Ko e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí: Ko Ha Ongo Fakafiefia
ʻOku ʻomi ʻe he ongoongolelei kuo fakafoki maí ha taumuʻa mo e fiefia kiate koe ʻi hoʻo fononga ki he moʻui taʻengatá.
Maama ʻo e ʻAmanaki Leleí, tā fakatātaaʻi ʻe Simon Dewey
Lolotonga ʻeku hoko ko ha taki fakamisiona ʻi Siapani ʻi he ngaahi taʻu kuo mahili atú, naʻá ku fakahoko ha ʻinitaviu mo ha tangata naʻe kau ki he Siasí ʻi ha taʻu ʻe taha kimuʻa ange pea naʻe feinga ke maʻu haʻane lekomeni temipale.
Lolotonga ʻema talanoá, naʻe fakamatalaʻi ʻe he mēmipa foʻou ko ʻení ʻa ʻene loto-houngaʻia moʻoni ʻi he ngaahi tāpuaki naʻá ne maʻu talu mei he taʻu naʻá ne papitaiso aí. Kiate au, naʻá ne fakahaaʻi ha loto-falala ki he fuakavá ko ha ola ʻo e mahino ʻokú ne maʻu ki he ongoongoleleí, ʻa ia naʻe mātuʻaki mahuʻinga kiate ia. Ko ha ākonga ia ʻa Sīsū Kalaisi kuo ului ʻa ia kuó ne aʻusia ha fuʻu liliu lahi ʻo e lotó (vakai, Mōsaia 5:2).
Hili e ʻinitaviú, naʻá ku talaange ki he palesiteni fakavahefonuá ʻa ʻeku tanganeʻia moʻoni ʻi hono maʻu mo lehilehiʻi fakalaumālie ʻe he kau faifekaú mo e kāingalotú ha tangata tuʻu-ki-muʻa moʻoni ʻokú ne maʻu ha ivi malava pehē.
Naʻá ku ʻohovale ʻi heʻeku ʻiloʻi ko e taimi ne kamata talanoa ai e tangatá ni mo e kau faifekaú pea ʻalu ki he lotú, naʻá ne nofo veʻehala pē pea ʻi ha ngaahi tūkunga ne meimei siva ai ʻene ʻamanakí. Naʻe iku ʻa e ako ʻe he tangatá ni e ongoongoleleí mo ʻene ului ʻi ha lau māhiná ki heʻene liliu fakaofó, ʻo fokotuʻu ai ia ʻi ha hala fononga moʻui fakafalala pē kiate ia fakalaumālie mo fakatuʻasino pea mo e fiefia.
Naʻe ʻoange ʻe he ongoongoleleí ki he tangatá ni ha fakatātā mahino ʻo e taumuʻa ʻo ʻene moʻuí. Ne ʻomi ʻe he ngaahi moʻoni mahinongofua mo mahuʻinga ʻo e ongoongoleleí ha ngaahi tali maʻana ki he ngaahi fehuʻi mahuʻinga ʻo e moʻui fakamatelié. ʻOku ʻatā tatau pē ʻa e ngaahi tāpuaki peheé kiate koe mo e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Ko e Taumuʻa ʻo e Moʻuí
Kuo fakafoki mai e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻo fakafou ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá. ʻI he fakamoʻoni fakaʻosi ʻa Palesiteni M. Lāsolo Pālati (1928–2023), ko e Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá he taimi ko iá ki he Siasí, naʻá ne pehē ai:
“ʻOku tau ʻiloʻi ko hai ʻa e ʻOtuá; ko hai ʻa e Fakamoʻuí; koeʻuhí ʻoku tau maʻu ʻa Siosefa. …
“… [ʻOku tau] monūʻia ke tau ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku tau ʻilo ki heʻetau taumuʻa ʻi he moʻuí, ʻuhinga ʻoku tau ʻi heni aí, mo e meʻa ʻoku totonu ke tau feinga ke fakahoko mo ikunaʻi ʻi heʻetau moʻui fakaʻahó.”
Ki he kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku kau ʻi he ʻilo ko iá ha mahino ki he “palani haohaoa” ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻuí, ʻoku ʻiloa foki ko e “palani lahi ʻo e fiefiá,” “palani ʻo e huhuʻí,” mo e “palani ʻo e ʻaloʻofá” (ʻAlamā 42:8, 11, 15). ʻOku hanga ʻe he palani ʻa e ʻOtuá ʻo “toʻo … ʻa e meʻa fakamisitelí mei he moʻuí mo e taʻepaú mei hotau kahaʻú.” ʻOku mahuʻinga pea ʻi he uho ʻo e palani ko iá mo e taumuʻa ʻo e moʻuí ʻa e “tokāteline ʻo Kalaisí.”
ʻI he ongoongoleleí, ʻoku tau ʻiloʻi ko e fānau kitautolu ʻa e ʻOtuá, ne tuku mai ki he māmaní ke ʻahiʻahiʻi mo teuteuʻi ke toetuʻu (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:39). ʻOku tau ʻiloʻi e ngaahi fekaú pea ʻoku akoʻi kitautolu ke tau “ʻiloʻi ʻa e leleí mei he koví” (2 Nīfai 2:5). ʻOku tau ʻiloʻi ʻoku tau ʻi hení ke ʻofa mo tokoni pea kuo ui kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ke ikunaʻi ʻa e māmaní mo tokoni ki he niʻihi kehé ke nau fakahoko e meʻa tatau (vakai, Sione 16:33).
