“Sēnesi 3–4; Mōsese 4–5,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá (2025)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Sēnesi 3–4; Mōsese 4–5
ʻI he maama fakalaumālié, naʻe afeitaulalo ʻa Sīsū Kalaisi ki he finangalo ʻo e Tamai Hēvaní pea naʻe fili Ia ke hoko ko hotau Fakamoʻuí. Naʻe feinga ʻa Sētane ke fakaʻauha e tauʻatāina ke fili ʻa e tangata kotoa pē. Naʻá ne ʻahiʻahiʻi ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻi he Ngoue ko ʻĪtení, ʻa ia naʻe iku ki he Hingá. Hili e kai ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e fua naʻe tapuí, naʻá na ʻiloʻi ʻokú na telefua peá na feinga ke toitoi mei he ʻOtuá. Naʻe akoʻi ʻe he ʻEikí kia ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e ngaahi nunuʻa ʻo e Hingá. Naʻá Ne toe fakakofuʻi foki kinaua pea ʻoange kiate kinaua ʻa e fono ʻo e feilaulaú, ʻa ia naʻá ne fakataipe ʻa e feilaulau fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe fiefia ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻia Kalaisi pea kamata ʻa e fāmili ʻo e tangatá. Naʻe tāmateʻi ʻe Keini ʻa ʻĒpeli pea naʻe fakamalaʻiaʻi ia. Naʻe kamata ke mavahevahe ʻa e hako ʻo ʻĀtama mo ʻIví ʻo hangē ko hono tali ʻe ha niʻihi ʻa e ongoongoleleí ka naʻe ʻikai tali ia ʻe ha niʻihí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Naʻe angatuʻu fēfē ʻa Sētane ʻi he Fakataha Lahi ʻi he Langí?
ʻI he Fakataha Lahi ʻi he Langí ʻi he maama fakalaumālié, naʻe fakahā ai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻEne palani ʻo e fakamoʻuí. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Niila A. Mekisuele ko e fakataha ko ʻení “naʻe ʻikai ko ha fakataha fakatuʻupakē, pe ko hano aleaʻi ha ngaahi palani, pe ko ha fakataha ke faʻufaʻu ha fakakaukau ki he founga ke faʻu ʻaki e palani ʻo e fakamoʻuí mo hono fakahoko iá. Naʻe ʻosi ʻiloa e palani ʻetau Tamaí, pea ko e fehuʻi pē naʻe ʻeké pe ko hai ʻe fekauʻi ʻe he Tamaí ke ne fakahoko e palaní.”
Naʻe poupouʻi ʻe Sīsū Kalaisi, ko e “ʻOfaʻanga mo e Tokotaha [kuo] Fili talu mei he kamataʻangá,” ʻa e palani ʻa e Tamai Hēvaní. Naʻá Ne folofola, “ʻE Tamai, ke fai pē ʻa ho finangaló, pea ke ʻoʻou ʻa e lāngilangí ʻo taʻengata.” ʻI he angatuʻu ʻa Sētané, naʻá ne fokotuʻu ai ha founga kehe ki he palani naʻe ʻosi fokotuʻu ʻe he Tamaí. Naʻá ne “feinga ke fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e tangatá” pea ke toʻo ʻa e taloní mei he ʻOtuá.
Ko e Fakataha Lahí, tā fakatātā ʻe Robert T. Barrett
Naʻe ʻoange nai ʻe he ʻOtuá kia ʻĀtama mo ʻIvi ha ngaahi fekau ke hangē ʻoku fepakipakí ʻi he Ngoue ko ʻĪtení?
(Fakafehoanaki mo e Sēnesi 1:28; 2:16–17; Mōsese 2:28; 3:16–17; ʻĒpalahame 4:28; 5:12–13.)
