Ngaahi Founga ʻOku Tau Muimui ai ʻia Sīsū Kalaisí
Te tau lava ʻo muimui ʻia Sīsū Kalaisi ʻaki ʻetau kau fakataha mo Ia ʻi Heʻene ngāué.
Fafanga ʻEku Fanga Sipí, tā fakatātaaʻi ʻe David Koch
ʻI he taimi ʻoku tau papitaiso aí, ʻoku tau kamata ʻa e ngāue ke toʻo kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe tohi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē, “Ko e taha ʻo e ngaahi ʻuhinga mahuʻinga taha ʻo hono toʻo kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Kalaisí ko [e] loto-fiemālie mo ha tukupā ke toʻo kiate kitautolu ʻa e ngāue ʻa e Fakamoʻuí mo Hono puleʻangá.”
Ko e ngāue ʻa e Fakamoʻuí “ke fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻa e tangatá.” Ko e moʻui taʻe-faʻa-maté ko ha meʻaʻofa ia kuo ʻosi fakapapauʻi mai ʻe Sīsū Kalaisi ʻo fakafou ʻi Heʻene Toetuʻú. Ko e moʻui taʻengatá ko e meʻaʻofa maʻongoʻonga taha ia ʻe lava ke foaki ʻe he ʻOtuá ki he faʻahinga ʻo e tangatá. Ko e moʻui ia ʻo taʻengata ko ha ngaahi fāmili ʻi Hono ʻaó.
Ke tau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá, kuo pau ke tau hoko ko ha kau ākonga faivelenga ʻo Sīsū Kalaisi. ʻOku ʻuhinga ʻeni ʻoku tau maʻu ʻa e ongoongolelei kuo fakafoki maí ʻaki hono maʻu ʻa e tui kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí, fakatomala, papitaiso, maʻu e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, pea kātaki ki he ngataʻangá.
Ngāue Mālohi
ʻOku tau kau fakataha leva mo e Fakamoʻuí ʻi Heʻene ngāué ʻaki ʻetau tokoniʻi e fānau ʻa e ʻOtuá ke nau hoko foki ko ha kau ākonga faivelenga ʻa Sīsū Kalaisi. ʻOku kau heni hono vahevahe ʻEne ongoongoleleí, tānaki fakataha ʻo ʻIsileli kuo fakamoveteveteʻí, fakahoko e ngaahi fatongia ʻi he Siasi ʻo e Fakamoʻuí, mo feinga ke hoko ʻo hangē ko Iá.
Naʻe fakapapauʻi mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni: “Ka ʻi ai ha faʻahinga taimi ʻokú ke fai ai ha faʻahinga meʻa ʻoku tokoni ki ha faʻahinga taha pē—ʻi he ongo tafaʻaki ʻo e veilí—ke fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá pea maʻu honau ouau papitasó mo e ouau fakatemipalé, ko hoʻo tokoni ia ki hono tānaki ʻo ʻIsilelí.”
Ke ʻai e ngāue ʻa e Fakamoʻuí ko ʻetau ngāué, ʻoku tau tokanga taha ki Heʻene ngaahi taumuʻá, tauhi ʻEne ngaahi fekaú, pea feʻofaʻaki. Neongo ʻoku tau fai ʻEne ngāué ʻi Heʻene foungá, ka ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa ʻoku tuku mai ke tau fakakaukauʻi ʻiate kitautolu pē. Naʻe fakahā ʻe he Fakamoʻuí:
“Ko e moʻoni ʻoku ou pehē, ʻoku totonu ke femoʻuekina ʻa e tangatá ʻi he holi lahi ʻi ha ngāue lelei, pea fai ʻa e ngaahi meʻa lahi ko ʻenau fili tauʻatāina ʻanautolu pē, pea fakahoko ʻa e māʻoniʻoni lahi;
“He ʻoku ʻiate kinautolu ʻa e mālohi, ʻa ia ʻoku nau hoko ai ko e niʻihi ke fili maʻanautolu. Pea kapau ʻe fai ʻe he tangatá ʻa e ngāue lelei, he ʻikai ke teitei mole ʻa ʻenau totongí.”
ʻI heʻetau muimui ki he Fakamoʻuí, kau fakataha mo Ia ʻi Heʻene ngāué, mo tokoniʻi e niʻihi kehé ke nau hoko ko ʻEne kau ākonga faivelengá, ʻoku tau akoʻi ai e meʻa te Ne akoʻí, tokanga taha ki Heʻene tokāteliné, pea tokanga makehe kiate kinautolu ʻoku masivá, faingataʻaʻiá, mo tuʻu laveangofuá. Naʻe akoʻi mahino ʻeni ʻe he Fakamoʻuí ʻi Heʻene folofola meia ʻĪsaia ʻi ha falelotu lahi ʻi Nāsaleti:
“ʻOku ʻiate au ʻa e Laumālie ʻo [e ʻEikí], koeʻuhí kuó ne fakanofo au ke u malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí ki he masivá; kuó ne fekau au ke fakamoʻui ʻa e loto-mafesí, ke malanga ʻaki ʻa e huhuʻí ki he kau pōpulá, mo e fakaʻā ʻo e kuí, ke veteange ʻa kinautolu kuo laveá.”
