Ko e Fakahinohinoʻi ʻe Samuela ʻa Saulá, tā fakatātā ʻa Ted Henninger
1 Samuela 8–10; 13; 15–16
Naʻe fiemaʻu ʻe he kakai ʻIsilelí ke ʻi ai ha tuʻi “ʻo hangē ko e ngaahi puleʻanga kotoa pē” (1 Samuela 8:5) kae ʻikai ke puleʻi kinautolu ʻe he ʻEikí. Ko e talí, naʻe fakahinohino ʻe he ʻEikí kia Samuela ke pani ʻa Saula ke hoko ko e tuʻi. Naʻe pule angatonu ʻa Saula ʻi ha kiʻi vahaʻataimi, ka naʻe faifai pea fakafisingaʻi ia ʻe he ʻEikí ʻi heʻene hoko ko e tuʻí koeʻuhí ko ʻene talangataʻá. Naʻe tataki leva ʻe he ʻEikí ʻa Samuela ke ne fili ʻa Tēvita, ko ha tauhisipi loto-fakatōkilalo, ke hoko ko e tuʻi hoko ʻo ʻIsileli. ʻI he aʻusia ko ʻení naʻe ʻilo ai ʻe Samuela ʻoku kehe ʻa e ʻafio mai ʻa e ʻEikí ki he kakaí mei he founga ʻoku tau faʻa vakai ai kiate kitautolú.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá, “1 Samuela 8–10; 13; 15–16”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Poupouʻi ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻave ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
Te ke lava fēfē ʻo fai ha tali ʻi he taimi ʻoku fakafepakiʻi ai ʻe he ngaahi ivi tākiekina manakoá ʻa e faleʻi ʻa e ʻEikí? Fakalaulauloto ki heni ʻi hoʻo ako ʻa e 1 Samuela 8.
-
“Naʻe kamata e moʻui ʻa Saulá mo ha talaʻofa lahi ki he kahaʻú, ka naʻe fakaiku ki he mamahi mo e fakameʻapangoʻia” (Dieter F. Uchtdorf, “Ko ha Lau Tikilī Pē,” Liahona, Mē 2008, 58). ʻI hoʻo ako ʻa e 1 Samuela 13:5–14 mo e 15:1–28, ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu naʻe tokoni ki he hōloa fakalaumālie ʻa Saulá? ʻE tokoniʻi fēfē koe ʻe he talanoa kia Saulá ke ke fakaʻehiʻehi mei he fakatuʻutāmaki fakalaumālié?
-
Ko e hā ha ngaahi palopalema ʻe lava ke hoko mei hono fakamaauʻi ʻo e kakai kehé ʻo makatuʻunga ʻi he meʻa pē ʻoku tau lava ʻo sio ki aí? ʻI hoʻo ako ʻa e 1 Samuela 16, fakakaukau ki he founga ʻoku ʻafioʻi ai koe ʻe he ʻEikí mo e founga ʻe lava ke kehe ai ia mei he founga ʻoku mamata ai e niʻihi kehé kiate koé.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi mo fevahevaheʻaki ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e 1 Samuela 8–10; 13; 15–16.
Ako Fakataukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e ʻekitivitī ako ki he 1 Samuela 15 ko ha feituʻu lelei ke fakaʻaongaʻi ai e taukei “Ko Hono Tag ʻo e Ngaahi Folofolá mo e Ngaahi Akonaki Kehe ʻo e Ongoongoleleí” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi ke ke fili mei ai mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe ʻuhingamālie taha ki hoʻo kalasí. Te ke lava foki ʻo fekumi ki ha tānaki mai mei hoʻo kau akó.
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Teuteuʻi fakalaumālie koe. Ko e taimi ko ia oku mateuteu fakalaumālie ai ʻa e kau faiakó ke akoʻí, ʻoku nau lava lelei ange ʻo fanongo mo muimui ki he fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻenau akoʻi mo teuteu e ngaahi lēsoní. Ki ha fakamatala lahi ange ʻi he founga naʻe teuteuʻi ai ʻe he Fakamoʻuí Ia ke faiakó, vakai, “Naʻe Teuteuʻi Fakalaumālie ʻe he Fakamoʻuí Ia ke Faiako” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 16–17).
