Ngaahi Kalasi Folofolá
Sēnesi 12–17; ʻĒpalahame 1–2


“Sēnesi 12–17; ʻĒpalahame 1–2,” Fuakava Motuʻá – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako ʻInisititiutí (2026)

Ko e maʻu ʻe ʻĒpalahame ha meʻa-hā-mai

Ko ʻĒpalahame ʻi he Maʻomaʻonganoa ʻo Mamailí, tā valivali ʻe Grant Romney Clawson

Sēnesi 12–17; ʻĒpalahame 1–2

Naʻe fekumi ʻa ʻĒpalahame ki he ʻEikí peá ne loto ke hoko ko ha tokotaha muimui ʻo e māʻoniʻoní. Naʻe fakahaofi ia ʻe he ʻEikí ʻi ha mana mei hono feilaulauʻi ia ki ha ngaahi ʻotua loí. Naʻá Ne fuakava ke foaki kia ʻĒpalahame ha fonua, hako, pea mo ha ngaahi tāpuaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻE maʻu ʻe he hako ʻo ʻĒpalahamé ʻa e fatongia ke tāpuakiʻi ʻa e ngaahi puleʻanga kotoa pē ʻo e māmaní ʻaki ʻa e ongoongolelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku ʻiloa ʻa e fuakava ko ʻení ko e fuakava faka-ʻĒpalahamé. ʻI heʻetau hoko ko e kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo e Fakamoʻuí, te tau lava ʻo maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki mo e ngaahi fatongia ʻo e fuakava faka-ʻĒpalahamé.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá, “Sēnesi 12–17; ʻĒpalahame 1–2

Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.

fakaʻilonga ʻo e akó
Ko Hono Poupouʻi ʻo e Ako Fakatāutahá

Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:

  • Neongo e faingataʻa e tupu hake ʻa ʻĒpalahamé, ka naʻá ne fekumi ki he ʻOtuá. ʻI hoʻo ako ʻa e ʻĒpalahame 1:1–19, fakakaukau ki he founga te ke lava ai ʻo fekumi kakato ange ki he ʻEikí.

  • Ko e hā e meʻa ʻokú ke ʻilo fekauʻaki mo e fuakava faka-ʻĒpalahamé? ʻI hoʻo lau ʻa e ʻĒpalahame 2, fakakaukau ki he fekauʻaki ʻa e fuakava ko ʻení mo koé.

  • Ko hai ha taha ʻokú ke ʻilo ko ha tokotaha faʻa fakalelei? Ko e hā kuó ke ako mei heʻenau sīpingá? Fakalaulauloto ki he ngaahi fehuʻi ko ʻení ʻi hoʻo ako ʻa e Sēnesi 13:1–12.

  • ʻI hoʻo ako e aʻusia ʻa Hekaʻā ʻi he Sēnesi 16, fakakaukau ki he ngaahi taimi kuo fakahā atu ai ʻe he ʻOtuá ʻokú Ne ʻofa ʻiate koe pea ʻokú Ne ʻafioʻi koe.

fakaʻilonga ki he fealēleaʻakí
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé

ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fai ha ngaahi fehuʻi mo vahevahe ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Sēnesi 12–17 mo e ʻĒpalahame 1–2.

fakaʻilonga ʻo e ngaahi ʻekitivitī ako ke fili mei aí
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí

ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.

Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó

Tokoniʻi ʻa e kau akó ke kumi, ʻiloʻi, mo ngāueʻi ʻa e fakahā fakatāutahá. Tokoniʻi hoʻo kau akó ke nau ʻiloʻi mo ngāueʻi e fakahā fakataautaha ʻoku nau maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní. Ko e founga ʻe taha te ke lava ai ʻo fai ʻení ko e ngaahi fehuʻi ʻokú ke ʻeké, hangē ko e “Ko e hā ha ngaahi fakakaukau pe ongo naʻá ke maʻu ʻi hoʻo ako e ngaahi veesi ko ʻení?” pe “Ko e hā ha meʻa kuo ueʻi koe ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ke ke fai he ʻahó ni?” Ke ako lahi angé, vakai, “Naʻe Tokoniʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e Niʻihi Kehé ke Nau Fekumi, ʻIloʻi, mo Ngāueʻi ʻa e Fakahā Fakatāutahá” (Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, 18).