ʻOku fakafiefia ʻa e kau fakataha mo Sīsū Kalaisi ʻi Heʻene ngāué koeʻuhí ko ʻEne ngaahi ngāué, fakakaukaú, mo e finangaló ʻoku “ʻikai lava ke taʻofi, pea ʻoku ʻikai lava foki ke iku noa ia.” Naʻe faleʻi ʻa e ʻEikí kiate kinautolu ʻoku ongoʻi loto-siʻí ʻo pehē: “Ko ia, ʻoua naʻá mo fiu ʻi he faileleí, he ʻokú mo ʻai ʻa e tuʻunga ʻo ha ngāue lahi. Pea ʻoku tupu mei he ngaahi meʻa īkí ʻa e ngaahi fuʻu meʻa lalahí.”
Ko e Loto mo e ʻAtamai Fie Ngāué
ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke tau ʻomi ha ngaahi talēniti pe ivi malava makehe ki he ngāue ʻa e ʻEikí. Ko Hono finangaló ko e tukupā pē mo e loto-fiemālie. Kuó Ne ʻosi folofola mai, “ʻOku fie maʻu ‘e he ‘Eikí ‘a e loto mo e ‘atamai [fie ngāué].” ʻE lava ʻe he ʻEikí ʻo ʻai ke malava ʻa e loto-fie ngāué. Ka he ʻikai ke Ne lava pe he ʻikai ke Ne fakamālohiʻi ke loto- fie ngāue ʻa e tokotaha ʻoku malavá. Neongo pe ko e hā hotau talēnití, he ʻikai ke Ne fakaʻaongaʻi kitautolu kae ʻoua kuo tau tukupā ki Heʻene ngāué mo loto-fiemālie ke tokoni kiate Ia.
Naʻe fakatou fakahaaʻi ʻe Samuela mo ʻAna-Malia Koivisitou ʻa e tukupaá mo e loto-fiemālié fakatouʻosi. Hili pē ha taimi nounou mei heʻena malí, naʻe hiki ʻa e fāmili Koivistoú mei Finilani ki Suēteni ke kumi ha ngaahi faingamālie ngāue maʻuʻanga moʻui. Hili ʻena tūʻuta atú, naʻe fakaafeʻi ʻa Brother Koivisitou ke talanoa mo Palesiteni Lifi G. Metisoni, ko ha tokoni ʻi he kau palesitenisī ʻo e Siteiki Kotepeki Suētení. Koeʻuhí naʻe ʻikai ke lea faka-Suēteni ʻa Samuela, naʻa nau lea faka-Pilitānia leva.
Hili ha ʻaʻahi nounou, naʻe kole ange ʻe Palesiteni Metisoni kia Samuela ke hoko ko ha taki faifekau fakauooti. Naʻe fakamahinoʻi ange ʻe Samuela ʻa e meʻa naʻe hā mahinó, “Ka ʻoku ʻikai ke u lea faka-Suēteni.”
Naʻe punou atu ʻa Palesiteni Metisoni ʻi hono tesí ʻo fehuʻi hangatonu ange, “Naʻá ku fehuʻi atu pe te ke lava ʻo lea faka-Suēteni, pe ʻokú ke loto-fiemālie nai ke ngāue maʻá e ʻEikí?”
Naʻe tali ange ʻe Samuela, “Naʻá ke fehuʻi mai pe naʻá ku loto-fiemālie ke ngāue maʻá e ʻEikí. Pea ʻoku ou fie ngāue.”
Naʻe tali ʻe Samuela ʻa e uiuiʻí. Naʻe tali foki ʻe ʻAna-Malia ha ngaahi uiuiʻi. Naʻá na fakatou ngāue faivelenga mo ako ke lea faka-Suēteni fakaʻofoʻofa ʻi heʻena fua fatongiá. Kuo fakafōtunga ʻe he tukupā mo e loto-fiemālie ke ngāue maʻá e ʻEikí ʻa e moʻui ʻa Samuela mo ʻAna-Maliá. Kuó na akoʻi au ko e taimi ʻoku tau ngāue tokoni aí, ʻoku tau fakaʻaongaʻi e ngaahi talēniti ʻoku tau maʻú, pea ʻoku tokoniʻi leva kitautolu ʻe he ʻEikí ke fakahoko ʻEne ngaahi taumuʻá.
Ko e taimi ʻoku tau loto-fiemālie ai ke ngāué, ʻoku ʻikai ke tau feinga ke fakaanga pe lāunga. Kapau he ʻikai ke tau tokanga pea ʻikai ke tau tauhi maʻu ha fakakaukau ʻoku taʻengatá mo fakamanatu kiate kitautolu ko hai moʻoni ʻaʻana e ngāue ko ʻení, mahalo te tau fakaanga, lāunga mo veiveiua ʻi heʻetau tukupā kia Sīsū Kalaisí. ʻE lava ke tupulaki ʻeni ki he angatuʻu fefeka ki he ʻEikí. ʻE faifai pē pea mole ʻa e tui ʻoku tau maʻú.
ʻOku ou lotua te tau lava ʻo fili maʻu pē ke muimui ʻia Sīsū Kalaisi ʻaki ʻetau kau fakataha mo Ia ʻi Heʻene ngāué. ʻI heʻetau fai iá, ʻoku foaki mai ai kiate kitautolu ha “ngaahi talaʻofa ʻoku lahi ʻaupito mo mahuʻinga,” ʻo kau ai ʻa e fakamolemole ʻo e angahalá, fakamoʻuí, mo e hakeakiʻí. Ko e moʻoni, ʻoku talaʻofa mai kiate kitautolu ʻa e meʻaʻofa maʻongoʻonga taha ʻe lava ke foaki ʻe he ʻOtuá—ʻa e moʻui taʻengatá.