Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 95; 103; 107
Ngaahi Koloa Mahuʻinga Fufuú
Fekumi ʻi he ngaahi folofolá. ʻOku ʻaonga lahi.
ʻOku Fakamanatu Mai ʻe he ʻEikí ʻi he ʻOfa ʻa e Ngaahi Fekau Kuo Tau Tukunoaʻí.
ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 95, naʻe kiʻi houhau ʻa e ʻEikí ʻi he Kāingalotú. Naʻá Ne fekauʻi kinautolu kimuʻa ke nau langa ha temipale (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:119)—ka ʻi he ʻosi ha māhina ʻe nima mei ai, naʻe teʻeki pē ke nau kamata ha ngāue ki ai.
ʻOku ngali taʻe-fakapotopoto ia ʻi he ʻahó ni. Ko e langa temipalé ko ha tefitoʻi taumuʻa ia kiate kitautolu! Ka naʻe teʻeki ke fakahā ʻe he ʻEikí ha meʻa lahi fekauʻaki mo e temipalé ʻi he 1833. Naʻe ʻikai houngaʻia kakato ʻa e Kāingalotú ʻi he mahuʻinga [ʻo e temipalé].
Ko e hā leva ʻa e meʻa naʻe fai ʻe he ʻEikí? Naʻá Ne fakaikiiki fekauʻaki mo e ʻuhinga naʻá Ne finangalo ai ke nau langa ha temipalé (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 95:8–17). Naʻá Ne fakamahinoʻi ʻa e meʻa naʻá Ne folofola ʻaki kimuʻá, ʻo ne ʻomi ha ngaahi fakakaukau foʻou mo fakamamafaʻi ʻa hono mahuʻinga ke langa ha temipalé.
ʻOku ʻOmi ʻe he Angahalá ʻa e Tautea, ka ʻOku Kei Talaʻofa Pē ʻe he ʻEikí ha Ngaahi Tāpuaki.
ʻI he 1834, naʻe fifili ʻa e Kāingalotú pe ko e hā ʻa e ʻuhinga naʻe tuku ai ʻe he ʻEikí ke fakamālohiʻi mo tuli kinautolu ʻe honau ngaahi filí mei honau fonua totonú. Na‘e ʻomi ʻe he ʻEikí ha tali ʻe ua ‘o fakafou ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá.
ʻUluakí, naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻokú Ne faʻa tuku ʻi he taimi ʻe niʻihi ke fai ʻe he kau faiangahalá ʻa e ngaahi meʻa ʻoku koví “koeʻuhí ke nau lava ʻo fakakakato hono lahi ʻo ʻenau ngaahi angahalá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:3). Naʻe fakamatalaʻi peheni ia ʻe ʻAlamā: “ʻOkú ne tuku ke nau fai [ʻa e ngaahi meʻa ʻoku koví] … koe‘uhí ke totonu ʻa e ngaahi tautea te ne fai kiate kinautolu ‘i hono houhaú” (ʻAlamā 14:11).
Ko e ʻuhinga ʻe taha naʻe ʻoange ʻe he ʻEikí ki he Kāingalotú ki heʻenau palopalemá naʻe kiʻi fakatupu loto-hohaʻa mahalo ia ʻi heʻenau fanongo ki aí: “Koeʻuhí ke tauteaʻi ʻo kiʻi fuofuoloa siʻi ʻa kinautolu ʻoku ui ʻaki ʻa kinautolu ʻa hoku hingoá … koeʻuhi he naʻe ʻikai te nau tokanga kakato ki he ngaahi akonaki mo e ngaahi fekau ʻa ia naʻá ku fai kiate kinautolú” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:4).
ʻOku ʻikai ʻuhinga ia naʻe fakangofua ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi ngāue kovi mo taʻefakalao ʻa honau ngaahi filí. Naʻe ʻikai ke Ne “ueʻi” ʻa e kau fakatangá ke ʻohofi ʻa e Kāingalotú; naʻá Ne tuku ke nau fakaʻaongaʻi ʻenau tauʻatāina ke filí pea naʻe ʻikai ke Ne kaunoa ke taʻofi kinautolu.
Ka naʻe kei talaʻofa pē ʻe he ʻEikí kapau ʻe talangofua ʻa e Kāingalotú, “ʻe ʻikai ai pē ke ngata ʻa ʻenau ikuná” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 103:7).
Ko e Hā ʻa e ʻUhinga ʻOku Fakahingoa Ai ʻa e Lakanga Fakataulaʻeikí kia Melekisētekí?
Mahalo kuó ke fifili pe ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻoku fakahingoa ai ʻa e lakanga fakataulaʻeiki māʻolunga angé kia Melekisētekí. Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻo fakamatalaʻi ia ʻo fakafou ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá:
“Ki muʻa ʻi hono [Melekisēteki] ʻahó naʻe ui ia ko e Lakanga Fakataulaʻeiki Toputapu ʻi he Lakanga ʻo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá. Ka ko e meʻa pē ke fakaʻapaʻapa pe ʻapasia ai ki he huafa ʻo e ʻOtua Fakalevelevá, koeʻuhi ke ʻoua naʻa fuʻu tuʻo lahi ʻa hono lea ʻaki ʻo hono huafá, ko ia, naʻe ui ʻaki ai ʻe kinautolu, ʻa ia ko e siasí ʻi he ngaahi ʻaho fuoloá, ʻa e lakanga fakataulaʻeiki ko iá ʻo tauhingoa kia Melekisēteki, pe ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 107:3–4).
Fakakaukau ki hono tuʻo lahi ʻo ʻetau lave ki he “Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí” ʻi he ngaahi fakatahaʻanga ʻa e Siasí mo e ngaahi fealeaʻaki angamahení. Fakakaukauloto leva kapau he ʻikai ke tau fakaʻaongaʻi ʻa e “Melekisētekí,” ka tau pehē he taimi kotoa pē “ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá.” ʻE kamata leva ke ngali taʻe-fakaʻapaʻapa ia. Naʻe finangalo ʻa e ʻEikí ke fakaʻehiʻehi mei ai.