ʻĒpalahame 1–2

Te u lava fēfē ʻo fekumi fakamātoato ange ki he ʻEikí?

Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Tieta F. ʻUkitofá:

ʻEletā Dieter F. Uchtdorf

Naʻe akoʻi ʻe Sīsū, “Kumi, pea te mou ʻilo” [Mātiu 7:7].

ʻOku ou tui ko e kupuʻi lea faingofua ko ʻení ʻoku ʻikai ko ha talaʻofa fakalaumālie pē ia; ko ha fakamatalaʻi ia ʻo ha foʻi moʻoni. …

ʻOku tātātaha ke tau maʻu ha meʻa ʻoku ʻikai ke tau fekumi ki ai. (“Ko ha Fiefia Māʻolunga Ange,” Liahona, Mē 2024, 68)

  • ʻE lava fēfē ke liliu ʻetau moʻuí ʻe he meʻa ʻoku tau fekumi ki aí? (Fakakaukau ke kole ki he kau akó ke vahevahe ha ngaahi sīpinga ʻokú ne fakatātaaʻi ʻeni.)

Fakamatalaʻi ange ʻoku ʻi he folofolá ha ngaahi akonaki lahi fekauʻaki mo e meʻa ʻoku finangalo ʻa e ʻEikí ke tau fekumi ki aí pea mo e meʻa ʻokú Ne finangalo ke tau fakaʻehiʻehi mei he fekumi ki aí. Fakakaukau ke fakaʻaliʻali e ngaahi fakahinohino mo e potufolofola ko ʻení.

Fakaʻaongaʻi ha meʻafua mei he 1 (ʻikai ʻaupito) ki he 5 (lahi ʻaupito), pea fakafuofuaʻi ʻa e lahi hoʻo ongo ʻoku fakahoʻata ʻe he ngaahi potufolofola takitaha ko ʻení ʻa hoʻo ngaahi fili fakaʻahó:

  • “ʻI he teʻeki ai ke mou kumi ki he ngaahi koloá, mou kumi ki he puleʻanga ʻo e ʻOtuá” (Sēkope 2:18).

  • “Ke ke liʻaki ʻa e ngaahi meʻa ʻo e māmaní, pea fekumi ki he ngaahi meʻa ʻo ha maama lelei ange” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 25:10).

  • “Kuo mou feinga … ke maʻu ʻa ia ʻoku ʻikai te mou faʻa maʻú; pea kuo mou feinga ke maʻu ʻa e fiefia ʻi he fai angahalá” (Hilamani 13:38).

  • “ʻUnuʻunu mai kiate au pea te u ʻunuʻunu atu kiate kimoutolu; fekumi faivelenga kiate au pea te mou ʻiloʻi au” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:63).

Fakamatalaʻi ange te tau lava ʻo ako ha ngaahi lēsoni mahuʻinga fekauʻaki mo e fekumi ki he ʻEikí mei he talanoa ʻi he tohi ʻa ʻĒpalahamé. (Kapau ʻoku ʻikai maheni e kau akó mo e tohi ʻa ʻĒpalahamé, fakakaukau ke lau fakataha ʻa e “ʻĒpalahame 3. Ko e hā ʻa e tohi ʻa ʻĒpalahamé?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.)

Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ʻa e ʻĒpalahame 1:1–7, ʻo kumi e meʻa naʻe fekumi ki ai ʻa ʻĒpalahamé pea mo e ngaahi faingataʻa naʻá ne fehangahangai mo iá. Ke tokoni ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e meʻa naʻa nau akó, fakakaukau ke ʻeke ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:

  • Ko e hā e ʻuhinga naʻe fiemaʻu ai ʻe ʻĒpalahame ke “kumi ha toe potu kehe ke nofo aí?”

  • Ko e hā e meʻa naʻe fekumi pau mo holi ki ai ʻa ʻĒpalahame ke ne maʻu ʻi heʻene moʻuí?

Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ʻa e ʻĒpalahame 1:15–20 pe ʻĒpalahame 2:8–13, ʻo kumi e founga naʻe tāpuekina ai ʻa ʻĒpalahame ʻi heʻene fekumi ki he ʻEikí mo ʻEne ngaahi tāpuakí. (Mahalo ʻe tokoni ke fakamahinoʻi ange ʻoku fakamatalaʻi ʻe he ʻĒpalahame 2:8–13 ha meʻa naʻe aʻusia ʻe ʻĒpalahame kimui ange ʻi heʻene moʻuí.)

Hili e ako ʻa e kau akó, fakaafeʻi ke nau aleaʻi e ngaahi fehuʻi ko ʻení mo ha hoa naʻá ne ako e ngaahi veesi ʻe tahá:

  • Naʻe tāpuekina fēfē ʻe he ʻEikí ʻa ʻĒpalahame ʻi he ngaahi veesi naʻá ke akó? Ko e hā e meʻa ʻoku fakahaaʻi mai ʻe he ngaahi tāpuaki ko ʻení fekauʻaki mo e ʻulungaanga ʻo e ʻEikí?

  • Ko e hā e meʻa naʻá ke ako pe ongoʻi mei he talanoa ko ʻení ʻe ala tokoni ki he kakai lalahi kei talavoú he ʻahó ni?

Fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ne nau ako lolotonga ʻenau fealeaʻaki mo honau hoá. ʻE lava ke fakahaaʻi ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: Kapau te tau fekumi fakamātoato ki he ʻEikí, te tau ʻilo Ia. Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke fakaʻilongaʻi e ngaahi lea ʻa ʻĒpalahame ʻi he ʻĒpalahame 2:12 ʻoku nau fakahoʻata e foʻi moʻoni ko ʻení.

  • Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo e founga ʻe lava ke tau fekumi fakamātoato ai ki he ʻEikí? (Fakakaukau ke huluʻi ʻa e vitiō “Nourish Your Own Faith” [2:08], ko ha konga ʻo e fealeaʻaki ko ʻení.)

    2:7
  • Ko e hā ha faleʻi te ke fai ki ha taha ʻoku ʻikai ke ne lolotonga ongoʻi ha holi lahi ke fekumi ki he ʻEikí?

Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe hanau aʻusia ʻo ha taimi ne nau fekumi fakamātoato ai ki he ʻEikí mo e founga ne nau ʻilo ai Iá.

Ke tokoni ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e meʻa kuo nau akó, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení pea tuku ha taimi ki he kau akó ke lekooti ai ʻenau ngaahi talí.

  • Ko e hā ha meʻa kuó ke ako pe ongoʻi he ʻahó ni fekauʻaki mo e fekumi ki he ʻEikí ʻokú ke fakaʻamu ke manatuʻí?

  • Ko e hā ha taumuʻa te ke lava ʻo fokotuʻu ke tokoniʻi koe ke ke fekumi kakato ange ki he ʻEikí? Te ke fakapapauʻi fēfē ʻokú ke ngāueʻi ʻa e meʻa ʻokú ke ongoʻi ʻoku ueʻi koe ke faí?

Te ke lava ʻo fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe ʻenau ngaahi talí mo e kalasí kapau ʻoku ʻikai ke fuʻu fakataautaha ia. Fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni ne mou aleaʻi he ʻaho ní.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”

ʻĒpalahame 2

Ko e hā e fekauʻaki ʻa e fuakava faka-ʻĒpalahamé mo aú?

Fakakaukau ke fakaʻaliʻali e fakatātā ʻo ʻĒpalahame ʻoku ‘asi he kamataʻanga ‘o e lēsoní. Fakaafeʻi ha tokotaha ako ke ne lau e fakamatala ko ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní:

Palesiteni Russell M. Nelson

ʻOku mahuʻinga kiate kitautolu ke fakaʻapaʻapaʻi ʻa e hingoa ʻo ʻĒpalahamé. ʻOku lahi ange ʻa e lave ki ai ʻi he ngaahi veesi folofola ki hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí ʻi he ngaahi veesi kotoa ʻo e Tohi Tapú. ʻOku fehokotaki ʻa ʻĒpalahame ki he kāingalotu kotoa pē ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. (“The Gathering of Scattered Israel,” Liahona, Nov. 2006, 80)

  • ʻOku fehokotaki fēfē ʻa ʻĒpalahame mo e kāingalotu kotoa ʻo e Siasí? (Kapau ʻe fiemaʻu, fakamahinoʻi ange ʻoku tau lea fekauʻaki mo ʻĒpalahame ʻi he taimi ʻoku lave ai ki he fuakava faka-ʻĒpalahamé. ʻE lava ke ako ʻe he kau akó ʻa e ʻĒpalahame 1:1–7, 15–19 ke ʻilo fekauʻaki mo e ngaahi tūkunga naʻe tupu ai hono fakahoko ʻe he ʻOtuá ʻEne fuakava mo ʻĒpalahamé.)

