Unimwaane Hafen E Taetae nakon Te Ikotaki n Rabwata ibukin Utu
Unimwaane Bruce C. Hafen man te Kooram n Abotoro ake Tengaun ma Uoman e taetae nakoia taan tei man te aonaaba ni katobibia iaon kakawakin kaokan nanon te mare n te katei. E karaoa ana taetae n tain te Ikotaki n Rabwata ibukin te Utu n te Aonaaba are e karaoaki i Warsaw, Poland, man Meei 11 nakon 13, 2007.
Inanon rongorongon ngkoa te aonaaba e a tia n reke te “karaki n tangira n te aonaaba” ike a kaitibo iai te ataeinimwaane ma te ataeinaine, a tangira, ao imwiina a mare, e taku Unimwaane Hafen. Te kabaeaki n te mare e aki tii rotiia te taanga n ti ngaia, ma te botanaomata ae bwanin iai nanona ae korakora ni karekean te tokanikai n te iraorao anne.
“Anne bon bukina ngkai iruwaa ao raao a aki toki ni bukamarua te mare bwa te bwai ae waakinaki n te botanaomata,” e taku Unimwaane Hafen. “Te mare bon te kabaebae ae kakaawaki are taui ni ikota te botanaomata ni kauoua. Ni kabane mare a rootia naake a mena inanon te mronron are taua mwiia are tabe ni waaki n nako mai rouia taanga, rinanon natiia ao nakon te botanaomata ae bubura… .
“A kaei bootaki ni mare aomata n aki nenera nako aroaron te aomata, ma ibukin korakoran nanoia ibukin bwaai aika riki ao naati aika na riki man maare n tatabeua nako. Te mare bon karaoan te berita imatan te botanaomata are temanna e na butimwaea te mwiokoaki ibon irouna ibukin natina ao ibukin aroia n roota te aekaki n botanaomata are ti karaoia inanon te tai,” e kabwarabwara.
Taian kariaria mairouia aomata ao bon iroum a karaoa te mare bwa te moan waaki are e na kabuti anua aika tamaroa man te roro teuana nakon teuana, e taku. Ma te bwai ae kakaawaki aei ibukin kateimatoan nakoraoin te botanaomata e a moanna ni kekerikaaki.
E raka iaon 80 te betienti irouia kaain Europe ao 46 te betienti irouia kaain America ake a kariaia bwa a na uaia ni maeka n taanga n akea te kantaninga bwa a na mare, e taku Unimwaane Hafen. E katautauaki i Scandinavia n ti ngaia bwa e kaniia 82 te betienti irouia moan nati ake a bungiaki i tinanikun te mare—n aki tabeakina te kakaae ae mwaiti are e kaotaki iai kangaanga n aia iango ao bwaai riki tabeua are a na kaitarai ataei ake a maeka n taanga ma aia kaaro n aki mare. A mwaiti bwaai aika a na riki aika rangi ni matoatoa n aekaki ni waaki aikai.
Ni ikotaki ma aei, te mwaiti ni ware n te buuraure man te 1960 n te United States—are bon te kabanea n aba ae rawata ana buuraure—e a tia n riaon ae taboro, are nanona bwa iteran taian mare ni boong aikai a na toki n te baere te buuraure. E na tabe n rikirake riki te mwaiti ngkana e ikotaki te maenako imarenaia taanga aika a botaki ni maeka, ake a tia n raka aia mwaiti iaon 760 te betienti n te United States man 1960.
“Ti kona n noora te waaki n totoko ni kaitara te mare man taian ware aikai are e kaota biriraken mwaitin te bung itinanikun te mare, te maeka n aki mareaki, ao taian buuraure,” e taku Unimwaane Hafen. “40 te ririki n nako ao a mwaiti aomata … ake a aikoa kakoaua ae te mare bon ana katei te botanaomata teuana ae teimaan… . Te botanaomata ni boong aikai a tia ni ‘mwaninga tein karakinan’ te karaki n tangira n te aonaaba.”