Te u lava fēfē ʻo fai ha tali ʻi he taimi ʻoku ou fehangahangai ai mo e ngaahi ivi tākiekina taʻemāʻoniʻoni ʻokú ne fakafepakiʻi e faleʻi ʻa e ʻEikí?
Fakakaukau ke kamata ʻaki hano aleaʻi e lea ko ʻeni ʻa Sisitā ʻIleini S. Talatoni, ko e Palesiteni Lahi mālōlō ʻo e Kau Finemuí:
Kapau ‘okú ke fie fakahoko ha liliu ‘i he māmaní, kuo pau ke ke kehe mei he māmaní. (“Ko e Taimí ʻEni ke Tuʻu Hake pea Ulo!,” Liahona, Mē 2012, 124)
-
Ko e hā ha ngaahi faingataʻa te ke ala fehangahangai mo ia ʻi hoʻo fili ke kehe mei he māmaní?
Fakaafeʻi e kau akó ke fakalaulauloto ki he lahi ʻo ʻenau vilitaki ke makehe ʻi he taimi ʻoku nau fehangahangai ai mo e ngaahi tuʻunga ʻulungaanga ʻoku kehe mei he tuʻunga ʻa e ʻEikí. Poupouʻi kinautolu ʻi heʻenau ako he ʻaho ní ke kumi ha ngaahi moʻoni ʻe ala tokoni kiate kinautolu ʻi heʻenau ngaahi feinga ke muimui kia Sīsū Kalaisí.
Fakamanatu ki he kau akó naʻe tataki ʻe ha kau fakamaau ʻa e kau ʻIsilelí ʻi he ngaahi ʻuluaki taʻu ʻe teau hili ʻenau hū ki he fonua ʻo e talaʻofá. Ko e palōfita ko Samuelá ko e taha ia ʻo e kau fakamaau fakamuimuitaha ʻo e kau fakamaau ko ʻení. Naʻá ne tataki faivelenga ʻa ʻIsileli ʻo fakatatau mo e fakahinohino ʻa e ʻEikí ʻi ha ngaahi taʻu lahi.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e 1 Samuela 8:1–9, ʻo kumi e meʻa naʻe fiemaʻu ʻe he kaumātuʻa ʻo ʻIsilelí ʻi he fakaʻau ke motuʻa ʻa Samuelá. Tuku ke nau vahevahe ʻa e meʻa ne nau maʻú. Te ke lava foki ʻo fehuʻi ange:
-
Ko e hā e ʻuhinga naʻe fiemaʻu ai ʻe he kaumātuʻá ha tuʻí? (ʻO ka fiemaʻu, fakamahinoʻi ange naʻe ongoʻi ʻe he kau ʻIsilelí naʻe lelei ange ke ʻi ai ha tuʻi koeʻuhí he ko e meʻa ia naʻe fai ʻe he “ngaahi puleʻanga” kotoa pē ʻi honau ʻātakaí. Vakai, veesi 20.)
-
ʻOkú ke pehē ko e hā e ʻuhinga naʻe taʻe-fakafiemālie ai kia Samuela ʻa e ngaahi ʻuhinga ʻa e kakai ʻIsilelí ki heʻenau fiemaʻu ha tuʻí?
Fakamatalaʻi fakanounou ʻa e veesi 10–18 ʻaki hano fakamatalaʻi ange naʻe ʻoange ʻe he ʻEikí kia Samuela ha ngaahi fakatokanga pau fekauʻaki mo e fakatuʻutāmaki ʻo hono fokotuʻu ha tuʻí.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ʻa e 1 Samuela 8:19–22 pea hoko atu leva ki he lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlaní, ʻo kumi e founga naʻe tali ʻaki ʻe he kakai ʻIsilelí e ngaahi fakatokanga ʻa Samuelá.
