Deuteronomio 6–8; 15; 18; 29–30; 34

Nilalaman ng aklat ng Deuteronomio ang mga huling salita ni Moises sa mga anak ni Israel bago sila pumasok sa lupain ng Canaan kasama si Josue bilang kanilang lider. Ang ibig sabihin ng pamagat ng aklat ay “pangalawang batas” o “pag-uulit ng batas.” Sumusunod ang istruktura ng Deuteronomio sa sinaunang huwaran ng paggawa at pagpapanibago ng tipan.

Ang sumusunod ay isang buod ng tatlong sermon ni Moises na nakatala sa Deuteronomio:

1. Deuteronomio 1–4: Isinalaysay ni Moises ang mahahalagang pangyayari mula sa nakalipas na 40 taon ng mga Israelita, kabilang na ang tipang ginawa nila sa Panginoon sa Bundok ng Sinai.

2. Deuteronomio 5–26: Binalikan ni Moises ang Sampung Kautusan at tinalakay ang marami pang aspeto sa batas ni Moises.

3. Deuteronomio 27–30: Pinanibago ng Israel ang kanilang tipan sa Panginoon. Inilarawan ni Moises ang mga pagpapala sa pagsunod at ang mga sumpa sa pagsuway.

Naglalaman ang mga sermong ito ng taos-pusong pagsamo ni Moises sa mga Israelita na alalahanin ang Panginoon at ipamuhay ang Kanyang mga batas sa lupang pangako. Ang mga tagubilin sa Deuteronomio ay partikular na nauukol sa bagong henerasyon na namatay ang mga magulang sa ilang kasunod ng kanilang paghihimagsik.

Sa limang aklat ni Moises, ang Deuteronomio ang siyang pinakamadalas na binabanggit ng mga propeta sa Lumang Tipan. Madalas din itong banggitin o tukuyin sa Bagong Tipan. Ginamit ni Jesucristo ang mga talata mula sa Deuteronomio upang labanan ang mga tukso ni Satanas at ipaliwanag kung aling kautusan ang pinakadakila sa batas. Marami ring nasasaad sa Deuteronomio ang matatagpuan sa Aklat ni Mormon.

Nagsisimula ang Deuteronomio 6:4 sa isang panalangin na tinatawag ng mga Judio ngayon na Shema (mula sa salitang Hebreo na ang ibig sabihin ay “pakinggan”). Binibigkas ng mga Judio ang Shema bawat araw bilang panalangin sa umaga at sa gabi. Sa kabuuan nito, nilalaman ang Shema ng Deuteronomio 6:4–9; 11:13–21; at Mga Bilang 15:37–41. Ginamit ng Tagapagligtas ang Shema nang ipahayag Niya ang unang dakilang kautusan ng batas: “Ibigin mo ang Panginoon mong Diyos nang buong puso mo, nang buong kaluluwa mo, nang buong pag-iisip mo, at nang buong lakas mo.”

Upang tupdin ang tagubilin ng Panginoon na laging alalahanin ang mga salitang ito, maraming Judio ang naglagay ng maliit na piraso ng parchment kung saan nakasulat ang mga talata mula sa Shema sa isang mezuzah—isang maliit na lalagyan na nakakabit sa kanang bahagi ng pintuan ng kanilang mga tahanan. Gayundin, ang tefillin (na tinatawag ding mga pilakteria o frontlet) ay maliliit na kuwadradong leather na kahon na naglalaman ng mga piraso ng parchment na may mga talata mula sa Shema. Maraming Judio ang nagsusuot ng isang kahon sa noo at ikinakabit ang isa pang kahon sa hindi palaging ikinikilos na braso.

Hindi malinaw kung kailan unang sinimulan ng mga Israelita ang mga kaugaliang ito, ngunit ginagawa ito ng mga Judio sa panahon ng ministeryo ni Jesucristo. Kinondena ng Tagapagligtas ang kapalaluan na nauugnay sa mga kaugaliang ito noong panahon Niya, sinasabing maraming Judio ang “pinalalapad ang kanilang mga pilakteria” sa pagtatangka nilang “makita ng mga tao.”

Ang salitang Hebreo na isinalin bilang “tukso” sa King James Version ng Biblia ay nangangahulugang “subukan.” Samakatwid, inutusan ang mga Israelita sa talatang ito na huwag subukin ang Diyos na tulad ng ginawa nila sa Massah—kung saan pinagdudahan nila kung kasama nila ang Panginoon noong wala silang tubig.