Fakaafeʻi e kau akó ke nau ʻai ha tatau ʻo e tēpile ko ʻení. Te nau lava ʻo fakakakato ʻa e tēpilé ʻi heʻenau ako ʻa e ʻĒpalahame 2:6–11. Te ke lava foki ʻo ʻai ke nau ako ʻa e “Sēnesi 12:1–3; ʻĒpalahame 2:6–11. Ko e hā ʻa e fuakava naʻe fai ʻe he ʻOtuá mo ʻĒpalahamé?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá.

Ko e hā e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá kia ʻĒpalahamé?

Ko e hā e fekauʻaki ʻa e ngaahi talaʻofá ni mo aú?

Ko e hā e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá kia ʻĒpalahamé?

Ko e hā e fekauʻaki ʻa e ngaahi talaʻofá ni mo aú?

Ko e hā e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá kia ʻĒpalahamé?

Ko e hā e fekauʻaki ʻa e ngaahi talaʻofá ni mo aú?

Ko e hā e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá kia ʻĒpalahamé?

Ko e hā e fekauʻaki ʻa e ngaahi talaʻofá ni mo aú?

ʻE lava ke fakamatalaʻi fakanounou ʻe he kau akó ʻa e meʻa ne nau ako fekauʻaki mo e fuakava faka-ʻĒpalahamé mo hanau hoa. Te ke lava foki ʻo ʻeke ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:

  • Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi atu ʻe he ngaahi talaʻofa ko ʻení fekauʻaki mo e ngaahi ʻulungaanga ʻo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí?

  • Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo ho ngaahi fatongia ʻi hoʻo hoko ko e mēmipa ʻo e Siasí he ʻaho ní? (ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻenau lea pē ʻanautolú, ʻe lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻI heʻetau hoko ko e hako ʻo ʻĒpalahamé, ʻoku tau fatongia ʻaki hono ʻomi e ngaahi tāpuaki ʻo e ongoongoleleí ki he kakai kotoa pē.)

  • Ko e hā ha ngaahi founga te ke lava ai ʻo fakahoko ho ngaahi fatongia fekauʻaki mo e fuakava faka-ʻĒpalahamé? (ʻE lava ke tokoni ʻa e lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní ʻi he fealeaʻaki ko ʻení.)

Palesiteni Russell M. Nelson

Kuo fekauʻi ʻe he ʻEikí ke tau fakamafola ʻa e ongoongoleleí mo vahevahe ʻa e fuakavá. Ko e ʻuhinga ia ʻoku ʻi ai ai ʻetau kau faifekaú. ʻOkú Ne fakaʻamu ke maʻu ʻe he taha kotoa ʻo ʻEne fānaú ʻa e faingamālie ke fili ʻa e ongoongolelei ʻa e Fakamoʻuí pea kau atu ki he hala ʻo e fuakavá. ʻOku finangalo ʻa e ʻOtuá ke fakafehokotaki ʻa e kakai kotoa pē ki he fuakava naʻá Ne fakahoko ʻi he kuonga muʻá mo ʻĒpalahamé.

Ko ia ai, ko e ngāue fakafaifekaú ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e tānaki maʻongoʻonga ʻo ʻIsilelí. Ko e tānaki ko iá, ʻa e ngāue mahuʻinga taha ʻoku hoko ʻi he māmaní ʻi he ʻaho ní. ʻOku ʻikai ha toe meʻa te ne fakatataua hono kāfakafá. ʻOku ʻikai ha toe meʻa te ne fakatataua hono mahuʻingá. ʻOku femoʻuekina ʻa e kau faifekau ʻa e ʻEikí—ʻa ʻEne kau ākongá—ʻi he pole, fatongia mo e ngāue maʻongoʻonga taha ʻi he ʻaho ní ʻi he māmaní.

