Hili ʻa e Moʻui Ko ʻEní
Tali ki ha Ngaahi Fehuʻi ʻe Niʻihi
ʻE lava ke ʻomi ʻe he palani ʻa e Tamai Hēvaní ha mahino mo e nonga fekauʻaki mo e moʻui hili ʻa e maté.
Tā fakatātaaʻi ʻe Thomas Arnaud
Ko e hā ʻoku hoko hili ʻetau maté?
Mahalo ko e fehuʻi ʻeni ʻi he tui fakalotu kotoa pē. ʻOku mālohi fau e ngaahi tali ʻoku tau maʻu ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. ʻOku ʻikai ko e ngataʻangá ʻa e moʻui ko ʻení. Koeʻuhí naʻe toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisi, ʻe toe fakataha hotau laumālié mo hotau sinó, pea te tau toetuʻu kotoa pē ʻi ha ʻaho.
Ko hono moʻoní, ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakaikiiki kehe fekauʻaki mo e moʻui hili ʻa e maté kuo tau maʻu ʻo fakafou ʻi he fakahā ʻi onopōní ʻe lava ʻo tali ai ha ngaahi fehuʻi kehe ʻoku tau maʻu. Ko ha ngaahi fehuʻi ʻeni ʻe niʻihi, fakataha mo ha ngaahi tali nounou.
ʻOku fōtunga fēfē ʻa e ngaahi sino fakalaumālié?
Ko e laumālié ko ha faʻahinga meʻa ia, ʻoku “pelepelengesi ʻaupito pe haohaoa” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 131:7). ʻOku hangē ʻa e ngaahi sino fakalaumālié ko e ngaahi sino ʻo e kakai lalahí.
ʻOku ʻi fē ʻa e maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié?
Ko e hā ʻoku hoko ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié?
ʻI he lotolotonga ʻo e ngaahi meʻa kehé, ʻoku fokotuʻutuʻu e ngaahi laumālie kuo nau tali e ongoongoleleí ke nau malanga ʻaki e ongoongoleleí ki he ngaahi laumālie kuo teʻeki ke nau tali ʻa e ongoongoleleí. ʻE lava ʻa e ngaahi laumālie ko iá ʻo fili ke tali pe fakasītuʻaʻi ia.
ʻOku natula fēfē ʻa e sino kuo toetuʻú?
He ʻikai lava ʻo mate ʻa e ngaahi sino kuo toetuʻú, ko e kakano mo e hui, pea ʻoku haohaoa. ʻOku nau nāunauʻia mo fakaʻofoʻofa. “ʻOku ʻikai ha meʻa ʻe fakaʻofoʻofa ange ke vakai ki ai ka ko ha tangata pe fefine kuo toetuʻu.”
Ko e hā ʻoku hoko ʻi he puleʻanga fakasilesitialé?
Ko kinautolu ko ia ʻi he tuʻunga māʻolunga taha ʻo e puleʻanga fakasilesitialé ʻoku nau hoko ʻo hangē ko ʻetau Tamai Hēvaní pea aʻusia ha kakato ʻo e fiefiá. ʻOku nau maʻu e meʻa kotoa pē ʻoku maʻu ʻe he Tamaí. ʻOku nau kau ʻi Heʻene ngāué mo e nāunaú. Naʻe silaʻi kinautolu ʻi he malí ki he nofo taʻengatá pea ʻoku nau nofo he taimí ni ʻi ha ngaahi fāmili taʻengata, ʻo maʻu ʻenau fānau fakalaumālie taʻengata ʻanautolu pē.
Fēfē ʻa e kakai naʻe teʻeki ai pē ke nau mali ʻi he moʻui ko ʻení?
ʻOku haohaoa mo ʻaloʻofa ʻa e Tamai Hēvaní. “Kuo ʻosi talaʻofa ʻe he ʻEikí he ʻikai taʻofi ha ngaahi tāpuaki ʻi he taʻengatá mei hono ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻoku nau tauhi e ngaahi fekaú mo faipau ki heʻenau ngaahi fuakavá, mo fakaʻamua e meʻa ʻoku totonú.”
Naʻe sila ʻeku ongomātuʻá ʻi he temipalé, ka ko ʻeni kuó na vete. Ko hai ʻoku silaʻi au ki aí?
Mahalo naʻe “fanauʻi [koe] ʻi he fuakavá” (ʻa ia, ne fanauʻi hili hono silaʻi hoʻo ongomātuʻá ʻi he temipalé), pe mahalo kuo silaʻi koe ki hoʻo ongomātuʻá ʻi he temipalé hili hono silaʻi kinauá. Ko e hā pē ʻa e tūkungá, te ke kei maʻu pē ho ngaahi tāpuakí neongo kapau ʻoku fili hoʻo ongomātuʻá ke na vete pea kaniseli ʻena silá.
ʻOku ʻikai uesia ho ngaahi tāpuakí ʻi he ngaahi fili ʻa hoʻo mātuʻá. Ko e meʻa mahuʻingá ke ke faivelenga maʻu pē mo fekumi ʻiate koe pē ki he ngaahi tāpuaki ʻo e temipalé. Fekauʻaki mo ho ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí, ʻoku totonu ke ke “falala ki he ʻEikí pea kolea ʻEne fakafiemālié,” ʻo ʻiloʻi “ʻe fakapapauʻi ʻe he Tamai Hēvaní ʻoku maʻu ʻe he tokotaha takitaha ʻa e tāpuaki kotoa pē ʻoku fakaʻatā ʻe heʻene ngaahi fakaʻamú mo e ngaahi filí.”
Ko e hā ʻoku hoko ki he kakai ʻoku mate ʻi he taonakitá?
ʻOku ʻikai ke tau ʻilo e meʻa ʻoku hoko ki he kakai ʻoku mate ʻi he taonakitá, pea ʻoku ʻikai ke tau lava ʻo fakamāuʻi kinautolu (ʻo hangē pē ko e kakai kotoa pē). “Neongo e ngaahi feinga lelei taha ʻa e ngaahi ʻofaʻangá, kau takí, mo e kau palōfesinalé, ka ʻoku ʻikai mataʻofi maʻu pē ʻa e taonakitá. …
“ʻOku ʻikai totonu ke toʻo ʻe ha taha ʻene moʻui ʻaʻaná. Neongo ia, ka ko e ‘Otuá pē te ne lava ke fakamāuʻi e fakakaukau, tōʻonga, mo e tuʻunga ala fakamāuʻia ʻo ha taha (vakai, 1 Samuela 16:7; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 137:9). …
“‘E lava ke maʻu ‘e kinautolu kuo mole hanau ʻofa‘anga ʻi ha taonakitá ha ʻamanaki lelei mo ha fakamoʻui ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí.”