Sa panahon ng mortal na ministeryo ng Tagapagligtas, tinukso Siya ng diyablo na ihulog ang Kanyang sarili mula sa tuktok ng templo. Iminungkahi ng diyablo na mapapatunayan ni Jesus na Siya ang Mesiyas sa pamamagitan ng pagkakaroon ng mga anghel na magliligtas sa Kanya. Bilang tugon, binanggit ni Jesus ang Deuteronomio 6:16, na nagsasabing, “Huwag ninyong susubukin ang Panginoon ninyong Diyos.”

Noong naghandang pasukin ng mga Israelita ang lupang pangako sa Canaan, tinitirhan ito ng ilang bansa o grupo ng mga tao na sama-samang tinawag na mga Cananita. Iniutos ng Panginoon sa mga Israelita na “lubusang lipulin” ang mga Cananita nang pasukin nila ang lupang pangako.

Ipinaliwanag ni Moises na dapat itaboy palabas ng lupain ang mga Cananita dahil sa kanilang kasamaan. Kabilang sa gayong kasamaan ang pagsamba sa mga diyus-diyosan at maging ang pag-aalay ng kanilang mga anak sa mga ito. Sa Aklat ni Mormon, ipinaliwanag ni Nephi na ang mga Cananita “ay tinanggihan ang bawat salita ng Diyos, at sila ay hinog na sa kasamaan; at ang kaganapan ng poot ng Diyos ay napasakanila.” Nagbabala ang Panginoon na kung maninirahan ang mga Israelita kasama ng mga Cananita sa lupang pangako, babaling ang kanilang mga puso sa ibang mga diyos, na hahantong sa kanilang espirituwal na pagbagsak.

Tingnan din sa “Josue 6:17–21. Ano ang ibig sabihin na ang Jerico at ang mga naninirahan doon ay ‘itatalaga sa Panginoon sa pagkawasak’?”

Sa Bundok ng Sinai, ipinangako ng Panginoon sa mga anak ni Israel na kung susundin nila ang Kanyang tipan, sila ay magiging “sariling pag-aari [Niya] na higit sa lahat ng bayan.” Makalipas ang apatnapung taon, bago pumasok sa lupang pangako ang susunod na henerasyon ng mga Israelita, ipinaalala sa kanila ng Panginoon ang kanilang pagkakakilanlan bilang Kanyang mga pinagtipanang tao. Ipinahayag Niya, “Ikaw ay isang banal na bayan sa Panginoon mong Diyos: pinili ka ng Panginoon mong Diyos upang maging kanyang sariling pag-aari, mula sa lahat ng mga bayan na nasa balat ng lupa.”

Ang salitang Hebreo na isinalin bilang “kakaiba” sa Exodo 19:5 at “espesyal” sa Deuteronomio 7:6 ay segullah. Maaari ding mangahulugan ang salitang ito na “pinahahalagahang ari-arian” o “kayamanan.” Ang mga anak ni Israel ay mga espesyal na tao ni Jehova dahil nakipagtipan sila sa Kanya. Ipinaalala ng Panginoon sa mga Israelita na nakipagtipan din Siya sa kanilang mga ninuno. Iniligtas ng Panginoon ang Israel mula sa pagkaalipin sa mga taga-Egipto dahil “[siya ay] Diyos, ang tapat na Diyos, na nag-iingat ng tipan at may wagas na pag-ibig sa mga umiibig sa kanya at tumutupad ng kanyang mga utos, hanggang sa isanlibong salinlahi.”

Sa ating panahon, ang lahat ng pumipiling gumawa at tumupad ng mga tipan sa Panginoon ay maaaring maging Kanyang banal, pinili, at espesyal na mga tao. Itinuro ni Pangulong Russell M. Nelson: “Ang pakikipagtipan sa Diyos ay nagpapabago sa ating ugnayan sa Kanya magpakailanman. Binibiyayaan tayo nito ng karagdagang pagmamahal at awa. Nakaaapekto ito sa kung sino tayo at kung paano tayo tutulungan ng Diyos na maging kung ano ang maaari nating kahinatnan. Pinangakuan tayo na tayo rin ay maaaring maging ‘sariling pag-aari’ Niya (Mga Awit 135:4).”

Tingnan din sa “Deuteronomio 29:1–15. Bakit gumawa ng isa pang tipan ang Israel sa Panginoon?”