ʻE fakamālohia kitautolu ʻe he meʻa ne ui ʻe Siosefa Sāmita ko e “ongo fakafiefia ʻo e Ongoongolelei ʻa hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisí” lolotonga e ngaahi ʻaho faingataʻá mo ʻomi ha ʻuhinga mo e taumuʻa kiate kitautolu mo e niʻihi kehé.
Talangofuá mo e Ngaahi Tāpuakí
Kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá ʻa e tauʻatāina ke filí ke tau lava ʻo haʻisia ki heʻetau ngaahi filí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:78; vakai foki, 2 Nīfai 2:16). Ko e konga ʻo e “fehangahangai ʻi he meʻa kotoa pē” (2 Nīfai 2:11), ʻoku fakaʻatā ai ʻa Sētane ke ne fakataueleʻi kitautolu ke fakaʻaongaʻi hala ʻetau tauʻatāina ke filí.
ʻI hotau kuongá, naʻe uiuiʻi ʻe he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá pea “lea kiate ia mei langi, mo fai kiate ia ʻa e ngaahi fekau” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:17). ʻOku hokohoko atu e fakahā ʻe he ʻEikí ʻa ʻEne ngaahi fekaú mo e finangaló ki Heʻene kau palōfitá he kuongá ni koeʻuhí ʻokú Ne finangalo ke tataki kitautolu ki he fiefiá ʻi he moʻuí ni mo e nāunau fakasilesitialé ʻi he moʻui ka hokó.
Malanga ʻa e Tuʻi ko Penisimaní ki he Kakai Nīfaí, tā fakatātaaʻi ʻe Gary L. Kapp
Ko Hono Akoʻi e Tokāteline Moʻoní, tā fakatātaaʻi ʻe Michael Malm
Ko e Malanga ʻa Siosefa Sāmitá, tā fakatātaaʻi ʻe Sam Lawlor
ʻOku totonu ke hoko e talangofua ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá mei heʻetau līʻoa mo e ʻofa kiate Iá. Naʻe folofola ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, “Kapau ʻoku mou ʻofa kiate au, fai ʻeku ngaahi fekaú” (Sione 14:15). Ko e ola taupotu taha ʻo hono fakahaaʻi ʻetau ʻofa ki he ʻEikí ʻaki hono tauhi ʻEne ngaahi fekaú, ko ha ngaahi tāpuaki ʻokú ne ʻomi ʻa e fiefiá mo e nēkeneká (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:20–21).
ʻI ha fakakaukau mahino ki hotau tupuʻanga mo e ikuʻanga fakalangí, ʻoku tau ʻiloʻi ai “ko e ngaahi meʻa ko ia te ne ʻai [ʻetau] moʻui fakamatelié ke aʻu ki he lelei taha ʻe lavá, ko e ngaahi meʻa tatau pē ia te ne ʻai [ʻetau] moʻui ʻi he taʻengatá kotoa ki he lelei taha ʻe lavá!”
Fiefia ʻi Hoʻo Fonongá
Ko e tangata toki papi ului fiefia ko ia naʻá ma fetaulaki ʻi Siapani he ngaahi taʻu kuohilí, naʻá ne maʻu ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ʻo fakafou ʻi heʻene faivelengá pea pehē ki he kau faifekaú mo e kāingalotú. Naʻá ne ʻiloʻi ʻene taumuʻá mo fakalahi ʻene vīsone ki he palani lahi ʻo e fiefiá, ʻa ia naʻá ne ʻomi ha ngaahi tāpuaki mo e fiefia kiate ia naʻe langaki hake ai ia fakatuʻasino mo fakalaumālie.
Kuo akoʻi ʻe ʻEletā Petuliki Kealoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻo pehē:
“Koeʻuhí ko e palani ʻofa ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ki Heʻene fānaú takitaha, pea mo e moʻui mo e misiona huhuʻi ʻa hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, te tau lava—pea ʻoku totonu—ke tau hoko ko e kakai fiefia taha ʻi he māmaní! Neongo ʻa e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí ʻi ha māmani mohu faingataʻa ʻo ne uesia lahi kitautolu, ka te tau lava ʻo tanumaki ha ongoʻi tupulaki mo tuʻuloa ʻo e fiefiá mo e nongá koeʻuhi ko ʻetau ʻamanaki lelei ʻia Kalaisí mo e mahino kiate kitautolu hotau tuʻunga ʻi he palani fakaʻofoʻofa ʻo e fiefiá.”
ʻOku ou ʻoatu ʻeku houngaʻia, mo e fakamoʻoni ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí pea mo e palani lahi ʻo e fiefiá. ʻOku ou fakaafeʻi koe ke ke kai ʻi he ngaahi fua ʻo e ongoongoleleí pea ongoʻi ha fiefia lahi ange ʻi hoʻo fononga ki he moʻui taʻengatá.