ʻOku ʻomi ʻe he talanoa ʻo ʻĀtama mo ʻIví ha ngaahi fekau mei he ʻOtuá ʻoku hangē ʻoku fepakipakí. Naʻá Ne fekau ke na maʻu ha fānau, ka naʻá Ne toe taʻofi foki kinaua mei heʻena kai ʻa e fua ʻo e ʻakau ʻo e ʻilo ʻo e leleí mo e koví. ʻI hono kai ʻo e fua naʻe tapuí te ne ngaohi ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ke na hoko ʻo matelie pea malava ke na maʻu ha fānau.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Siosefa Filitingi Sāmita ʻo pehē, “Ko ʻeku fakaʻuhingá ʻeni [Mōsese 3:16–17]: Naʻe folofola ʻe he ʻEikí kia ʻĀtama, ko ʻeni ʻa e fuʻu ʻakau ʻo e ʻilo ʻa e leleí mo e koví. Kapau ʻokú mo loto ke nofo heni, he ʻikai ke mo lava ʻo kai ʻi he fuaʻi ʻakau ko eé. Kapau ʻokú mo loto ke mo nofo heni, ʻoku ou tapui kimoua ke mo kai ia. Ka te mo lava ʻo fili maʻamoua pē, pea mo lava ʻo kai mei ai kapau ʻokú mo loto ki ai. Pea kapau te mo kai ia, te mo mate.”
Ko e Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e Tamai Hēvaní, ka ʻe toki lava pē ʻo fakafeʻiloaki ia ki māmani ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Poiti K. Peeka, “Naʻe fuʻu lahi mo mahuʻinga ʻa e ngaahi meʻa ke faí ke maumauʻi ʻaki hano fakamālohiʻi ke hoko ʻo matelie ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá. ʻE fepaki ia mo e fono pē ko ia ʻoku fiemaʻu ki he palaní.”
Naʻe kau ʻi he palani ʻa e ʻOtuá ke huhuʻi ʻa ʻĀtama mo ʻIvi hili ʻena fili ke kai ʻa e fua tapú ʻa hono fekauʻi mai Hono ʻAló ke hoko ko e Huhuʻí. Koeʻuhí ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ʻe lava ke na ako—pea mo e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá—mei heʻena ngaahi aʻusiá (kau ai ʻena ngaahi fehalākí mo e angahalá) ʻo ʻikai fakahalaiaʻi ʻe kinautolu. Ko ia, ʻi he fili pē ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ki he moʻui fakamatelié, naʻá na ʻiloʻi ʻiate kinaua pē ʻa e faikehekehe ʻo e leleí mo e koví, pea naʻá na aʻusia ʻa e fiefia ʻo e huhuʻí ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe mate ai ʻa ʻĀtama mo ʻIvi hili ʻena kai ʻa e fuá?
Naʻe folofola ʻa e ʻOtuá kia ʻĀtama te ne mate kapau te ne kai ʻa e fua ʻo e ʻakau ʻo e ʻilo ʻo e leleí mo e koví. Hili e kai ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e fua naʻe tapuí, naʻe hokohoko atu ʻena moʻuí, ka naʻe fakamālohiʻi kinaua ke na mavahe mei he ngoué mo e ʻao ʻo e ʻEikí, ʻo tupu ai ʻena faingataʻaʻia ʻi he mate fakalaumālié. ʻIkai ngata aí, ʻi he taimi naʻá na hinga aí, naʻe liliu hona sinó ki ha tuʻunga fakamatelie, pea iku ʻo na aʻusia ʻa e mate fakatuʻasinó.
Ko ha angahala nai ia kia ʻĀtama mo ʻIvi ke na kai ʻa e fua naʻe tapuí?