Tuwing ikapitong taon, ipinag-utos ng Panginoon sa mga anak ni Israel na magsagawa ng taon ng Sabbath, tulad ng Sabbath na idinaraos tuwing ikapitong araw. Naglalaman ang Deuteronomio 15 ng mga tagubilin ng Panginoon na palayain mula sa kanilang mga utang ang mga Hebreo na may pagkakautang at pakawalan mula sa pagkaalipin ang mga Hebreo na alipin, sa taon ng Sabbath. Nakatulong ang mga kautusang ito sa mga Israelita na maging bukas-palad sa iba at alalahanin na ang ibinigay sa kanila ay nagmula sa Diyos. Ang isa pang mahalagang layunin ng mga kautusang ito ay upang ipaalala sa Israel ang sarili nilang paglaya mula sa pagkaalipin. Sinabi ng Panginoon, “Ikaw ay naging alipin sa lupain ng Egipto, at tinubos ka ng Panginoon mong Diyos: kaya’t iniuutos ko sa iyo ngayon ang bagay na ito.”

Sa sinaunang panahon, isang tinatanggap na bahagi ng lipunan sa maraming kultura ang pang-aalipin. Naging alipin ang mga tao dahil sa iba’t ibang dahilan, at ang ilan ay kusang ipinagbili ang kanilang sarili sa pagkaalipin upang makatakas sa utang o makahanap ng seguridad. Mahirap ang buhay ng mga alipin, ngunit may ilang partikular na uri ng pang-aalipin na mas mahirap kaysa sa iba. Nabigyan ng mga oportunidad sa pag-aaral ang ilang alipin at nagkaroon ng mga katungkulan.

Hindi ipinagbawal ng batas ni Moises ang pang-aalipin, ngunit nagtakda ito ng mahahalagang proteksyon para sa pakikitungo sa mga aliping Israelita. Bilang bahagi ng taon ng Sabbath, palalayain ang mga aliping Israelita na may masaganang probisyon, na marahil ay para matulungan silang iwasang bumalik sa pagkaalipin. Maaari ding piliin ng mga Israelitang tagapaglingkod na manatili sa kanilang panginoon at sambahayan sa halip na maging malaya.

Hindi nagbigay ng malinaw na paliwanag ang mga banal na kasulatan kung bakit hindi ipinagbawal ng Panginoon ang pang-aalipin sa mga sinaunang Israelita. Gayunpaman, sa makabagong paghahayag, nilinaw ng Panginoon na “hindi tama na ang sinumang tao ay nasa pagkaalipin sa isa’t isa.”

Maraming beses na binanggit o tinukoy sa buong banal na kasulatan ang propesiya ni Moises na magbabangon ang Panginoon ng isang propeta sa hinaharap na gaya niya sa mga Israelita. Maraming Judio sa panahon ni Jesucristo ang gumamit ng mga pariralang tulad ng “ang propetang iyon” o “ang Propeta” kapag tinutukoy ang Mesiyas.

Pagkatapos ng Kanyang Pagkabuhay na Mag-uli, ipinahayag ni Jesucristo na Siya ang katuparan ng propesiya ni Moises. Itinuro Niya, “Dinggin, ako ang siyang sinabi ni Moises, sinasabing: Isang propeta ang ibabangon ng Panginoon ninyong Diyos sa inyo mula sa inyong mga kapatid, na tulad sa akin; siya ang inyong diringgin sa lahat ng bagay kung anuman ang sasabihin niya sa inyo. At ito ay mangyayari na ihihiwalay mula sa mga tao ang bawat taong hindi makikinig sa propetang yaon.”

Upang makita ang mga halimbawa ng mga pagkakatulad nina Moises at Jesucristo, tingnan sa “Exodo 2:1–10. Ano ang mahalaga tungkol sa buhay at ministeryo ni Moises?”

Bago pinasok ng Israel ang lupang pangako, pinanibago ng susunod na henerasyon ang tipan na orihinal na ginawa ng mga anak ni Israel sa Panginoon sa Sinai. Ang tipang iyon, kasama ng mga pagpapala at sumpa nito, ay inilarawan sa Deuteronomio 28. Sa pamamagitan ng pagpapanibago ng tipang ito, binigyang-diin ng Panginoon na magiging Kanyang mga tao ang Israel at Siya ang magiging kanilang Diyos. Ang palitang ugnayang ito sa pakikipagtipan ay madalas na binabanggit sa buong banal na kasulatan.

Tingnan din sa “Deuteronomio 7:6–12. Ano ang naging dahilan para maging ‘sariling pag-aari’ ng Panginoon ang Israel?”