Kerikakin te mare n te katei e moanaki n tain te waaki ibukin inaomataia aomata inanon 1960. E kainnanoaki karaoan taian bitaki i America ibukin kakaokoroan reeti n aomata ao imarenaia mwaane ao aine, e taku Unimwaane Hafen. E ngae n anne, tabeman taan iango a waaki nako riki ao ni kaaitarai tuua ao katei ake a boutoka te reitaki inanon te utu. Ngke e tabe n rikirake ni korakora te waaki iaon te “inaomata”, taan moti a kariaia taian bubuti iaon inaomataia ikawai bwa a na taonako bwaai aika kakaawaki ibukiia ataei.
“I nora te ataeinimwaane ae uarereke teuana te tai n tei n tii ngaia, n taraa ni bua ma ni maaku,” e taku Unimwaane Hafen. “E bwaina te karinano ae buburakaei ae korobokiaki n te botoniango ae, ‘Katukai n arou.’ E … kamataata kamangan kariaiakakia ikawai n aki tabeakinia ataei ibukin ‘inaomataia n tiku tii ngaiia’ n aron te kainaomataki man te tautaekanaki iroun te botanaomata [are a taku bwa bon] tautakanakin aroia man irekereken te utu.”
E kaotia naba te mwakuri ni kakae bwa akeaia kaaro aika mareaki bon te bwai ae taabangaki irouia te roronrikirake aika a rootaki n te kangaanga, ao ni kabotauaki ma taanga aika mareaki, taanga aika a uaia ni maeka n aki mareaki a kai rootaki n te rawaawata, kangaanga n te mangingi ao kamanging aika kamamate, te aki kakaonimaki nakon buui, uarereken aia karekemwane, ao te aki kukurei, ao arona naba ma karekean uoua ke teniua te tai mwaitin te mwakuri ni iowawa, e kabwarabwara Unimwaane Hafen.
Unimwaane Hafen e taekina naba te waaki ae matoatoa iaon te mare ma raom ni mwaine. Tebwi ma nimaua te ririki n nako akea te aba ae e karaoa te mare ma raom ni mwaine n aron ae e rangi ni kakaraoaki ngkai. Aia taratara taan moti a bon boutoka te mare ma raom ni mwaine are e boboto iaon tangiran inaomatan ao karabaan aroia ibon irouia, ma tiaki tamaroan kakukurein te mare, e taku.
“Te kauntaeka iaon te mare imarenan te mwaane ao te mwaane e tabeka te titiraki ae bebete bwa: e riai te mare ni kariaia ana rinerine te ikawai, ke bon te bootaki ae iai ana kantaninga ni karikirakean kukureia ataei ao te botanaomata ao ai uaana naba ma kukureia taanga?” e taku Unimwaane Hafen.
E kabanea Unimwaane Hafen man kauarerekean aua boton taian “kakabwaia” are e a karekeaki man te mare n te katei: te moan, kainnanoia ao inaomataia naati a rangi n tabeakinaki riki; te kauoua, anua aika tamaroa a reiakinaki ao ni bwaatinaki nakon te roro are imwiina; te kateniua, a baireia kaaro bwa baikara anua aika tamaroa ake a na reiakiniia natiia; ao te kaaua, a na bane n angaraoi ni kateimatoaaki taian kaantaninga ibukin oin reitakia ma aomata.
“Nanou ae korakora ni kan mare, n aron nanou ae korakora ni kan karika natiu, e tuanga au utu ao te botanaomata bwa I kabanea nanou nakon taian reitaki aikai ibukin te tai ae abwabwaki,” e taku Unimwaane Hafen. “Ao ngkanne buu ao natiu a na kona naba ni karikirakei aroia n akea te raraoma bwa e bongana aia kekeiaki n aia anganano.”