ʻOku tui ha kakai tokolahi naʻe fakahoko ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ha angahala mamafa ʻaki ʻena kai ʻa e fua ʻo e ʻakau ʻo e ʻilo ʻo e leleí mo e koví. ʻOku ʻomi ʻe he ongoongolelei kuo fakafoki maí ha fakakaukau kehe.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni: “Ko ʻetau Faʻē nāunauʻia ko ʻIví—mo ʻene visone taukakapa ki he palani ʻetau Tamai Hēvaní—naʻá ne kamataʻi e meʻa ʻoku tau ui ko e ‘Hingá.’ Naʻe hanga ʻe heʻene fili fakapotopoto mo loto-toʻá kae pehē ki he fili ʻa ʻĀtama ke muimui kiate iá, ʻo ʻunuakiʻi ki muʻa e palani ʻa e ʻOtuá ki he fiefiá. Naʻá na ʻai ke tau takitaha malava ʻo haʻu ki he māmaní, maʻu ha sino pea fakamoʻoniʻi te tau fili ke taukaveʻi ʻa Sīsū Kalaisi he taimí ni, hangē ko ia ne tau fai he maama fakalaumālié.”
Naʻe aleaʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻa e faikehekehe ʻo e faiangahalá mo e maumaufonó. Naʻá ne akoʻi: “ʻOku fakamanatu mai ʻe ha faikehekehe naʻe fokotuʻu mai ʻi he vahaʻa ʻo ha angahala mo ha maumaufonó ʻa e fakalea tokanga ko ia ʻi he tefito ʻo e tui hono uá: ‘ʻOku mau tui ʻe tauteaʻi ʻa e tangatá koeʻuhi ko ʻenau ngaahi angahalaʻanautolú pē, kae ʻikai ko e maumau-fono ʻa ʻĀtamá’ (tānaki atu hono fakamamafaʻí). ʻOkú ne fakaongo mai foki ha faikehekehe angamaheni ʻi he fonó. Ko e ngaahi angafai ʻe niʻihi, hangē ko e fakapoó, ko e ngaahi hia ia koeʻuhí ʻoku matuʻaki hala ia. Ko e ngaahi ngāue kehe, hangē ko e ngāue taʻelaisení, ko e ngaahi hia pē ia koeʻuhí ʻoku tapuʻi fakalao ia. ʻI he ngaahi faikehekehe ko ʻení, ko e meʻa ko ia naʻe tupu ai e Hingá naʻe ʻikai ko ha angahala ia—ʻo matuʻaki hala—ka ko ha maumaufono ia—naʻe hala koeʻuhí naʻe ʻosi tuʻutuʻuni ʻoku tapu ia. ʻOku ʻikai faʻa ngāue ʻaki maʻu pē e ongo foʻi leá ni ke ʻuhinga ki ha meʻa kehe, ka ʻoku ngali ʻuhingamālie ʻa e faikehekehé ni ʻi he ngaahi tūkunga ʻo e Hingá.”
Ko hai ʻa e hako ʻo e fefiné?
ʻOku ʻuhinga e hako ʻo e fefiné kia Sīsū Kalaisi, ʻa ia ko ha hako ʻo ʻIvi mo ʻĀtama. Naʻe fakahā ʻe he ʻOtuá ʻe fakavolu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ʻulu ʻo Sētané, ka ʻe lava ʻe Sētane ʻo fakavolu ʻa e muiʻi vaʻe pē ʻo e Fakamoʻuí. ʻOku fakahaaʻi ʻe he fakahā ko ʻení ʻa e mālohi ʻa Sīsū Kalaisi ʻia Sētané, neongo e ngaahi feinga ʻa Sētane ke tauʻi ʻa e Fakamoʻuí mo ʻEne ngāué.
Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻa e pehē ʻe “puleʻi” ʻe ʻĀtama ʻa ʻIví?
Kuo faʻa maʻuhala he taimi ʻe niʻihi ʻa e potufolofola ko ʻení ke fakaʻuhinga ʻoku fakangofua ʻe he ʻOtuá ha husepāniti ke pule, ʻa ia ʻoku hala. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Sipenisā W. Kimipolo: “ʻOku ʻi ai haʻaku fehuʻi fekauʻaki mo e foʻi lea puleʻi. ʻOkú ne ʻomi ha ongo hala. Te u fie fakaʻaongaʻi ange ʻe au ʻa e foʻi lea ko e tokangaʻi.”
