2025
Ko e Ngaahi Tāpuaki ʻo e Mafai mo e Mālohi ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí
Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú Sepitema 2025


Ko e Ngaahi Tāpuaki ʻo e Mafai mo e Mālohi ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí

Kuo toe fakafoki mai ʻa e lakanga fakataulaʻeiki ʻa e ʻOtuá ʻi hotau kuongá ke tāpuekina ʻaki ʻEne fānaú kotoa.

ko hono fakafoki mai ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí

Ko Hono Toe Fakafoki Mai ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane

ʻOku faʻa fai ʻe he toʻu tupú ha ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e lakanga fakataulaʻeikí. Ko ʻetau fakamoʻoni ki he māmaní fekauʻaki mo e lakanga fakataulaʻeikí ko e:

  1. ʻOku mahuʻinga ʻa e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoni ʻo e ʻOtuá ki hono fakahoko ʻEne ngāue ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí.

  2. Kuo fakafoki mai ʻe he ʻOtuá ʻa e lakanga fakataulaʻeikí ki he māmaní.

  3. ʻOku maʻu ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻa e lakanga fakataulaʻeikí.

ʻUhinga ʻOku Tau Fiemaʻu ai ʻa e Mafai mo e Mālohi ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí

Ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻulu ki he Siasí. Ko e Siasí ʻa e meʻangāue kuó Ne faʻu ke fakahoko ʻaki ʻa e ngāue mahuʻinga ʻo hono huhuʻi ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá. ʻOku fakafou ʻi he Siasí ʻa ʻEne lava ʻo:

  • Talaki ʻEne ongoongoleleí ʻi he funga ʻo e māmaní.

  • Fakahoko ʻa e papitaisó mo e ngaahi fuakava kehe kotoa pē—naʻa mo ha hala ʻo e fuakavá ki Hono puleʻanga fakasilesitialé.

  • Fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ke taʻengata.

  • Foaki ʻa e ngaahi meʻaʻofa ʻo e fakamoʻuí, ʻo aʻu ki he niʻihi kuo nau mate teʻeki ke nau maʻu iá.

  • Ngāue fakaetauhi ki he ngaahi fiemaʻu fakatuʻasino ʻa e fānau ʻa e ʻOtuá ʻi he lolotonga ní.

Ko Sīsū Kalaisi ʻoku faiako

Ko e Akoʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa Mele, tā fakatātaaʻi ʻe Dan Burr

Ke fakahoko ʻa e ngaahi taumuʻa maʻongoʻonga ko ʻení, pea teuteu ki he liuaki mai ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku fiemaʻu ʻe he Siasí ʻa e fakahinohino, mafai, mo e mālohi taʻetūkua ʻa e ʻOtuá. Ko e Siasí ko e “siasi moʻoni mo moʻui” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:30) koeʻuhí he ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻe Kalaisi Hono tuʻunga fakatakimuʻá mo e mālohí ʻo fakafou ʻi Hono lakanga fakataulaʻeikí.

Ka ne taʻeʻoua ʻa e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoni ko ʻení, ʻe hoko ʻa e Siasí ko ha kautaha fakamāmani ʻo hangē ko e ngaahi kautaha kehe tokolahi, ʻo fai lelei ʻi māmani kae ʻikai ha mālohi ke aʻusia ʻa e taumuʻa ʻo hono teuteuʻi e fānau ʻa e ʻOtuá ki he fiefia ʻo e moʻui taʻengatá ʻi Hono ʻaó. ʻI he lakanga fakataulaʻeiki ko ʻení, pea mo e ngaahi kī ke tataki ʻaki ʻa e ngāue ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ni, ʻoku fakatou ʻi ai ʻa e mafai mo e maau ʻi he Siasí.

“ʻI he Siasí, ʻoku ngāue ʻaki e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻa kinautolu ʻoku nau maʻu e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.

“ʻOku maʻu ʻe he houʻeiki tangata moʻui taau ʻo e Siasí ʻa e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻo fakafou ʻi hono foaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí mo hono fakanofo ki he ngaahi tuʻunga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻE lava ʻe he kau mēmipa kotoa ʻo e Siasí ke fakaʻaongaʻi ha mafai kuo vahe ange ʻi hono vaheʻi kinautolu pe vahe ange ke nau tokoni ʻi hono fakahoko e ngāue ʻa e ʻOtuá.”

kau faifekau sisitā

Toe Fakafoki Mai ʻi Hotau Kuongá

ʻI hono liliu ʻo e Tohi ʻa Molomoná ʻi he 1829, naʻe kamata ke fokotuʻutuʻu ʻe he ʻEikí ʻa e faʻunga Hono lakanga fakataulaʻeikí. Ko e tali ki he lotu ʻa Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele fekauʻaki mo e papitaisó, naʻe hā mai ai ʻa Sione Papitaiso kuo toetuʻú ʻo foaki kiate kinaua ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné, ʻa ia “ʻokú ne maʻu ʻa e ngaahi kī ʻo e tauhi mai ʻa e kau ʻāngeló, pea mo e ongoongolelei ʻo e fakatomalá, pea mo e papitaiso ʻi he fakauku ke fakamolemole ʻa e ngaahi angahalá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 13:1). ʻI he mafai ko iá, naʻe fepapitaisoʻaki ai ʻa Siosefa mo ʻŌliva peá na papitaiso mo ha niʻihi kehe ʻi hono fokotuʻutuʻu lelei ʻo e Siasí.

