Pōpoaki mei he Kau Taki Fakaʻēliá
Sīsū Kalaisi: Ko Homau Puatalefusi Toputapu mo Taʻengatá
ʻOku ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní ki Heʻene fānaú hono kotoa. Mei he kuonga muʻá ʻo aʻu ki hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he kuonga fakakosipelí ni, kuó Ne tataki mai e kau faivelengá ʻi he moana lolotó ki he fonua ʻo e talaʻofá, ke fakakoho ʻEne ngaahi fuakavá.
Naʻe foʻu ʻe he kakai ʻo Sēletí ʻi he Tohi ʻa Molomoná ha ngaahi fuʻu lafalafa ʻo fakatatau ki he fakahinohino ʻa e ʻEikí pea nau folaua e moana lolotó, mo falala ki Hono mālohí. Neongo e ngaahi afaá mo e ngaahi faingataʻá, naʻa nau hao pea tūʻuta ki he fonua ʻo e talaʻofá. Naʻe pehē pē foki mo hono fekauʻi ʻa Nīfai ke ne foʻu ha vaká. Naʻe fononga fakataha hono fāmilí mo e fāmili ʻo ʻIsimelí ʻi he fuʻu ʻōsení, mo falala ki he ʻOtuá ʻo tataki ʻe he Laumālié ki he fonua ʻo honau tofiʻá.
‘I he ngaahi fuofua ʻaho ‘o e Siasi kuo fakafoki maí, naʻe fanongo ha Kāingalotu faivelenga ʻi ʻIulope ki he ongongoleleí mei he kau faifekau fai mateakí. Naʻe ongo ia ki honau lotó pea liliu ai ʻenau moʻuí ʻo taʻengata. Pea ʻi he tui taʻe toe veiveiua, naʻa nau liʻaki honau ngaahi ʻapí, heka ki he ngaahi vaká, pea folau ki Saione, ʻo fekumi ki ha hūfangaʻanga fakalaumālie mo ha ngaahi tāpuaki ʻo e fuakavá.
Naʻe ʻaʻeva ʻa e kau ākonga faivelengá ni ʻi he talangofua, naʻe mahino mei heʻenau moʻuí ʻa ʻenau matuʻaki tauhi totonu e ngaahi fekaú—ko e fua totonu ia ʻo e tuʻunga fakaākongá.
ʻOku tau fakamoʻoniʻi mei he ngaahi sīpingá ni, ʻoku ui ʻe he ʻEikí ʻEne fānaú ʻi he toʻutangata kotoa pē ke nau falala kiate Ia mo laka atu ki muʻa ʻi he tui ki he ngaahi tāpuaki kuó Ne teuteú. ʻE tatau ai pē pe ʻi he ʻōsení pe ko e ngaahi faingataʻa fakatāutahá, ʻokú Ne tataki kitautolu ki hotau ngaahi fonua fakalaumālie ʻo e talaʻofá.
Naʻa nau talia ʻa e fakahinohino fakalangí ʻaki ha tui mo ha loto-fakatōkilalo. Naʻe tatau ai pē pe ko hano foʻu ha ngaahi fuʻu lafalafa, kolosi atu he ʻōsení, pe mavahe mei he ngaahi fonua tupuʻangá, naʻe falala kakato honau lotó ki he ʻEikí. ʻOku hoko ʻenau ngaahi talanoá ko ha ngaahi fakamoʻoni, ngaahi ʻiloʻilo pau moʻoni ʻo e ului kia Kalaisí. Naʻe fakamālohia heʻenau loto-toʻá ʻeku fakamoʻoní mo fakaafeʻi au ke u muimui ki he Fakamoʻuí ʻaki ha loto-fakatōkilalo ʻoku lahi angé.
ʻOku ou manatuʻi ʻeku tupu hake he kiʻi motu mamaʻo ko Vavaʻú ʻi Tonga. Ko e meʻa ʻe taha naʻe mahino lelei ʻi heʻeku matuʻotuʻa angé: ko e laukau mo e ʻaʻapa ʻa ʻeku mātuʻá, ngaahi kuí, kaungāʻapí, mo e kaungā koló ki he hingoa homau taulangá—ko Puatalefusi.
Naʻá ku faʻa fifili pe ko e hā naʻe fuʻu mahuʻinga ai e hingoa ko ʻení kiate kinautolú, ko ia ai naʻe kamata ke u fai ha ngaahi fehuʻi. Neongo naʻe ʻikai ha faʻahinga fakamatala ʻe tohi, ka naʻe tatau mo fuʻu ongo maʻu pē ʻenau talí. Naʻe ʻi ai ha foʻi moʻoniʻi meʻa ʻe taha mei he tali kotoa pē: naʻe ʻiloa ʻa e kakai ʻo Vavaʻú ki heʻenau talitali kakai leleí. ʻI he anga faka-Tongá, ʻoku lava ke maʻu e foʻi laumālie ko ʻení ʻi he kupuʻi lea ko e “Fatafata Māfaná”—ko ha loto ʻoku māfana, manavaʻofa, mo ʻofa. ʻI heʻeku vekeveke ke ako lahi angé, naʻá ku maʻu mei he ʻinitanetí ha hisitōlia naʻe tohi.
Fakatatau ki he The Journal of Pacific History, naʻe folau mai ʻa e ʻEikivaka Sipeini ko Felenisisikou ʻEnitoniō Moulelí ʻi he 1780 ʻi he vaka ko e La Princesa mei he ʻOtu Filipainí ki Mekisikou. Naʻe mātuʻaki faingataʻa e folau mai ʻi he ʻŌseni Pasifikí—naʻe uesia tamaki ʻa e kau kauvaká ʻi he nounou ʻa e meʻakaí mo e vai inú, pea naʻe fuʻu fiemaʻu ke monomono e vaká pea naʻa nau fefaʻuhi mo e mahamahakí mo ha meʻangāue naʻe ʻikai ke loko lelei.
