1 at 2 Timoteo, Tito, Filemon

Si Timoteo ay isa sa mga pinagkakatiwalaang kaibigan ni Pablo. Ang tatay niya ay isang Griyego at ang kanyang ina ay isang Judio. Itinuturo ng mga banal na kasulatan na ang kanyang inang si Eunice ay naniwala sa patotoo ni Pablo tungkol kay Jesucristo. Si Timoteo ay tinulungan ng kanyang ina at ng kanyang lola na si Loida na lumago sa kanyang pananampalataya at pagmamahal sa mga banal na kasulatan. Si Timoteo ay naglingkod bilang missionary companion ni Pablo sa kanyang ikalawang misyon. Pagkatapos, patuloy na naging tapat na misyonero at lider ng Simbahan si Timoteo.

Ang mga liham ni Pablo kina Timoteo at Tito ay madalas na tinatawag na mga Sulat para sa mga pastor dahil naglalaman ito ng payo ni Pablo sa mga pastor o lider sa Simbahan. Ang pastor ay nagmula sa salitang Latin para sa pastol.

Isinulat ni Pablo ang liham na ito habang naglilingkod si Timoteo bilang lider ng Simbahan sa Efeso. May mga miyembro na tila nagduda sa kakayahan ni Timoteo dahil bata pa ito. Sumulat si Pablo para tulungan siyang maunawaan ang kanyang mga tungkulin at palakasin ang kanyang loob. Malamang na isinulat ang liham na ito sa pagitan ng AD 62 at 66, habang nasa Macedonia si Pablo.

Nagmungkahi si Pablo ng mga tuntunin na tutulong kay Timoteo na matukoy ang mga karapat-dapat na maglingkod bilang bishop o deacon. Ang mga tuntuning ito ay nakatulong na mabigyang-diin ang responsibilidad ng mga lider ng Simbahan na maglaan para sa mga pangangailangang temporal at espirituwal ng mga miyembro. Tinugunan din ni Pablo ang maling turo ng asetisismo—ang paniniwala na matatamo ang mas mataas na espirituwalidad sa pamamagitan ng mahigpit na pagkakait sa sarili. Para masugpo ito at ang iba pang impluwensya ng mga erehe, pinayuhan ni Pablo si Timoteo na ituro ang mahusay na aral.

Dito, at sa kanyang sulat kay Tito, nagbabala si Pablo tungkol sa mga bulaang guro na magtuturo ng mga alamat (“mga pabula”) at walang katapusang talaan ng lahi. Isinulat ng isang iskolar ng Biblia: “Kapag naririnig ng mga Banal sa mga Huling Araw ang salitang genealogy o talaangkanan, iniisip nila ang gawain sa family history, ngunit hindi ito ang nasa isip ni Pablo. Sa huling bahagi ng sulat na ito, iniutos ni Pablo kay Timoteo na iwasan ‘ang mga pagsalungat ng huwad na kaalaman’ (1 Timoteo 6:20). Ang ibig sabihin ng salitang Griyego na gnosis ay ‘kaalaman.’ Kaya nga, nag-alala si Pablo na ang ilang mga Kristiyano ay nagsasalita at nagtuturo ng espesyal na kaalaman, na humantong sa ‘mga pagsalungat’ o sa madaling salita, mga pagtatalo. Ang babala laban sa mga alamat at talaan ng lahi ay maaaring tumukoy sa mga haka-hakang kuwento at talaan ng lahi sa panitikang apokripal ng mga Judio (Tito 1:14; 3:9).”

Hindi natin alam kung ano ang nagtulak kay Pablo para tagubilinan ang mga kababaihan na “matuto sa katahimikan” at hindi “magkaroon ng pamumuno sa lalaki.” Maaaring ginawa ito para iwasto ang isang partikular na problema o pagtatalo sa Efeso, kung saan nakatira si Timoteo. Kaya, hindi makabubuti na ituring ito na isang partikular na tagubilin at gamitin ito sa lahat.

Para suportahan ang kanyang tagubilin hinggil sa mga kababaihan, ipinaliwanag ni Pablo na sa halamanan, si Eva ay lumabag nang kumain siya ng ipinagbabawal na bunga. Sa talata 14, ang salitang Griyego na isinalin bilang “pagkakasala” (parabasis) ay binigyang kahulugan sa iba’t ibang paraan, kabilang ang “paglampas.” Posibleng sinasabi ni Pablo na tulad ng “paglampas” ni Eva sa kanyang mga hangganan nang kumain siya ng bunga, maaaring may ilang babae sa Efeso na lumampas sa kanilang mga hangganan.