Ko e meʻa fakamamahi hení he kuo ʻosi ʻi ai honau tuʻi naʻe muʻomuʻa ʻiate kinautolu ʻo tau maʻanautolu. Ko Sihova Ia, ko e Tuʻi ʻo e kakai kotoa pē, ka ne ʻikai ke nau toe loto ke puleʻi kinautolu ʻe Sihova. Ne ʻikai ke nau toe fiemaʻu Ia ke Ne fai ʻenau ngaahi taú. Pea fakatatau mo e kaveinga ʻo e ngaahi lēsoni lahi ʻi he hisitōliá, ne hoko ha ngaahi nunuʻa fakamamahi ʻi he taimi naʻe fuʻu tōmui ai ke fakaʻehiʻehi meiate kinautolú. Naʻe tangilāulau ʻa e kakaí kimui ange, “Kuo mau fakalahi ʻaki ʻemau ngaahi angahala kotoa pē ʻa e koví ni, ke kole ʻa e tuʻí moʻomautolu” (1 Samuela 12:19). (“Fili ʻa e ʻEikí mo ʻEne Palōfitá,” Liahona, Sune 2022, 6)
Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe e ngaahi moʻoni ʻoku nau ako mei he talanoa ko ʻení ʻe ala tokoni kiate kinautolu ʻi he ngaahi tūkunga ʻoku nau fehangahangai mo iá. Ko ha sīpinga ʻeni ʻe taha ʻo ha foʻi moʻoni te nau lava ʻo ʻiloʻi: ʻE iku ʻa e fili ke muimui ʻi he ngaahi fakakaukau manakoá kae ʻikai ko e faleʻi ʻa e ʻEikí ki he faingataʻa mo e fakaʻiseʻisa.
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali e ngaahi fehuʻi ko ʻení pea fakaafeʻi e kau akó ke aleaʻi kinautolu mo hanau hoa pe ko ha kulupu tokosiʻi:
-
Ko e hā ha niʻihi ʻo e ngaahi fakakaukau pe tuʻunga ʻulungaanga ʻoku angamaheni ke ne tataki e kakai lalahi kei talavoú ke nau mavahe mei he ʻOtuá?
-
Ko e hā ha meʻa ʻokú ke ʻilo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke ikunaʻi ʻa e ʻahiʻahi ke muimui ki he faʻahinga fakakaukau ko ʻení?
Te ke lava ʻo fakaafeʻi ha kau ako ʻe niʻihi ke vahevahe ha ngaahi fakakaukau naʻa nau maʻu lolotonga ʻenau fealeaʻakí. Te ke lava foki ʻo fakakaukau ke aleaʻi ha fehuʻi hangē ko ʻení:
-
Ko e fē ha taimi naʻá ke ongoʻi ofi ange ai ki he Fakamoʻuí koeʻuhí naʻá ke fili ke muimui ki Heʻene faleʻi ke moʻui ʻi ha founga ʻoku kehe mei he māmaní?
Fakakaukau ke fakaʻosi ʻaki hano vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Hōlaní pea fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau ki he founga ʻe ala fekauʻaki ai mo kinautolú:
Hangē ko ia ko hono fakamatalaʻi mahino ko ia ʻo e kau mēmipa ʻo e fale tatau ko ʻeni ʻo ʻIsilelí, kuo fekauʻi ai kitautolu ke ʻoua naʻa tau tatau pē mo e kakai kehé, ke ʻoua naʻa tau hangē pē ko e māmaní. Kae hangē ko e kakai ʻa e ʻOtuá ʻi he kuonga ʻo Samuelá, ʻoku tau fehangahangai mo e tākiekina mālohi ʻo e fakatauele ke tau tatau pē mo e kakai ʻi he ngaahi founga maʻulalo ange ko iá, ʻa kinautolu ʻoku fakahoko ʻa e ʻulungaanga pe tui fakamāmani ʻoku manakoa he taimi ko iá. …
Kuo ui kitautolu ke tau fakamāvahevaheʻi kitautolu mei he faiangahalá pea ke tau hoko ko ha meʻa fakatupu fakalaumālie ki he māmaní kae ʻoua naʻa holoki fakalaumālie kitautolu ʻe he māmaní. (“Fili ʻa e ʻEikí mo ʻEne Palōfitá,” 6, 7)
Poupouʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he founga te nau lava ai ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi moʻoni kuo nau ako he ʻaho ní. Fakaafeʻi ke nau hiki haʻanau faʻahinga fakakaukau pē pe ngaahi ongo mei he Laumālie Māʻoniʻoní.
