Ngaahi peesi fakalotofonuá
ʻOku Tokoni ʻa e Siasí ki he Kolo ne Uesia ʻe he Tāfea ʻa e Tahí ʻi Pāpua Niu Kini
Naʻe tuʻu fakahokohoko ʻa e kau faifekaú mo e kakai ʻoku nofo ʻi he koló ke fetuku ha ʻū naunau ki he matāʻutoʻutá
ʻI he taimi naʻe hake ai ha “peau lalahi” ʻi he Motu Palamá ʻi he fakahihifo ʻo Pāpua Niu Kiní ʻi he ʻaho 22 ʻo ʻOkatopa 2024, naʻe ʻikai ha toe feituʻu ke tafoki ki ai e kakai ne nofo ʻi he koló ke maʻu ha tokoni. ʻI he hili pē ha ngaahi lau houa kuo hanga ʻe he tāfeá ʻo veuki e tukui ʻapí, maumauʻi e ngoue fāmá, pea tuifio e tahí mo e ngaahi maʻuʻanga vaí.
Naʻe nofo ha kakai ʻe meimei fāngeau ʻi he motu fakaʻofoʻofa mo mamaʻo ʻi he fakahihifo ʻo Pāpua Niu Kiní. Naʻe meimei ko e vahe tolu ʻe taha ʻo kinautolu ko e kāingalotu ʻo e Kolo Palamá ʻo e Siteiki Talū ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.
ʻI he taimi naʻe ongona ai ʻi he siteiki senitā ʻi Taluú ʻa e fakatamaki ne hokó, naʻe ngāue leva e kau taki ʻo e Siasí ke ʻave ha tokoni fakavavevave. Naʻe ʻave ha meʻatokoni, vai, laʻi tapoleni mo e meʻasivi vai mei he kolomuʻa ʻo Pāpua Niu Kini ko Pooti Molasipei ki ha vaka ne tatali mai ʻi Talū.
Naʻe fakafolau leva ʻa e ʻū naunaú fakataha mo e kau faifekau Tokoni ʻOfa Fakaetangata taukei ʻa e Siasí, mo e kau faifekau mo e kau taki fakalotofonua ʻa e Siasí, mei Talū ki he Kūlifa ʻo Pāpuá ki he Vaitafe Puná, pea toki ʻalu mei ai ke aʻu ki Motu Palama.
ʻI heʻenau tūʻutá, ne nau ʻilo ha ngaahi ʻapi kuo maumau mo ha ngaahi maʻuʻanga tokoni fakakolo kuo veuki, ka naʻe ʻosi ngāue ʻa e Kāingalotu mālohi mo loto-falalá ke fai honau fatongia ke toe langa foʻou honau kolo kuo maumaú.
ʻI he taimi ne tūʻuta mai ai e vaká mo e fanga kiʻi vaka īkí lolotonga e mamaha e tahí ʻi he pongipongi ʻo e ʻaho 29 ʻo ʻOkatopá, naʻe fuʻu mamaha e tahí ki hono ʻomi ʻenau naunaú ki he koló, ko ia naʻe fetuku leva e naunaú ki ha fanga kiʻi vaka iiki, ʻa ia naʻe ʻunu ofi ange ki he matāʻutoʻutá.
Ka ʻi he ngataʻangá, naʻe ʻikai lava ʻa e fanga kiʻi vaká ʻo ofi mai ki he matāʻutoʻutá ʻo siʻi hifo he kilomita ʻe tahá, ko ia naʻe ō atu leva ʻa e koló ki he fanga kiʻi vaká.
ʻI he hoʻataá kotoa, naʻe ngāue fakataha ʻa e kakai ʻi he koló mo e kau faifekaú ke aʻa ʻi ha kilomita ʻe ua he vaí ke fetuku e meʻakaí, vai maʻá mo e meʻasivi vaí ke ʻave kotoa ia ki ʻuta.
Ko hono fakakātoá, naʻe laka hake he houa ʻe tolú ʻa e fetuku ʻo e naunaú mei he fanga kiʻi vaka īkí ki he koló.
Naʻe fokotuʻú na e ʻū naunau tokoní ʻi he loto koló, kae fai e teuteu ki hono tufaki ki he kakai ʻo e koló.
ʻI hono ʻomi pē ʻo e ʻū naunaú kotoa ki he koló, naʻe houngaʻia e ngaahi fāmilí ke maʻu honau ʻinasi ʻi he naunau ne nau toki fetuku mei tahí.
ʻI Pooti Molasipeí, naʻe fakakaukau ʻa Sione Leota, ko e Pule ʻo e ʻŌfisi Fakafonuá, ki he ngaahi tāpuaki ʻoku faʻa maʻu koeʻuhí ko e ngaahi faingataʻá. Hili e maumau ne fai ʻe he peau lalahí, naʻe hāsino ʻa e ivi matuʻuaki mo e tui ʻa e kakai ʻo e Motu Palamá ʻi heʻenau maʻu ʻi he fiefia ʻa e tokoni fakataimi ke faitokonia kinautolu ʻi he taimi faingataʻa ko ʻeni ʻi heʻenau moʻuí. Kuo tupulaki ʻenau houngaʻia mo e ʻofa ki he Fakamoʻuí ʻi heʻenau mātātonu ʻa ʻEne ʻofá ne fakafou ʻi he ngaahi ngāue tokoni fakavavevave mei he Siasí. ʻE kau ʻi he ngaahi tokoní ʻa hono kumi ha ngaahi solovaʻanga mo e kau taki fakalotofonua ʻo e tukui koló ke nau malu ʻi he ngaahi fakatamaki he kahaʻú.”
He ʻikai vave e ngāue ki hono fakafoki ʻo e Motu Palamá ki hono tuʻunga kimuʻá. Ka ʻoku ʻiloʻi ʻe he Kāingalotu Palamá, fakataha mo honau ngaahi kaungāmeʻá mo e kaungāʻapí, he ʻikai ke nau fehangahangai toko taha pē mo honau faingataʻá, pea ʻoku tuʻu mateuteu a e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ke tokoni, fakatuʻasino mo fakalaumālie fakatouʻosi, lolotonga iá ʻoku ngāue fakataha ʻa e Kāingalotu ko ʻeni ʻo e ʻOtuá mo honau tukui koló ke toe langa foʻou honau motu fakaʻofoʻofa ka kuo maumauʻi fakataimí.