Anuman ang dahilan ni Pablo, ang kanyang mga salita ay nakaambag sa negatibong pananaw sa bahaging ginagampanan ni Eva sa Pagkahulog. Ang gayong pananaw ay hindi binibigyang katwiran ng mga banal na kasulatan ng Pagpapanumbalik. Halimbawa, itinuro ni Lehi na dahil sa Pagkahulog nina Adan at Eva nadagdagan ang kalayaang pumili, nagkaroon ng mga pamilya, at pagkakataon para sa walang-hanggang kagalakan. Sa aklat ni Moises, pinatotohanan nina Adan at Eva ang kahalagahan ng Pagkahulog sa plano ng kaligtasan. At sa kanyang pangitain tungkol sa daigdig ng mga espiritu, nakita ni Pangulong Joseph F. Smith ang “ating Maluwalhating Inang Eva” sa kalipunan ng mga matwid sa daigdig ng mga espiritu.

Ang kahalagahan ng papel na ginagampanan ni Eva sa Pagkahulog ay higit pang pinagtibay ng mga makabagong propeta at apostol. Itinuro ni Pangulong Dallin H. Oaks, “Si Eva ang unang lumabag sa batas ng Eden upang pasimulan ang mga kalagayan ng mortalidad. Ang ginawa niya, anuman ang dahilan, ay isang tuwirang paglabag ngunit may walang-hanggang kaluwalhatiang idinulot na nagbukas ng pintuan tungo sa buhay na walang hanggan.” Sabi ni Pangulong Russell M. Nelson, “Ang ating dakilang Inang Eva—na may malawak na pananaw sa plano ng ating Ama sa Langit—ang nagpasimula sa tinatawag nating ‘Pagkahulog.’ Ang kanyang matalino at matapang na pagpili at ang pagsuporta ni Adan sa desisyong iyon ang nagsulong sa plano ng kaligayahan ng Diyos.”

Kung isasaalang-alang ang banal na kasulatan ng Pagpapanumbalik at ang mga salita ng mga makabagong propeta at apostol, may dahilan tayo para magalak sa ginampanan ni Eva sa pagtulong na maisulong ang plano ng kaligtasan ng Ama sa Langit.

Itinuro ng mga propeta sa mga huling araw na mahalaga ang tinig at pamumuno ng kababaihan sa gawain ng kaligtasan ng Panginoon. Sa pagsasalita sa kababaihan ng Simbahan, itinuro ni Pangulong Russell M. Nelson: “Kailangan namin … ang inyong lakas, katatagan, pananalig, kakayahang mamuno, karunungan, at mga tinig. Hindi kumpleto ang kaharian ng Diyos at hindi makukumpleto kung walang kababaihang gumagawa ng mga sagradong tipan at tumutupad sa mga ito, kababaihang nangungusap nang may kapangyarihan at awtoridad ng Diyos!”

Sa 1 Timoteo 3:1 tinukoy ni Pablo ang katungkulan, o posisyon, ng isang obispo o bishop. Sa talatang ito, ang “obispo” o bishop ay tumutukoy sa isang taong namumuno sa isang kongregasyon. Nagbigay si Pablo ng mga kwalipikasyon at payo para sa mga naglilingkod bilang bishop. Sa pamamagitan ng mga banal na kasulatan ng Pagpapanumbalik, nalaman natin na ang bishop ay isang inorden na katungkulan sa Aaronic Priesthood.

Ang salitang deacon ay mula sa salitang Griyego na ang ibig sabihin ay “tagapaglingkod” o “ministro.” Ang katungkulan ng deacon ay tila isang paghahanda, dahil hindi tinutulan ni Pablo ang isang “bagong hikayat” (isang taong kabibinyag lang) na matawag bilang deacon ngunit pinagbawalan ang isang bagong hikayat o bagong binyag na matawag bilang bishop. Ang iba pang mga kwalipikasyon para sa mga deacon ay katulad sa mga kwalipikasyon para sa mga bishop, pati ang kinakailangan na “ang mga diakono ay dapat na may tig-iisang asawa lamang.” Sa pamamagitan ng mga banal na kasulatan ng Pagpapanumbalik, nalaman natin na ang deacon ay isang inorden na katungkulan sa Aaronic Priesthood.

Itinuro ni Pablo na kung ikukumpara sa pagkakaroon ng banal na mga katangian, ang pisikal na ehersisyo at pagsasanay ay may panandaliang halaga lamang. Sa madaling salita, bagama’t may halaga ang pisikal na pagsasanay, ang espirituwal na pagsasanay ay nagpapala sa atin ngayon at sa kawalang-hanggan.