Te u lava fēfē ʻo tekeʻi ʻa e ngaahi ʻahiʻahi ke kumi ʻuhinga ke talangataʻa ki he ʻOtuá?
Te ke lava ʻo kamata ʻaki hano vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní pea aleaʻi ʻa e fehuʻi ʻoku hoko maí:
[Te ke] fetaulaki mo ha kakai ʻoku nau filifili pē ʻa e fekau ke nau tauhí pea nau liʻaki leva e toenga ʻoku nau fili ke maumauʻí. ʻOku ou ui ʻeni ko e talangofua filifilí. He ʻikai ola lelei e faʻahinga filifili ia ko ʻení. ʻE iku ia ki he mamahí. ʻOku tau tauhi e ngaahi fekau kotoa ʻa e ʻOtuá ʻi heʻetau teuteu atu ke feʻiloaki mo Iá. ʻOku fiemaʻu e tuí ka te talangofua ki ai pea ʻe fakamālohia e tui ko iá ʻi hono tauhi ʻa ʻEne ngaahi fekaú. (“Fehangahangai mo e Kahaʻú ʻi he Tui,” Liahona, Mē 2011, 34)
-
Ko e hā ka fili ai ha taha ke ʻoua te ne tauhi ha ngaahi fekau pau mei he ʻOtuá?
ʻI hono ako ʻe he kau akó ʻa e 1 Samuela 15, fakaafeʻi ke nau fakalaulauloto ki hono mahuʻinga ke nau tauhi e ngaahi fekau kotoa ʻa e ʻOtuá. Poupouʻi kinautolu ʻi he kotoa ʻo e ʻekitivitī akó ke nau fakakaukau ki ha ngaahi founga te ne ala fakatupulaki ʻenau talangofua ki he ʻOtuá.
Fakamanatu ki he kau akó naʻe loto-fakatōkilalo mo fakafalala ʻa Saula ki he ʻEikí ʻi he taimi naʻe pani ai ia ko e tuʻi ʻo ʻIsilelí (vakai, 1 Samuela 9:21; 15:17). Ka neongo ia, ʻi heʻene aʻusia ha lavameʻa lahi angé, naʻe kamata ke siʻisiʻi ange ʻene falala ki he ʻEikí kae fakafalala lahi ange ki heʻene fakakaukau pē ʻaʻaná. ʻI he taimi naʻe fakamanamana ai ʻa e kau Filisitiá ke ʻohofi ʻa Saulá, naʻá ne talangataʻa ki he ʻEikí ʻaki ʻene fai ha feilaulau naʻe ʻikai fakamafaiʻi (vakai, 1 Samuela 13:8–14. “Ko e hā naʻe hala ai hono fai ʻe Saula ha feilaulau tutú?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá). Naʻe hoko ha aʻusia tatau ʻi he 1 Samuela 15, ʻi he taimi naʻe ʻikai talangofua pau ai ʻa Saula mo ʻene kau taú ki he ʻEikí.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e 1 Samuela 15:1–3, 7–9, ʻo kumi e fekau naʻe fai ʻe he ʻEikí kia Saula mo ʻene kau taú pea mo e founga ne nau tali ʻakí.
Mahalo ʻe tokoni ke fakahaaʻi ʻoku ʻi ai ha ngaahi tafaʻaki ʻo e talanoa ko ʻení ʻe ala faingataʻa ki he kau laukonga ʻo onopōní. Ke maʻu ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e fekau ke fakaʻauha e kau ʻAmalekaí, vakai, “1 Samuela 15:1–3. Ko e hā naʻe fekauʻi ai ʻa Saula ke ʻfakaʻauha ʻaupito’ ʻa e kau ʻAmalekí?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá, mo e “ʻOku tau fakaʻuhingaʻi fēfē ʻa e ngaahi fetāʻaki naʻe hoko ʻi he folofolá?” ʻi he Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tui Fakalotu vs. Fetāʻaki,” Gospel Library.
