Fakaʻilekitulōnika Pē: Ngaahi Tali mei ha ʻAposetolo
ʻOku ʻUhinga ki he Hā ke ʻOfa ki he Niʻihi Kehé ʻo Hangē ko e ʻOfa ʻa e Fakamoʻuí ʻIate Aú?
Ko ha fakakaukau ʻeni ʻe ua fekauʻaki mo e “fekau foʻou” ʻa e Fakamoʻuí.
Mei ha lea naʻe fai ʻi ha seminā maʻá e kau taki fakamisioná ʻi he ʻaho 26 ʻo Sune 2020.
Kuó u faʻa fakakaukau ki he hohaʻa naʻe mei ongoʻi ʻe Sīsū ʻi Heʻene ʻafioʻi ʻoku ofi ke ngata ʻEne ngāue ʻi he māmaní pea ʻe hilifaki ʻa e ngāue ʻa Hono Siasi naʻe toki fokotuʻú ʻi he uma ʻo ha kau tangata angamaheni ʻe toko hongofulu mā ua, ʻa ia ko e tokolahi taha ʻiate kinautolú ko ha toki māhina pē ʻe 36 ʻenau kau ki he Siasí. Naʻe feʻunga nai ʻenau ʻiló? Kuo mahino nai kiate kinautolu ha konga ʻo e meʻa naʻá Ne feinga mālohi ke akoʻi kiate kinautolú? Te nau lava nai ʻo fuesia lelei ʻa e fatongia mafatukituki ko ʻení?
Ko e hā ha lēsoni fakaʻosi te Ne lava ʻo akoʻi ʻe poupouʻi ai kinautolu lolotonga ʻEne mavahe fakatuʻasinó? Tuʻunga ʻi ha kole, ʻa ia ko ha fekau, ʻoku totonu ke uhu moʻoni kiate kitautolu ʻi he ʻahó ni ʻo hangē ko ia naʻe hoko ʻi he kuonga muʻá, naʻe fakamatalaʻi fakanounou ai ʻe he ʻAlo moʻui ʻo e ʻOtuá ʻEne ngāué kotoa mo honau fatongia taupotu tahá ʻi ha foʻi fakakaukau pē ʻe taha—ko ha tefitoʻi moʻoni fakaʻeiʻeiki mo taʻengata:
“ʻOku ou tuku ʻa e fekau foʻou kiate kimoutolu, koeʻuhí ke mou feʻofaʻaki kiate kimoutolu; pea hangē ko ʻeku ʻofa kiate kimoutolú, ke mou feʻofaʻaki foki kiate kimoutolu.
ʻI he meʻá ni ʻe ʻilo ai ʻe he kakai kotoa pē ko ʻeku kau ākonga ʻa kimoutolu, ʻo kapau te mou feʻofaʻaki kiate kimoutolu.”
Fakakaukau ʻe Ua ki he Fekau Foʻou Ko ʻEní
Tuku muʻa ke u ʻoatu ha fakakaukau vave ʻe ua fekauʻaki mo e fekau foʻou ko ʻeni kuo ʻomi kiate kitautolú.
ʻUluakí, ʻoku ongo faingofua ʻa e fekau faka-Kalisitiane taupotu taha ko ʻeni ke ʻofá. Naʻe fili ʻe Sīsū ʻi he ʻiloʻilo pau ha tefitoʻi moʻoni ʻe taha, ko ha vaʻa fua pē ʻe taha ki he lavameʻa ʻa ia ʻoku faingofua hono maʻú, ka ʻoku ʻikai ke faingofua hono moʻui ʻakí.
ʻOku nofotaha ʻa e fakakaukau hono uá ʻi hono ui ʻeni ʻe he Fakamoʻuí ko e “fekau foʻoú,” ka ʻoku ou loto ke pehē, “Ka ʻoku ʻikai foʻou ia.”
Mahalo ʻe tokoni ke ʻiloʻi ko e foʻi lea faka-Kalisi ʻoku fakaʻaongaʻi heni ki he “foʻoú (kainen) ʻokú ne fokotuʻu mai ʻa e kei foʻou, pe ko e fehangahangai ʻo ha meʻa kuo motuʻa, kae ʻikai ko e kimuí ni pe kehe.” Ko e ʻuhinga ʻo e foʻou pe teʻeki fakaʻaongaʻi ʻo e fekau foʻou ko ʻení ke fakahaaʻi ʻe he kau ākonga ko ʻení—mo kitautolu kotoa—ʻa e ʻofá ʻi he founga naʻe ʻofa ai ʻa Sīsuú: “Hangē ko ʻeku ʻofa kiate kimoutolú.” Ko e konga foʻoú ia, ʻa e konga makehe, ʻo ha fono motuʻa ʻaupito.