Ka ʻoku ʻi ai mo ha toe ʻuhinga kehe—lahi ange. ʻOku ʻi ai ha fuʻu fiemaʻu lahi ke fakamafola ʻa e ongoongoleleí ki he kakai ʻi he tafaʻaki ʻe taha ʻo e veilí. ʻOku finangalo ʻa e ʻOtuá ke fiefia ʻa e tokotaha kotoa pē ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilíʻi he ngaahi tāpuaki ʻo ʻEne fuakavá. (“Ko e Fuakava Taʻengatá,” Liahona, ʻOkatopa 2022, 9)

Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha ngaahi aʻusia kuo nau maʻu ʻi heʻenau kau mo e ʻEikí ʻi hono tānaki ʻo ʻIsilelí. Poupouʻi ke nau vahevahe ʻa e founga naʻe tāpuekina ai kinautolu ʻe he ʻEikí pe niʻihi kehé ʻo fakafou ʻi he ngaahi ngāue ko ʻení. Te ke lava foki ʻo vahevahe hoʻo aʻusia pē ʻaʻau.

ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau faʻu ha palani ke fakahoko honau fatongia ke tānaki fakataha ʻa ʻIsilelí pea vahevahe ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e ongoongoleleí mo e niʻihi kehé. Poupouʻi ke nau lekooti ʻenau palaní. Te ke lava ʻo toe vakaiʻi mo e kau akó ʻenau fakalakalaká ʻi ha lēsoni ʻi he kahaʻú.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”

Sēnesi 13

Te u lava fēfē ʻo hoko ko ha tokotaha faʻa fakalelei?

Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki ha taimi ne nau fetōkehekeheʻaki ai mo ha taha ʻi he fehangahangai pe ʻi he ʻinitanetí. Fakaʻaliʻali ʻa e vakaiʻi fakataautaha ko ʻení, pea fakaafeʻi e kau akó ke sivisiviʻi fakalongolongo pe ʻoku nau faʻa hoko nai ko ha kau faʻa fakalelei lolotonga e ngaahi fepōtalanoaʻaki faingataʻá.

Tali e ngaahi fehuʻi ko ʻení ʻo fakaʻaongaʻi ha meʻafua mei he 1 (ʻikai ke moʻoni) ki he 5 (moʻoni ʻaupito).

ʻI he taimi ʻoku ʻikai ke u tui tatau ai mo ha taha …

  • ʻOku fakalotoa au ʻe heʻeku fakaʻamu ke fakamoʻoniʻi ʻoku ou moʻoní.

  • ʻOku ou feinga ke fakafanongo mo maʻu ha mahino ki he fakaʻuhinga ʻa e tokotaha ko eé.

  • ʻOku ou faʻa talaange ki he tokotaha ʻe tahá ʻa e ʻuhinga ʻoku fiemaʻu ai ke ne liliú.

  • ʻOku ou feinga ke alea mo e tokotaha ʻe tahá koeʻuhí ke ma fakatou maʻu ha ola ʻoku lelei.

Fakamahinoʻi ange naʻe hili e nofo taimi nounou ʻa ʻEpalame (naʻe ui kimui ko ʻĒpalahamé) ʻi ʻIsipité, naʻá ne foki mo hono fāmilí ki he fonua ko Kēnaní. Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako ʻa e Sēnesi 13:1–12 pea fakahā e ʻuhinga naʻe kamata ai ʻa e fekeʻikeʻí ʻi he lotolotonga ʻo e kakai ʻo ʻEpalamé.

  • Ko e hā e meʻa ʻoku makehe kiate koe fekauʻaki mo e tali ʻa ʻEpalame ki he fepaki mo Loté? (vakai, veesi 8–11).