ʻI hotau kuongá ni, kuo akoʻi ʻe he kau palōfita ʻa e ʻEikí ʻoku totonu ke feʻilongaki ʻa e husepānití mo e uaifí ko ha hoa-ngāue tuʻunga tatau. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Soālesi: “ʻOku ʻikai ha tuʻunga māʻolunga pe maʻulalo ʻi he vā ʻo e nofo-malí, pea ʻoku ʻikai muʻomuʻa pe muimui ha taha. Te na lue fetākinima, ko ha ongo tuʻunga tatau, ko e fānau fakalangi ʻa e ʻOtuá. Te na hoko ʻo taha ʻi he fakakaukau, loto, mo e taumuʻa fakataha mo ʻetau Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi, ʻo tataki mo fakahinohinoʻi fakataha ʻa e ʻiuniti ʻo e fāmilí.”
Ko e hā hono mahuʻinga ʻo hono fakavala ʻe he ʻOtuá ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻaki ha ngaahi kofu kiliʻi manú?
Naʻe ʻi ai ha ʻuhinga loloto ʻo e kofu kiliʻi manu naʻe foaki ʻe he ʻOtuá kia ʻĀtama mo ʻIví—ko ha fakataipe ʻoku toe fakafofongaʻi foki ʻi he ngaahi kāmeni māʻoniʻoni ʻoku tau maʻu ʻi he ʻenitaumeni ʻi he temipalé. Naʻe akoʻi ʻe Sisitā J. ʻAneti Tenisi, ko e Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Fineʻofá, ʻo pehē: “ʻI he taimi naʻe kai ai ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e fua ʻo e ʻakaú pea pau ke na mavahe mei he Ngoue ko ʻĪtení, naʻe ʻoange kiate kinaua ha kote kiliʻi manu ke kofukofuʻi ʻaki kinaua. ʻOku ngalingali naʻe feilaulauʻi ha monumanu ke ngaohi ʻaki ʻa e ongo kote kiliʻi manu ko iá—ko ha fakataipe ʻo e feilaulau ʻa e Fakamoʻuí maʻatautolú. Ko e Kaphar ko e foʻi lea faka-Hepelū ia ki he fakaleleí, pea ko e taha ʻo hono ngaahi ʻuhingá ko e ‘ke ʻufiʻufi.’ ʻOku fakamanatu mai ʻe hotau kāmeni temipalé ʻoku ʻufiʻufi kitautolu ʻe he Fakamoʻuí mo e ngaahi tāpuaki ʻo ʻEne Fakaleleí ʻi hono kotoa ʻo ʻetau moʻuí. ʻI heʻetau tui fakaʻaho ʻa e kāmeni ʻo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní, ʻoku hoko leva ʻa e fakataipe fakaʻofoʻofa ko iá ko ha konga ʻo kitautolu.”
ʻĀtama mo ʻIvi, tā fakatātā ʻa Douglas M. Fryer
Naʻe akoʻi ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí ʻa e meʻá ni fekauʻaki mo e kāmeni temipale toputapú: “ʻOku fakamanatu mai ʻe he kāmeni ʻo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní ʻa e veili ʻi he temipalé, pea ko e veili ko iá ko e fakataipe ia ʻo Sīsū Kalaisi. ʻI hoʻo tui ho kāmení, ʻokú ke tui ai ha fakaʻilonga toputapu ʻo Sīsū Kalaisi. Ko hono tui iá ko hano fakahaaʻi fakatuʻasino ia hoʻo tukupā fakalaumālie ke muimui kiate Iá. ʻOku hoko foki ʻa e kāmení ko ha fakamanatu ʻo hoʻo ngaahi fuakava fakatemipalé. … ʻI hoʻo tauhi hoʻo ngaahi fuakavá, kau ai ʻa e faingamālie toputapu ke tui ʻa e kāmení ʻo hangē ko ia kuo fakahinohino atu ʻi he ngaahi ouau ʻinisitolí, te ke maʻu lahi ange ai ʻa e ʻaloʻofa, maluʻi, ivi, mo e mālohi ʻo e Fakamoʻuí.”
Ko e hā ʻa e selupimi?