Ipinropesiya ni Moises na ikakalat ang Israel na dulot ng hindi pagsunod sa kanilang tipan sa Panginoon. Inilarawan din niya ang araw kung kailan ang Israel ay “magbabalik sa Panginoon” at “susundin ang kanyang tinig.” Itinuro ni Moises na kapag nangyari ito, “titipunin [ng Panginoon ang Israel] sa lahat ng mga bayan.”

Tungkol sa pagtitipon ng Israel, itinuro ni Pangulong Russell M. Nelson:

“Sa loob ng maraming siglo, ipinropesiya ng mga propeta ang pagtitipong ito, at nagaganap na ito ngayon! Dahil kailangan itong mangyari bago ang Ikalawang Pagparito ng Panginoon, ito ang pinakamahalagang gawain sa mundo! …

“Kapag sinasabi nating pagtitipon ng Israel sa magkabilang panig ng tabing, ibig sabihin ay gawaing misyonero, gawain sa templo at family history. Ito rin ang pagpapatatag ng pananampalataya at patotoo sa puso ng mga taong kasama natin sa buhay, katrabaho, at pinaglilingkuran natin. Sa tuwing gumagawa tayo ng kahit ano na makatutulong sa kahit sino—sa magkabilang panig ng tabing—para gawin at tuparin ang kanilang mga tipan sa Diyos, tumutulong tayo na tipunin ang Israel.”

Isinagawa ang pagtutuli bilang tanda ng tipan ng Diyos kay Abraham at sa kanyang mga inapo. Ang tuling puso ay isang matalinghagang paglalarawan na nagpapahiwatig sa ideya na naging mahalagang bahagi na ng kanilang buhay ang pakikipagtipan sa Panginoon at na nakaranas sila ng pagbabago sa kanilang likas na pagkatao.

Itinuro ni Elder Dale G. Renlund: “Ang pagbabalik-loob sa Panginoon ay nagsisimula sa hindi natitinag na katapatan sa Diyos. … Kalaunan, ang katapatang ito ay nagiging bahagi na ng ating pagkatao, nakatanim sa pagkakilala natin sa ating sarili, at palaging nariyan sa ating buhay. Ngunit tulad ng ating sariling pangalan na hindi natin nalilimutan kailanman anuman ang iba pa nating iniisip, hindi natin nalilimutan ang isang katapatang nakaukit sa ating puso.”

Sa pagtatapos ng kanyang buhay, pumunta si Moises sa tuktok ng Bundok ng Nebo, kung saan tinanaw niya ang lupang pangako. Isinasaad sa teksto sa Biblia na namatay si Moises malapit sa Bundok ng Nebo “sa lupain ng Moab.” Nilinaw ng Pagsasalin ni Joseph Smith na hindi inilibing si Moises sa lupain ng Moab, kundi “dinala siya ng Panginoon sa kanyang mga Ama, sa lambak sa lupain ng Moab, … kaya nga, walang sinumang nakaaalam ng kanyang puntod hanggang sa araw na ito.” Pinagtitibay ng Aklat ni Mormon na sa katapusan ng buhay ni Moises, “kinuha ng Panginoon si Moises sa kanyang sarili.”

Itinuro ni Pangulong Boyd K. Packer na gaya ni Elijah, si Moises ay “nagbagong-kalagayan—kinuha sa mundo nang hindi nakaranas ng mortal na kamatayan. … May mga bagay na parehong kailangang ipasa nina Elijah at Moises sa iba sa laman sa mga henerasyong darating pa, at babalik sila sa lupa upang gawin iyon bago maranasan ang pagbabago mula sa mortalidad tungo sa nabuhay na mag-uling nilalang.”

Bilang isang nilalang na nagbagong-kalagayan, nagpakita si Moises sa Bundok ng Pagbabagong-anyo at ipinagkaloob ang mga susi ng priesthood kina Pedro, Santiago, at Juan.

• D. Todd Christofferson, “Unahin ang Unang Utos” (digital lang na artikulo), Liahona, Peb. 2023, Gospel Library

• Dale G. Renlund, “Pagnilayan ang Kabutihan at Kadakilaan ng Diyos,” Liahona, Mayo 2020, 41–44

• Ronald A. Rasband, “Baka Iyong Malimutan,” Liahona, Nob. 2016, 113–15

• Henry B. Eyring, “O Remember, Remember,” Liahona, Nob. 2007, 66–69

• Russell M. Nelson, “Ang Walang Hanggang Tipan,” Liahona, Okt. 2022, 4–11

• “The Gathering of Israel,” sa Mga Turo ng mga Pangulo ng Simbahan: Russell M. Nelson (2024), Gospel Library