Ang pagkukumparang ito ay nauugnay lalo na sa mga miyembro ng Simbahan sa Efeso. Ang mga atletika at palakasan ay lubos na pinahahalagahan sa kultura ng Roma. Tulad ngayon, ang pisikal na pagpapalakas ay maaaring pahalagahan nang labis at dalhin sa sukdulan. Itinuro ni Pablo na dapat iprayoridad ang pag-aaral ng ebanghelyo, pagmumuni-muni, at pagpapaunlad ng mga espirituwal na kaloob.

Ang liham na ito ay isinulat ni Pablo sa panahong nakabilanggo siya sa ikalawang pagkakataon sa Roma. Isinulat niya ang liham na ito para palakasin at hikayatin si Timoteo. Naniniwala si Pablo na malapit nang magwakas ang kanyang buhay, at nais niyang makita si Timoteo, na tinawag niyang “aking minamahal na anak.” Sa pagtatapos ng kanyang sulat, hiniling ni Pablo na bisitahin siya nina Timoteo at Marcos at dalhin ang ilang bagay na naiwan niya sa Troas. Kung iaayon sa tamang pagkakasunud-sunod ng pangyayari, tila ang 2 Timoteo ang huling sulat ni Pablo sa Bagong Tipan.

Gumamit si Pablo ng matalinghagang paglalarawan tungkol sa isang mabuting kawal, matagumpay na manlalaro, at masipag na magsasaka upang ituro na kinakailangan ang pagtitiis upang matanggap ang walang-hanggang kaluwalhatian. Tinapos niya ang kanyang liham na inihahambing ang kanyang sarili sa isang matagumpay na manlalaro at sundalo. Siya ay “nakipaglaban … ng mabuting pakikipaglaban.” Ang salitang Griyego na isinalin bilang “nakipaglaban” ay nangangahulugang “nakibaka.” Ang salitang ito ay maaaring tumukoy sa pakikipagkumpitensya sa isang paligsahang pampalakasan o pakikipaglaban bilang isang militar. Dahil tapat siya hanggang wakas, inasahan ni Pablo na tatanggap siya ng “putong ng katuwiran.” Ang putong ay maaaring tumukoy sa isang korona ng tagumpay na ibinibigay sa mga nanalo sa mga sinaunang paligsahan sa palakasan ng Griyego.

Sa mga talatang ito, ipinropesiya ni Pablo ang kasamaan sa mga huling araw. Inilarawan niya ang mga kondisyon bilang “kapighatian.” Ang chart sa ibaba ay nagpapaliwanag sa mga salita o mga parirala na maaaring hindi gaanong maunawaan ng mga makabagong mambabasa:

Bilang bahagi ng kanyang babala hinggil sa mga huling araw, binigyang-diin ni Pablo ang isang grupo na tinawag niyang “hangal” o “madaling malinlang” na mga babae. Ang ibig sabihin ng salitang Griyego ay “mahina, o mangmang” Tila ang mga babaeng ito ay naimpluwensyahan ng mga bulaang guro sa Efeso. Maaaring ito ay tumutukoy sa isang bagay na partikular sa lipunan noong kapanahunan ni Pablo na wala na sa konteksto ng kultura sa ating panahon kaya mahirap maunawaan.

Si Tito ay isinilang sa mga magulang na Griyego at naniwala sa ebanghelyo na itinuro ni Pablo. Matapos ang kanyang pagbabalik-loob, sumama si Tito kay Pablo sa ikatlong paglalakbay nito bilang misyonero. Tumulong siya sa pangangalap ng mga donasyon para sa mga maralita sa Jerusalem at ipinagkatiwala mismo sa kanya na lalo pang pagkaisahin ang mga branch sa Corinto. Sumulat si Pablo kay Tito para palakasin siya sa kanyang tungkulin na pamunuan ang Simbahan sa isla ng Creta sa Grecia. Naharap si Tito sa pagtutol ng mga tumiwalag at bulaang guro. Malamang na isinulat ni Pablo ang Sulat kay Tito matapos isulat ang 1 Timoteo, sa pagitan ng AD 63 at 65.

Binigyang-diin ni Pablo na hindi maganda ang reputasyon ng mga taga-Creta. Kilala sila sa pagiging mandaraya para makakuha ng pera. Itinala rin ng mga sinaunang manunulat na ang mga tao sa Creta ay matatakaw. Ang salitang taga-Creta ay nangangahulugang isang taong hindi tapat.