Fakamahinoʻi ange neongo ʻoku ʻikai ke tau ʻiloʻi e ngaahi ʻuhinga kotoa naʻe fekauʻi ai ʻa Saula ke tāmateʻi kotoa e kau ʻAmalekí mo ʻenau fanga monumanú, ka te tau kei lava pē ʻo ako ha ngaahi lēsoni mahuʻinga mei he founga naʻe tali ʻaki ʻe Saula e fekau ʻa e ʻEikí.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ʻa e 1 Samuela 15:13–26, ʻo kumi e founga naʻe fakatonuhiaʻi ai ʻe Saula ʻene ngaahi angafaí ki he palōfita ko Samuelá. Hili iá te mou lava leva ʻo aleaʻi ʻa e ongo fehuʻi ko ʻení:
-
Ko e hā e meʻa ʻoku hā makehe kiate koe ʻi he tuli-tonuhia ʻa Saulá?
-
Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo e founga ʻe lava ke kumi ʻuhinga ai e kakai ʻi hotau kuongá ni ki heʻenau talangataʻa ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá?
Kole ki he kau akó ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni ne nau ako mei he tala kia Saula mo Samuelá ʻa ia ʻe ala tokoni kiate kitautolu ʻi he taimi ʻoku tau ongoʻi ai ʻoku ʻahiʻahiʻi kitautolu ke tau kumi ʻuhinga ki heʻetau talangataʻá. (Ko ha foʻi moʻoni ʻe taha ʻe lava ke lave ki ai e kau akó ko ha meʻa peheni: ʻOku lelei ange ke tokanga mo talangofua ki he ʻEikí ʻi hono fai ʻo e ngaahi feilaulaú.) ʻE lava foki ke ke ʻeke ha fehuʻi hangē ko ʻení:
-
Ko e hā e fekauʻaki ʻa e talangofuá mo e feilaulaú?
-
Ko e hā ha lelei ʻe ala hoko ʻi hotau vā fetuʻutaki mo e ʻOtuá ʻi heʻetau founga ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá?
Fakakaukau ke ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau kumi ha ngaahi potufolofola pe lea mei he kau taki ʻo e Siasí ʻe ala tokoni ke nau talangofua kakato ange ki he ngaahi fekau ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí. (Te ke lava foki ʻo tokoniʻi e kau akó ke nau akoako ʻa e taukei “Ko Hono Tag ʻo e Ngaahi Folofolá mo e Ngaahi Akonaki Kehe ʻo e Ongoongoleleí” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá ʻaki hono faʻu ha Fakakulupu (Tag) ʻoku ui ko e “Talangofuá” maʻá e ngaahi akonaki ʻoku nau maʻú.) Hili ha taimi feʻunga, fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha taha ʻo e ngaahi potufolofola pe ngaahi lea ne nau maʻú mo hanau hoa pe kulupu tokosiʻi.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he founga te nau lava ʻo fakaʻaongaʻi ai e ngaahi moʻoni kuo nau ako he ʻaho ní. Poupouʻi ke nau hiki e ngaahi taumuʻa pe palani kuo nau faʻu maʻanautolú. Fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni ne mou aleaʻi he ʻaho ní.
Ko e hā ha meʻa te ne lava ʻo tokoniʻi au ke u vakai kiate au mo e niʻihi kehé ʻi he founga ʻoku ʻafio mai ai ʻa e ʻEikí?
Fakaafeʻi e kau akó ke aleaʻi e ngaahi ueʻi ko ʻení mo hanau hoa:
-
Ko e hā ha ngaahi moʻoniʻi meʻa ʻokú ke pehē ʻokú ne uesia lahi taha hoʻo ʻuluaki fakakaukau ki ha tokotaha?
-
Kuo ʻi ai nai ha taimi naʻe fehalaaki ai haʻo ʻuluaki fakakaukau ki ha tokotaha? Ko e hā e meʻa naʻá ne liliu ho fakakaukaú?
