hoko mai ʻa e tomuʻa fakanofó tuʻunga ʻi he angatonu ʻi he moʻui kimuʻa ʻi he maama fakalaumālié. …
“ʻOku fekauʻaki ʻa e tokāteline ʻo e tomuʻa fakanofó mo e kāingalotu kotoa ʻo e Siasí, kae ʻikai ki he Fakamoʻuí pē mo ʻEne kau palōfitá. Kimuʻa pea toki fakatupu ʻa e māmaní, ne foaki ki ha kakai fefine faivelenga ʻe niʻihi ha ngaahi fatongia pea tomuʻa fakanofo mo ha kakai tangata angatonu ki ha ngaahi fatongia fakataulaʻeiki ʻe niʻihi. ʻI hono fakamoʻoniʻi ʻe he kakaí ʻoku nau moʻui tāú, ʻe ʻoange kiate kinautolu ha ngaahi faingamālie ke fakakakato ʻa e ngaahi fatongia naʻa nau maʻu aí.”
Ko e hā ʻa e tuʻunga (estate), pea ʻoku tauhi fēfē ia ʻe ha taha?
ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea “ʻuluaki tuʻungá” ki heʻetau moʻui ʻi he maama fakalaumālié. Naʻa tau tauhi hotau ʻuluaki tuʻungá ʻaki ʻetau tali e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e Tamai Hēvaní mo e fili ke muimui ʻia Sīsū Kalaisí. Koeʻuhí naʻa tau tauhi hotau ʻuluaki tuʻungá, naʻe foaki mai ai kiate kitautolu ʻa e faingamālie ke haʻu ki māmani ʻo maʻu ha sino fakamatelié.
ʻOku ʻiloa ʻetau moʻui fakamatelie ʻi he māmaní ko hotau “tuʻunga hono uá.” ʻOku tau tauhi hotau tuʻunga hono uá ʻaki ʻetau fili ke muimui ʻia Sīsū Kalaisi mo maʻu ʻa e ngaahi ouau ʻo ʻEne ongoongoleleí. Ko kinautolu ʻoku tauhi honau tuʻunga hono uá te nau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá pea “ʻe tānaki atu ʻa e nāunau ki honau ʻulú ʻo taʻengata pea taʻengata.” Ko kinautolu ʻoku ʻikai ke nau maʻu ʻa e faingamālie ke tali mo moʻui ʻaki ʻa e ongoongoleleí ʻi he moʻui fakamatelié, ʻoku foaki kiate kinautolu ʻa e faingamālie ko iá ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié, hili ʻenau maté.
Ako Lahi Ange
Ko hono ikunaʻi e fakafepaki ʻa Sētané
-
Jeffrey R. Holland, “Cast Not Away Therefore Your Confidence,” Ensign, Mar. 2000, 6–11
Ko e ngāue mo e nāunau ʻo e ʻOtuá
-
Patrick Kearon, “Ko e Taumuʻa ʻa e ʻOtuá ke ʻOmi Koe ki ʻApi,” Liahona, Mē 2024, 87–89
Ko e tohi ʻa ʻĒpalahamé
-
Andrew C. Skinner, “The Book of Abraham: A Most Remarkable Gift for Our Time” (digital-only article), Liahona, Jan. 2022, Gospel Library
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “ʻĒpalahamé, Tohi ʻa,” Gospel Library
-
Gospel Topics Essays, “Translation and Historicity of the Book of Abraham,” Gospel Library
Mītiá
Vitiō
“Ko e Foha Au ʻo e ʻOtuá” (6:30)
Ngaahi ʻĪmisí
Siosefa mo Sitenei, tā fakatātaaʻi ʻe Annie Henrie Nader
Ko e Mamata ʻa Mōsese kia Sihová, tā fakatātaaʻi ʻe Joseph Brickey
ʻOku Ikunaʻi ʻe Mōsese ʻa Sētane, tā fakatātaaʻi ʻe Joseph Brickey