Ko e Selupimí ko ha “ngaahi meʻa ia ʻokú ne fakafofongaʻi ha ngaahi meʻa moʻui fakalangi, ka ʻoku ʻikai ke ʻiloʻi ʻa hono fōtunga fakasino totonú. Kuo ui ʻa e Selupimí ke leʻohi ha ngaahi potu ʻoku toputapu.” Naʻe tuku ʻe he ʻOtuá ha selupimi mo ha heletā ulo ke taʻotaʻofi ʻa e hū ki he ʻakau ʻo e moʻuí. Naʻe akoʻi ʻe he palōfita ko ʻAlamaá naʻe taʻofi ʻa ʻĀtama mo ʻIvi mei he fuʻu ʻakaú koeʻuhí he naʻe mei fakaʻatā ʻe hono fuá ke na moʻui ʻo taʻengata; ka naʻe fiemaʻu ke na nofo ʻi hona tuʻunga “ʻahiʻahiʻanga” fakamatelié kae lava ke na fakatomala.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe fiefia ai ʻa ʻĀtama no ʻIvi hili hono tuli kinaua mei he Ngoue ko ʻĪtení?
ʻI hono kapusi ʻo ʻĀtama mo ʻIvi ko ha kakai fakamatelie mei he ngoué, te na aʻusia e ngaahi mamahi mo e ngaahi faingataʻa ʻoku fekauʻaki mo hotau māmani kuo hingá. Ka ʻi he hili hono akoʻi kinaua ʻe he ʻāngelo ʻa e ʻEikí pea fonu ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní, naʻá na fakahaaʻi ʻena houngaʻia ʻi he ngaahi tāpuaki ʻe maʻu tupu mei he Hingá.
“Ko e Hingá ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e Tamai Hēvaní. ʻOku ua ʻa e huʻunga ʻo e halafonongá—ʻoku ʻalu ki lalo ka ʻoku ʻunu ki muʻa. Makehe mei hono fakafeʻiloaki ʻa e mate fakatuʻasino mo fakalaumālié, naʻe ʻomi ai ʻa e faingamālie ke fāʻeleʻi mai kitautolu ki māmani pea ke tau ako mo fakalakalaka ai. ʻI heʻetau fakaʻaongaʻi totonu ʻetau tauʻatāina ke filí mo tau fakatomala moʻoni ʻi he taimi ʻoku tau faiangahala aí, te tau lava ʻo haʻu kia Kalaisi pea mateuteu ke maʻu e meʻafoaki ʻo e moʻui taʻengatá, ʻo fakafou ʻi Heʻene Fakaleleí.”
Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻikai tali ai ʻe he ʻEikí ʻa e feilaulau ʻa Keiní?
ʻOku ʻikai fakahaaʻi pau ʻe he fakamatala ʻa Sēnesí pe ko e tohi ʻa Mōsesé ʻa e ʻuhinga naʻe tali ai ʻe he ʻEikí ʻa e feilaulau ʻa ʻĒpelí kae ʻikai tali e feilaulau ʻa Keiní. Ka neongo ia, ʻoku ʻomi ʻe he Mōsese 5:18 ʻa e ngaahi fakaikiiki mahuʻinga “naʻe ʻofa ʻa Keini kia Sētane ʻo laka hake ʻi he ʻOtuá” pea naʻe “fekau kiate ia ʻe Sētane” ke “fai ha feilaulau ki he ʻEikí.” ʻOku akoʻi ʻe he folofolá ʻa e mahuʻinga ʻo e talangofuá pea mo hono maʻu ha ngaahi taumuʻa māʻoniʻoni ʻi he taimi ʻoku fai ai ha ngaahi foaki ki he ʻEikí. Naʻe muimui ʻa Keini ki he ngaahi fakahinohino ʻa Sētané pea naʻe ʻikai ke haohaoa ʻene ngaahi taumuʻá. Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá naʻe ʻikai ngāue ʻaki ʻe Keini ʻi heʻene feilaulaú ʻa e tui ki he huhuʻi ʻa Sīsū Kalaisí.