Ginamit ni Pablo ang salitang Griyego na nangangahulugang “muling kapanganakan” o “pagbabago” kapag tinatalakay ang kaloob na Espiritu Santo. Sa binyag, ang isang tao ay nakikipagtipan kay Cristo, at nagiging bagong nilalang. Tulad ng isang bagong panganak na binibigyan ng pangalan, ang mga nabinyagan ay tinataglay sa kanilang sarili ang pangalan ni Jesucristo at pinaninibago ng Espiritu habang sinisikap nilang mamuhay na katulad Niya.

Si Filemon ay isang Griyego na nagbalik-loob na maaaring nanirahan sa Colosas. Dahil pinayagan niya ang mga miyembro na magpulong sa kanyang tahanan, maaaring lider siya sa Colossian branch. Si Filemon ay may isang aliping lalaki na nagngangalang Onesimo, na naglakbay patungo sa kinaroroonan ni Pablo—malamang bilang isang takas—at nagbalik-loob kay Jesucristo sa pagtuturo ni Pablo. Pinabalik ni Pablo si Onesimo kay Filemon at nakiusap na huwag parusahan si Onesimo, ngunit tanggapin siyang muli “hindi na bilang alipin” kundi “isang kapatid na minamahal.” Sumulat si Pablo kay Filemon habang nakabilanggo, bagama’t hindi niya tinukoy kung saan. Maaaring isinulat niya ang liham sa pagitan ng mga AD 55 at 59.

Ang mga kongregasyong tinuruan at sinulatan ni Pablo ay kadalasang binubuo ng mga panginoon at mga alipin. Ang pang-aalipin ay tanggap na bahagi ng lipunan kung saan naninirahan ang mga sinaunang Judio at Kristiyano. May mga alipin na pinalaya ng kanilang mga panginoon o maaaring nakaipon ng pera para bilhin ang kanilang sariling kalayaan. Ang ilang alipin ay nagkaroon ng mga pagkakataon makapag-aral at naging mapagkakatiwalaang tagapayo at kasosyo sa negosyo sa kanilang mga panginoon. Gayunman, para sa karamihan, ang pang-aalipin ay pang-aalipusta at pang-aabuso. Ilan sa mga katrabaho ni Pablo ay naging mga alipin.

Hindi inaprubahan ni tinutulan ni Pablo ang institusyon ng pang-aalipin sa kanyang mga liham. Hinikayat niya ang mga Kristiyanong alipin na sundin ang kanilang mga panginoon at hinikayat ang mga Kristiyanong panginoon na pakitunguhan nang mabuti ang kanilang mga alipin. Naniniwala si Pablo na ang lahat ay maaaring magtipon nang magkakasama kay Jesucristo, kung saan “walang alipin o malaya.”

Sa makabagong paghahayag, sinabi ng Panginoon na “hindi tama na ang sinuman ay nasa gapos ng isa’t isa.”

Maaaring si Onesimo ay isang aliping tumakas. Sa batas ng mga Romano, ang mga panginoon ng mga aliping tumakas ang magpapasiya kung ano ang gagawin nila sa kanilang mga alipin. Ang mga nahuling alipin ay maaaring lagyan ng tatak sa noo, bugbugin, pagtrabahuhin nang mabigat, at sapilitang pasuotin ng bakal na collar sa leeg.

Kung si Onesimo ay tumakas, ang kahilingan ni Pablo kay Filemon ay huwag ipataw kay Onesimo ang nakaugaliang parusa para sa isang aliping tumatakas. Sa halip, hinikayat ni Pablo si Filemon na tanggapin siya bilang minamahal na kapatid at kapwa tagapaglingkod ni Jesucristo. Ang ibig sabihin ng pangalan ni Onesimo ay “nakatutulong” o “kapaki-pakinabang.” Ipinaliwanag ni Pablo kay Filemon na si Onesimo ay hindi kapaki-pakinabang noon. Gayunman, ngayon bilang isang disipulo ni Cristo, maaaring maging kapaki-pakinabang si Onesimo kina Filemon at Pablo sa pagtulong sa gawain ng kaligtasan.

• Mga Paksa at Mga Tanong, “Kababaihan sa Simbahan,” Gospel Library

• M. Russell Ballard, “Ang Mahalagang Papel ng Kababaihan,” Liahona, Mar. 2021, 9–11

• Jean B. Bingham, “Nagkakaisa sa Pagsasakatuparan ng Gawain ng Diyos,” Liahona, Mayo 2020, 60–63

• Ulisses Soares, “Katuwang ang Panginoon,” Liahona, Nob. 2022, 42–45

• Quentin L. Cook, “Mga Bishop—Mga Pastol sa Kawan ng Panginoon,” Liahona, Mayo 2021, 56–60