Poupouʻi e kau akó ʻi heʻenau ako he ʻaho ní ke nau tokanga ki ha faʻahinga ueʻi mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻe ala tokoni ke nau vakai kiate kinautolu mo e niʻihi kehé ʻi he founga ʻoku ʻafio mai ai ʻa e ʻOtuá.
Fakamatalaʻi ange koeʻuhí ko e talangataʻa ʻa Saulá, naʻe fakafisingaʻi ia ʻe he ʻEikí ʻi heʻene hoko ko e tuʻi ʻo ʻIsilelí (vakai, 1 Samuela 13:13–14; 15:26–28). Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ʻa e 1 Samuela 16:1–13, ʻo kumi e ngaahi foʻi lea mo e kupuʻi lea ʻokú ne fakahaaʻi mai e founga naʻe tokoniʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa Samuela ke ne ʻilo ʻa e tokotaha kuó Ne fili ke fetongi ʻa Saulá. Fakakaukau leva ke fehuʻi ange:
-
Ko e hā ha fakahinohino mahuʻinga naʻe fai ʻe he ʻEikí kia Samuela ke tokoniʻi ia ke ne ʻiloʻi ʻa e tuʻi hono hokó? (ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko e ʻOku sio ʻa e kakaí ki he fōtunga ki tuʻá, ka ʻoku ʻafioʻi ʻe he ʻEikí ʻa e lotó.)
Ke tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení, fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi ʻekitivitī nounou ko ʻení, pea fakaafeʻi e kau akó ke fakakakato ha ʻekitivitī ʻe taha pe fakatouʻosi pē:
-
Kumi ha ngaahi sīpinga fakafolofola ʻo e founga naʻe ʻafioʻi ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e loto mo e ivi malava ʻo e niʻihi kehé kae ʻikai ko honau fōtunga pe tōʻonga ki tuʻá. Te ke lava ʻo ʻilo ha ngaahi sīpinga ʻiate koe pē pe fakaʻaongaʻi ha taha ʻo e ngaahi potufolofolá ni: Mātiu 11:7–11; Luke 19:1–10; Sione 8:1–11.
-
Fakaʻaongaʻi ʻa e Gospel Library ke fekumi ki ha ngaahi lea mei he kau taki ʻo e Siasí ʻoku fekauʻaki mo e vakai kiate kitautolu mo e niʻihi kehé ʻi he founga ʻoku ʻafio mai ai ʻa e ʻOtuá.
Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ne nau ʻiló mo hanau hoa pe ko ha kulupu tokosiʻi. Hili iá, te ke lava ʻo kole ha kau ako tokosiʻi ke nau vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukaú mo e kalasí. Fakakaukau ke huluʻi ʻa e vitiō “Pray for Eyes to See as He Sees [Lotua ha Mata ke Vakai ʻo Hangē Ko ʻEne ʻAfioʻí]” (6:27), ko ha konga ʻo e fealeaʻaki ko ʻení.
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e ongo fehuʻi ko ʻení pea ʻoange ha taimi ki he kau akó ke hiki ʻenau ngaahi tali ki he fehuʻi ʻe taha pe fakatouʻosi e ongo fehuʻí.
-
Te ke lava fēfē ʻo ako ke vakai kiate koe mo e niʻihi kehé ʻi he founga ʻoku ʻafioʻi ai koe ʻe he ʻEikí?
-
Ko e fē ha taimi kuo tokoniʻi ai koe ʻe he ʻEikí ke ke vakai kiate koe pe ko e niʻihi kehé ʻo hangē ko Iá?
Hili ha taimi feʻunga, fakaafeʻi ha niʻihi tokosiʻi ʻo e kau akó ke nau vahevahe ʻa e ngaahi tali naʻa nau lekooti ʻoku ʻikai fuʻu fakatāutahá.
Fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni kuo mou aleaʻi he ʻaho ní. Poupouʻi e kau akó ke nau fekumi ki he tokoni ʻa e Tamai Hēvaní ʻi heʻenau vakai kiate kinautolu mo e niʻihi kehé ʻo hangē ko Iá.