ʻI Māʻasi 1781, “Naʻa nau fuofua ʻiloʻi ai ʻa Fonualei pea hili hono ʻiloʻi ʻoku kakaá naʻa nau ui ia ko Amargura (kona). Naʻa nau tukufolau leva ki Late pea naʻe ʻikai ke nau lava ʻo lī taula, pea hoko atu ʻenau folaú ki Vavaʻu ʻo lī taula ʻi he kolo ofi maí ʻa ia ko Longomapu ʻi he ʻaho 1 ʻo Māʻasi 1781. Naʻe ui ʻe he ʻEikivaka ko Moulelí ʻa e taulangá ko e Puerto del Refugio—Taulanga Hūfangaʻangá—koeʻuhí ko honau tūkunga fakatuʻutāmakí pea mo hono talitali māfana kinautolú. ʻI he uike ʻe tolu ʻo ʻenau nofo aí naʻe lava e kau Sipeiní ʻo toe maʻu ha meʻakai mo ha vai pea mo monomono honau vaká. Naʻa nau mavahe mei Vavaʻu ʻi he ʻaho 19 ʻo Māʻasi 1781 . . . ʻo folau ki Sani Palasi ke fakakakato honau misioná.”
Naʻe ohi lelei mai mo liliu ʻe he kakai Tongá ʻa e hingoa ko ʻeni ko e Port of Refuge ki he Puatalefusí—ko ha hingoa ʻoku matuʻaki mahuʻinga fakalaumālie mo fakafonua. ʻOkú ne fakataipe ha taulanga fakatuʻasino mo ha feituʻu toputapu ʻo e māfaná, manavaʻofá, mo e hūfangaʻangá, ʻo ne fakahaaʻi e loto ʻo e Tongá ko e Fatafata Māfaná.
ʻOku ʻi ai ha ngaahi taimi ʻi heʻetau fononga fakamatelié ʻoku ongoʻi ongosia ai hotau ngaahi laumālié pea hangē hotau ngaahi lotó ko Fonualeí—mamahi, tāpalasia ʻe he ngaahi faingataʻá, pea kilukilua ke maʻu ha melino. ʻOku ʻi ai ʻetau tōnounou, ʻoku tau tō mo humu, pea tau ongoʻi taʻe taau koeʻuhí ko e angahalá. ʻI he ngaahi momeniti pehení, ʻe fuʻu fiemaʻu ʻe hotau ngaahi laumālié ke fakamoʻui, maʻu ha ʻaloʻofa, mo ha hūfangaʻanga.
Ka ʻoku foaki mai kiate kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ʻi Heʻene ʻofa taʻe fakangatangatá ha Puatalefusi—ko ha Taulanga Fakalaumālie ʻo e Hūfangaʻangá—ʻi he uike takitaha ʻo fakafou ʻi he ouau ʻo e sākalamēnití. Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí:
“He vakai, ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, ʻoku ʻikai mahuʻinga pe ko e hā te mou kaí pe ko e hā te mou inú ʻi hoʻomou maʻu ʻa e sākalamēnití, ʻo kapau te mou fai ia ʻaki ʻa e mata ʻoku hanga taha pē ki hoku fakalāngilangiʻí—ʻo manatuʻi ʻa hoku sinó ki he Tamaí ʻa ia naʻe tuku hifo maʻamoutolu, pea mo hoku totó ʻa ia naʻe lilingi koeʻuhí ke fakamolemoleʻi ai ʻa hoʻomou ngaahi angahalá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 27:2).
Ko e sākalamēnití ko ha vahaʻataimi toputapu ia ki hono fakafoʻou ʻo e fuakavá, manavaʻofa ʻoku ʻikai ke fakangatangata, mo ha fakalelei fakalangi. Mei Heʻene Fakaleleí, ʻoku fakaafeʻi ai kitautolu ke haʻu kiate Ia, ke fakaivia ʻi he mā mo e vai ʻo e fuakavá, pea ngaohi ke tau kakato. Ko e feituʻu ia ʻoku fakaleleiʻi ai e ngaahi ipu kuo maumaú, feituʻu ʻoku tau fakatomala aí, toe tukutaha e tokangá ʻi heʻetau ngaahi fuakavá, pea mo e feituʻu ʻoku maʻu ai ʻe hotau ngaahi laumālie kuo ongosiá ha nonga mo ha fiefia ʻiate Ia.
Tuku ke tau ʻaʻeva ʻi he angavaivai, ʻo fakaafeʻi e ngaahi kaungāmeʻá ki he houalotu sākalamēnití, mo falala ki Heʻene folofolá. Ko Ia ia naʻá Ne tataki e kau Sēletí, Nifai, mo e kau paionia ʻo hono fakafoki mai e ongoongoleleí, pea te Ne tataki foki mo kitautolu ki hotau ʻapi fakalangí. Manatuʻi: neongo pe ko e hā e mamaʻo ʻo ʻetau heé, ʻoku kei tuʻumaʻu pē ʻEne ʻofá, pea ʻe kei mafao mai maʻu pē hono toʻukupú.
ʻOku ou ʻiloʻi ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻí. ʻOku ʻofeina takitaha kitautolu ʻe he Tamai Hēvaní, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni. ʻĒmeni.