Pea naʻe toe ʻi ai foki mo ha meʻa kehe naʻe foʻou. Ko e meʻa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí, ʻa e Faiako Tuʻukimuʻá, ko hono vahe ua ʻa e fekau lahi ʻe taha ko ia ke ʻofá ki ha konga ʻe ua. ʻIo, naʻe pau ke nau feʻofaʻaki, ka naʻe akoʻi ʻe Kalaisi ʻe toki malava pē ʻo fakahoko kakato ia ʻi haʻanau tomuʻa ʻofa ki he ʻOtuá. Ko ia ai, naʻe lava ke Ne folofola fekauʻaki mo e fekau lahí ko e ongo fekau lalahi ʻe uá, ʻa ia he ʻikai lava ʻo kakato ha fekau ʻe taha taʻe kau ai ʻa e fekau ʻe tahá.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Hauati W. Hanitā ʻo pehē: “ʻOku kamata ʻa e ʻofa ki hotau kaungāʻapí mei he ʻofa ki he ʻOtuá ʻa ia ko hono tupuʻangá.”
ʻOku mātuʻaki mahuʻinga ʻaupito ʻa e fakakaukau ko iá—mahalo te tau pehē ʻoku foʻou—ke mahino ʻa e ongo fekau lalahi ʻe uá. ʻI he kotoa ʻo e ngāue fakafaifekau ʻa Kalaisí, naʻá Ne fakamahinoʻi maʻu pē ʻa ʻEne mateaki taʻe-hano-tatau, ʻEne talangofua kakato, mo ʻEne vā fetuʻutaki ʻofa makehe ki Heʻene Tamaí. Ke ʻofa ʻo hangē ko e ʻofa ʻa Kalaisí—“pea hangē ko ʻeku ʻofa kiate kimoutolú”—ʻoku ʻuhinga ia ke ʻofa taupotu ki he Tamaí, ke talangofua kiate Ia ʻo aʻu ki he ngataʻangá, pea ke maʻu ai ʻa e fakalotolahi fakalangi ke ʻofa ki hotau kaungāʻapí ʻo hangē pē ko kitautolú. Ko ha “fakakaukau foʻou” moʻoni ʻeni.
ʻOku Fōtunga Fēfē ʻa e ʻOfa Ko ʻEní
Naʻe fai ʻe Molomona ʻa e fakamatala maʻongoʻonga taha kuo fai fekauʻaki mo e faʻahinga ʻofa ko ʻení—fekauʻaki mo e manavaʻofá, ʻokú ne ui ia ko e, “ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí”:
“ʻOku kātaki fuoloa ʻa e manavaʻofá, pea ʻoku ʻofa ia, pea ʻoku ʻikai meheka, … ʻoku ʻikai ʻitangofua, ʻoku ʻikai fakakaukau kovi, … ʻokú ne kātaki ʻi he meʻa kotoa pē, ʻoku tui ki he meʻa kotoa pē, ʻoku ʻamanaki ki he meʻa kotoa pē, ʻoku kātekina ʻa e meʻa kotoa pē.
“Ko ia, ʻe hoku kāinga ʻofeina, kapau ʻoku ʻikai te mou maʻu ʻa e manavaʻofá, ko e meʻa noa pē ʻa kimoutolu, he ʻoku ʻikai fakaʻau ʻo ngata ʻa e manavaʻofá. Ko ia, mou nofo maʻu ʻi he manavaʻofá, ʻa ia ʻoku mahuʻinga taha ʻi he meʻa kotoa pē. …
“Ka ko e manavaʻofá ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí, pea ʻoku tolonga ia ʻo taʻengata; pea ko ia ia ʻe ʻiloʻi ʻokú ne maʻu ia ʻi he ʻaho fakaʻosí, ʻe lelei ia kiate ia.”