Naʻe ʻikai fuoloa mei ai, naʻe hā mai ʻa e kau ʻAposetolo ʻi he kuonga muʻá ko Pita, Sēmisi, mo Sione ʻo foaki ʻa e lakanga fakataulaʻeiki māʻolunga angé pe Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí, ʻo kau ai ʻa e “ngaahi kī ʻo hoku puleʻangá pea mo ha kuonga ʻo e ongoongoleleí ki he … kakato ʻo e ngaahi kuongá!” (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 27:12–13; 128:20).

talavou mo e ongo nima ʻi hono funga ʻulú

Naʻe maʻu mo ha toe mafai lahi ange ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he taimi naʻe hā ai ha kau palōfita fakakuongamuʻa ʻe toko tolu ko Mōsese, ʻIlaiase mo ʻIlaisiā, kia Siosefa mo ʻŌliva ʻi he Temipale Ketilaní ʻo foaki kiate kinaua ʻa e ngaahi kī ʻo hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí pea mo e ngāue ʻo e ngaahi temipale ʻo e ʻEikí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:11–16).

ongo faifekau

Ko e Mālohi ke Tāpuakí

Ko hono fakanounoú, ko e taumuʻa ʻo e mafai mo e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí naʻe fakafoki mai ʻe Sīsū Kalaisí ke tāpuekina. ʻOkú ne ʻai ke malava ʻa e kāingalotu kotoa pē ʻo e Siasí ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi hono tokoniʻi mo tāpuekina ʻa e niʻihi kehe ʻi he Siasí, ʻi ʻapi, pea ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku kau fakataha ʻa e kāingalotú mo e Fakamoʻuí ʻi hono fakahoko ʻEne ngāue ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí, ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi meʻafoaki mo e mālohi fakalangi ʻoku ope atu ʻi haʻanautolú ke tokoni ke fakatupulaki ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ke ne fakafonu ʻa e māmaní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 65:2, 5–6).

Kuo folofola ʻa e ʻEikí “ko e lakanga [taulaʻeiki faka-Melekisēteki] lahi ange ko ʻení ʻoku puleʻi ʻe ia ʻa e ongoongoleleí pea ʻokú ne maʻu ʻa e kī ʻo e ngaahi meʻa lilo ʻo e puleʻangá, ʻio ʻa e kī ʻo e ʻiloʻi ʻo e ʻOtuá.

“Ko ia, ʻoku fakahā ʻi hono ngaahi ouaú ʻa e mālohi ʻo e anga faka-ʻOtuá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:19–20).

Ko e ngaahi ouaú ko ha ngaahi ouau ia ʻoku fakahoko ʻe he lakanga fakataulaʻeikí ʻa ia ʻoku tau fakahoko ai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, ʻo kamata ʻi he papitaisó pea hokohoko atu ki he ngaahi fuakava ʻoku maʻu ʻi he fale ʻo e ʻEikí. ʻOku liliu kitautolu ʻi hono tauhi ʻa e ngaahi fuakava ko ʻení mei he tangata mo e fefine “fakakakanó” ki he kau māʻoniʻoni (vakai, Mōsaia 3:19) ʻi he ʻaloʻofa fakalelei ʻa Kalaisí pea hoko ʻo fakatonuhiaʻi mo fakamāʻoniʻoniʻi fakatouʻosi—taʻehalaia mo taʻe-ha-mele—ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:29–31; 3 Nīfai 27:16–20).

Sīsū Kalaisi

Ko Kalaisi ʻi ʻAmelika, tā fakatātaaʻi ʻe Ben Sowards

ʻOku fakahaaʻi ʻe he “Ko e Fakafoki Mai ʻa e Kakato ʻo e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani ʻo e Taʻu Uangeaú,” naʻe fai ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, ha fakamatala ʻoku feʻungá:

“ʻOku mau fakahā ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻa ia naʻe fokotuʻu ʻi he ʻaho 6 ʻo ʻEpeleli 1830, ko hono fakafoki mai ia ʻo e Siasi ʻo Kalaisi ʻi he Fuakava Foʻoú. ʻOku fakavaʻe ʻa e Siasí ni ʻi he moʻui haohaoa ʻo hono fungani makatulikí, ʻa Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakalelei taʻefakangatangatá mo e Toetuʻu moʻoní. Kuo toe ui ‘e Sīsū Kalaisi ha kau ‘Aposetolo mo foaki kiate kinautolu e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOkú Ne fakaafeʻi kitautolu kotoa ke haʻu kiate Ia mo Hono Siasí, ke maʻu e Laumālie Māʻoniʻoní, ngaahi ouau ʻo e fakamoʻuí, mo maʻu e fiefia ʻoku tuʻuloá.”