Fakaʻaliʻali ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Kuenitini L. Kukí:

ʻEletā Quentin L. Cook

Ke ʻi ai ha ngaahi vā fetuʻutaki melino, ʻoku mahino ʻa e lēsoní: ʻoku totonu ke tau loto-fiemālie ke fetukuloloʻaki mo taʻofi ʻa e fekeʻikeʻí ʻi he ngaahi meʻa ʻoku ʻikai kau ai e māʻoniʻoní. Hangē ko e akoʻi ʻe he Tuʻi ko Penisimaní, “ʻE ʻikai ke ʻi homou ʻatamaí ke fefakamamahiʻaki ʻiate kimoutolu, kae nofo melino” [Mōsaia 4:13]. Ka ʻi he ʻulungaanga fekauʻaki mo e māʻoniʻoní mo e ngaahi meʻa mahuʻinga fakatokāteliné, ʻe fiemaʻu ke tau tuʻu maʻu mo taʻeueʻia. (“Melino Fakataautaha ʻi he Taimi ʻo e Faingataʻá,” Liahona, Nōvema 2021, 91)

Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha foʻi moʻoni ʻoku nau ako mei he Sēnesi 13 pea mei he lea ʻa ʻEletā Kukí. ʻE lava ke fakahaaʻi ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: Te tau lava ʻo hoko ko ha kau faʻa fakalelei ʻaki ʻetau loto-fiemālie ke fetongi ʻa e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai kau ai ʻa e māʻoniʻoní.

  • Ko e hā e meʻa te ne lava ʻo ʻai ke faingataʻa ʻa e hoko ko ha tokotaha faʻa fakaleleí?

  • Ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo fai ke ke hoko ai ko ha tokotaha faʻa fakalelei mo e kakai ʻoku mou feohí?

Mahalo ʻe tokoni ke fakamahinoʻi ʻoku ʻikai ʻuhinga ʻa e hoko ko ha tokotaha faʻa fakaleleí ke fakaʻehiʻehi mei he fekeʻikeʻí ʻo tatau ai pē pe ko e hā, pea ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku totonu ke tau fakaʻatā ʻa e niʻihi kehé ke nau faihala kiate kitautolu pe fakalaveaʻi kitautolu. Ke tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e founga te nau lava ai ʻo muimui ki he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ʻo e hoko ko ha tokotaha faʻa fakaleleí, fakakaukau ke mamata ʻi he “Blessed Are the Peacemakers” (2:17) pe “Peacemakers in Contentious Times” (2:42). Pe, te ke lava ʻo tuku ha taimi ki he kau akó ke nau ako ha ngaahi konga ʻo e lea ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ko e “Fiemaʻu ha Kau Faʻa Fakalelei” (Liahona, Mē 2023, 98–101). ʻE lava ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau ʻiló mo hanau hoa pe vahevahe mo e kalasí.

2:18
2:42

Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke nau vahevahe mo ha hoa pe kulupu tokosiʻi ʻenau tali ki he fehuʻi ʻe taha pe ua ko ʻení:

  • Ko e hā ha ngaahi ola lelei kuó ke mamata tonu ai ʻi hoʻo feinga ke hoko ko ha tokotaha faʻa fakaleleí?

  • Kuo tāpuekina fēfē koe ʻi he feinga ʻa e niʻihi kehé ke hoko ko ha kau faʻa fakaleleí?

Ke fakaʻosí, fakakaukau ke fakaʻaliʻali e ongo fehuʻi ko ʻení. ʻOange ha taimi ki he kau akó ke lekooti ʻenau talí:

  • Ko e hā ha ngaahi tūkunga ʻi hoʻo moʻuí ʻe lava ke ke lelei ange ai ʻi hoʻo hoko ko ha tokotaha faʻa fakaleleí?

  • Ko e hā ha meʻa te ke kamata fakahoko he ʻahó ni ke ke hoko ai ko ha tokotaha faʻa fakalelei?

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”

Sēnesi 16

Te u ʻiloʻi fēfē ʻoku ʻafioʻi au ʻe he ʻOtuá?

Fakakaukau ke hiki ha ngaahi foʻi lea hangē ko ʻení ʻi he palakipoé: tuenoa, liʻekina, ʻikai mahuʻinga, taʻemahino, tukunoaʻi. Poupouʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he taimi fakamuimuitaha ne nau aʻusia ai ha taha ʻo e ngaahi ongo ko ʻení.