Naʻe lipooti ʻe ʻIlisa R. Sinou ha lea naʻe fai ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa ia naʻá ne fakaʻaongaʻi ai ʻa e ngaahi veesi ko iá mo honau veesi fekauʻaki mei he Fuakava Foʻoú ʻi he 1 Kolinitō 13 ko ʻene fakamatalá. Naʻe pehē ʻe Siosefa ʻi he malanga ko iá:
“Kuo pau ke lahi ange hoʻomou feʻofaʻakí, ʻo kapau te mou fie fakahoko ia ʻo hangē ko Sīsuú. … Kuo pau ke [mou] fekātakiʻiʻaki ʻa [hoʻomou] ngaahi tōnounoú, ʻo hangē ko hono kātakiʻi ʻe ha mātuʻa ʻofa ʻa e fanga kiʻi vaivai ʻo ʻena fānaú.
“… Tuku ke tupulaki hoʻomou ʻofá ki he niʻihi kehé; kuo pau ke mou faʻa kātakiʻi e ngaahi vaivai mo e ngaahi fehālaaki ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá. ʻOku mahuʻinga fau e ngaahi laumālie ʻo e tangatá!”
Siosefa mo Hailame: Ngaahi Sīpinga ʻo e ʻOfa Faka-Kalaisí
ʻI he pō kimuʻa pea fakapoongi ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá, mo hono tokoua ko Hailame Sāmitá—ʻi he pō 26 ʻo Sune 1844—naʻe toe fakaava ʻe Hailame ʻa e Tohi ʻa Molomoná, mahalo ki he vahe 12 ʻo ʻEtá, ʻa ia kuó ne lau kimuʻa angé. ʻI he momeniti fakapoʻuli ko iá, ʻi he feituʻu fakapoʻuli ko iá, naʻá ne lau ai fekauʻaki mo e ʻaloʻofa faifakamoʻui ʻo e manavaʻofá, ʻo aʻu pē kiate kinautolu te nau ala fakahoko ʻa e fakamaau taʻetotonú, fetāʻakí, mo e maté.
Ko e fakamoʻoni ko ia naʻe fai ʻi he feituʻu ko iá, naʻe lau ʻi he efiafi kimuʻa pea maté, ko e taha ia ʻo e ngaahi ʻuhinga ʻe 10,000 ʻoku ou ʻiloʻi ai ʻoku moʻoni ʻa e Tohi ʻa Molomoná. He ʻikai ha taha ʻe ʻamanaki ke fehangahangai mo hono Tupuʻangá, te ne fakaava ha tohi naʻá ne faʻu, ʻo fekumi ki ha fakafiemālie taʻengata ai, pea laukonga mei ai ʻa e fakamoʻoni fakaʻosi te ne ala fakahoko ʻi he moʻui fakamatelié. ʻOku ʻikai lea ʻaki ʻe he ongo tangata ko ʻení ko e meʻa naʻá na fakahokó ko ha fakakata pē ia. ʻOku ʻikai ke na kakata ʻi he tokolahi ʻo e kakai kuó na kākaaʻí. ʻIkai, ʻi heʻena maʻu ʻa e Tohi ʻa Molomoná ʻi hona nimá peá na lea fekauʻaki mo e manavaʻofá, naʻá na mateuteu ke na tutuʻu ʻi he ʻao ʻo e fakamaauʻanga ʻo Kalaisí.
ʻOku fakamoʻoni ʻe he ʻelemēniti kotoa pē ʻo e aʻusia fakamamahi ko ʻení ki he “moʻoni, moʻoni, moʻoni.” “Kuo mate ʻeni ʻa e ongo tangata fakamoʻoní, pea ʻoku mālohi kakato ʻa ʻena fakamoʻoní.” ʻOku kei maʻa pē hona ngaahi kofú.
“ʻOku ʻikai ha tangata ʻe lahi hake ʻene ʻofá ʻi he meʻá ni, ke ne foaki ʻene moʻuí koeʻuhí ko hono kāingá.” Ko e moʻoni naʻe ʻofa ʻa Siosefa mo Hailame ʻi he ʻEikí.
Mahalo he ʻikai kole atu ke ke foaki hoʻo moʻuí ʻo hangē ko ia naʻá na faí, ka te ke lava ʻo ʻofa ʻi he Fakamoʻuí ʻo hangē ko kinauá. Kātaki ʻo fakaava ho lotó ke ke ongoʻi e ʻofa ʻa e ʻEikí kiate koé. Tuku ke Ne fanafana atu ʻa e founga ke ke vahevahe ai ʻa e ʻofa ko iá mo ʻEne fānaú.