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e fakamalaʻia pea mo e fakaʻilonga naʻe ʻai kia Keiní?
Naʻe fakamalaʻiaʻi ʻe he ʻOtuá ʻa Keini ʻi heʻene fakapoongi hono tokouá. Ko e fakamalaʻiaʻi ʻo Keiní ko e ʻikai toe fakafua ʻe he kelekelé ha ngoue maʻana, te ne hē fano ʻo hangē ha taha kumi hūfangá, pea fakamavaheʻi ia mei he ʻao ʻo e ʻEikí. Naʻe fokotuʻu foki ʻe he ʻOtuá ha “fakaʻilonga” kia Keini, ʻa ia ko ha fakaʻilonga ke ʻoua naʻa feinga sāuni mo tāmateʻi ia ʻe ha niʻihi kehe.
ʻOku ʻikai mahino pe ko e hā e fakaʻilonga naʻe ʻai kia Keiní, neongo kuo tokolahi ha niʻihi kuo nau fakamahamahalo ki ai. ʻOku fakahaaʻi ʻe ha ngaahi fakatotolo kimuí ni mai ko e foʻi lea faka-Hepelū ʻoku fakaʻaongaʻi ki he fakaʻilongá “ʻoku ʻikai faʻa fekauʻaki ia mo e fōtunga pe ngaahi ʻulungaanga fakatuʻasinó.” Naʻe ʻikai ko ha fakaʻilonga fakatuʻasino ia, ka ʻoku ʻuhinga ʻa e lea faka-Hepeluú ki he ngaahi ngāue naʻá ne ʻai ʻa Keini ko ha “tangata kuo fakaʻilongaʻí,’ ko hono ʻuhingá naʻe ʻiloʻi ʻe he kakaí ko hai ia pea naʻe pau ke ʻoua naʻa nau ala kiate ia kae tuku ke fakahoko ʻe he ʻOtuá ʻa hono tauteá.”
ʻOku totonu ke tau fakaʻehiʻehi mei he fakamahamahalo fekauʻaki mo e natula pe fōtunga ʻo e fakaʻilonga naʻe ʻai kia Keiní pe naʻe toe fakahoko ʻa e fakamalaʻiá ki ha taha kehe makehe meiate ia. ʻOku ʻikai poupouʻi mo fakahalaiaʻi ʻe he Siasí ʻa e laulanu fakamatakalí mo fakafonuá ʻi ha faʻahinga founga pē. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni: “ʻOku ou fakapapauʻi atu ʻoku ʻikai ke makatuʻunga hoʻo tuʻu ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá ʻi he lanu ho kilí. ʻOku makatuʻunga e hōifua mo ʻikai ke hōifua mai ʻa e ʻOtuá mei hoʻo tauhi mateaki ki he ʻOtuá mo ʻEne ngaahi fekaú kae ʻikai ko e lanu ho kilí.”
Ako Lahi Ange
Ko e Hingá
-
Jeffrey R. Holland, “Feluteni Ai e Fakamaau Totonú, ʻOfá mo e ʻAloʻofá,” Liahona, Mē 2015, 104–6
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví,” Gospel Library
Kāmeni temipalé
-
Jeffrey R. Holland, “Ko e Kāmeni ʻo e Lakanga Fakataulaʻeiki Māʻoniʻoní,” Liahona, Sepitema 2024, 4–9
-
J. Anette Dennis, “Ke ʻAi ʻe Kimoutolu ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2024, 10–13
Mītiá
Ngaahi Vitiō
“Sacred Temple Clothing” (4:12)
Ngaahi ʻĪmisí
Tatau, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane
Ko Hono Akoʻi ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa ʻEna Fānaú, tā fakatātaaʻi ʻe Del Parson
ʻĀtama mo ʻIvi ʻOkú Na ʻOatu ha Ngaahi Feilaulau, tā fakatātaaʻi ʻe Keith Larson
Keini mo ʻĒpeli, tā fakatātaaʻi ʻe Robert T. Barrett