Fakaafeʻi ke nau ako e ngaahi aʻusia ʻa Hekaʻā mo Selai ʻi he Sēnesi 16 pea fakakaukau ki he founga te nau lava ai ʻo tafoki ki he ʻEikí ke maʻu ha tokoni ʻi he taimi ʻoku nau ongoʻi tuenoa pe taʻe-fakamahuʻingaʻi aí.

Fakamatalaʻi ange neongo naʻe talaʻofa ʻe he ʻOtuá kia ʻEpalame mo Selai (ʻa ia naʻe liliu hona hingoá kimui ange ʻe he ʻOtuá ki he ʻĒpalahame mo Sela) ʻe ʻi ai hona hako tokolahi, ka naʻe aʻu ʻo taʻu motuʻa ʻa Selai ʻoku ʻikai lava ke ne maʻu ha fānau. Naʻe ʻoange ʻe Selai ʻene kaunanga ko Hekaʻaá kia ʻEpalame ko ha uaifi hono ua ke tokoni ki hono fakahoko e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻEikí ki ha hakó. Mahalo ʻe tokoni ke fakamahinoʻi ange naʻe fekauʻi ʻe he ʻOtuá ʻa ʻEpalame mo Selai ke na fakahoko ʻeni (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:34; Sēnesi 16:1–3; Vakai foki, “Sēnesi 16:1–3. Ko e hā e ʻuhinga naʻe foaki ai ʻe Selai ʻa Hekaʻā kia ʻEpalame ke hoko ko ha uaifí?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Motuʻá).

Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau fakataha ʻa e Sēnesi 16:4–6, ʻo kumi e meʻa naʻe hoko ʻi he vahaʻa ʻo Hekaʻā mo Selaí.

  • Naʻá ke mei ongoʻi fēfē nai kapau naʻá ke ‘i he tuʻunga ʻo Hekaʻaá? Fēfē ʻa Selai?

Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako e Sēnesi 16:7–16, ʻo kumi e meʻa naʻe hoko hili e mavahe ʻa Hekaʻaá.

  • Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo e ʻOtuá mei he aʻusia ʻa Hekaʻaá? (Mahalo ʻe tokoni ke fakamahinoʻi ange ʻoku ʻuhinga e hingoa ʻIsimeʻelí ki he “ʻoku fanongo ʻa e ʻOtuá” pea ʻoku ʻuhinga ʻa e hingoa Beer-lahai-roi, ʻoku hā ʻi he Sēnesi 16:14, ki he “Vaitupu ʻo ia ʻoku moʻui ʻo mamata kiate aú.”)

ʻE lava ke fakahaaʻi ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku fanongo mo ʻafioʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ʻi hotau ngaahi ʻahiʻahí pea te Ne tokoniʻi kitautolu ʻo fakafou ʻiate kinautolu.

  • Ko e hā ha ngaahi founga ʻoku fakahaaʻi ai ʻe he ʻOtuá ʻokú Ne ʻafioʻi mo fanongo mai kiate kitautolú?

Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Tieta F. ʻUkitofá:

ʻEletā Dieter F. Uchtdorf

ʻOku ʻikai te ke tuenoa he fonongá ni. ʻOku ʻafioʻi koe hoʻo Tamai Hēvaní. ʻOkú Ne kei fanongo atu, ʻo aʻu ki he taimi he ʻikai fie fanongo atu ai ha taha kiate koé. ʻI hoʻo fiefia he angatonú, ʻokú Ne fiefia mo koe. ʻI hoʻo fefaʻuhi mo e faingataʻá, ʻokú Ne faingataʻaʻia fakataha ai mo koe. (“Ko Hoʻo Fononga Fiefia ki ʻApí,” Liahona, Mē 2013, 127–128)

Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki ha ngaahi taimi ne nau ongoʻi ai naʻe ʻafioʻi kinautolu ʻe he ʻOtuá pea naʻá Ne ʻafioʻi e meʻa ne nau fouá. Te ke lava ʻo kole ki ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe mo e kalasí ha ngaahi aʻusia ʻoku ʻikai fuʻu fakatāutahá.

Te ke lava ʻo fakaʻosi ʻa e ʻekitivitī akó ʻaki haʻo fakamoʻoni ʻoku ʻafioʻi mo fanongo ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fānaú kotoa ʻi honau ngaahi faingataʻaʻiá pea te Ne tāpuakiʻi kinautolu.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”