“Fakafiemālie Tuʻunga ʻia Sīsū Kalaisi: Ko e Mālohi ʻo e ʻAukaí,” Liahona, Fēpueli 2026.
Houʻeiki Fafine ʻo e Fuakavá
Fakafiemālie Tuʻunga ʻia Sīsū Kalaisi: Ko e Mālohi ʻo e ʻAukaí
Te tau lava ʻo ako ki he ʻEikí, ʻunu ke ofi ange kiate Ia, pea maʻu Hono mālohí ʻo fakafou ʻi he ʻaukai ʻi he faʻa lotu.
Ko e founga ʻe taha te tau lava ai ko e houʻeiki fafine ʻo e fuakavá ʻo tokoni ke tokangaʻi ʻa kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava naʻa tau fai ʻi he temipalé mo e papitaisó ko e ʻaukai ʻi he faʻa lotu “ʻi he loto-moʻoni” pea mo fai ha foaki ʻaukai ʻoku lahí ke tokoniʻi ʻa kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá. Ko e fono ʻo e ʻaukaí ko ha fekau ia ʻi he kuonga muʻá naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEikí ke tāpuakiʻi koe mo au—mo e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá.
Te u lava ʻo fakamoʻoni fakataautaha ki he ngaahi tāpuaki faifakamoʻui mālohi ʻo e fono ʻo e ʻaukaí ʻi heʻeku moʻuí. Kuó u maʻu ha fiemālie lahi ʻi heʻeku moʻui ʻaki e fono ʻaloʻofa ko ʻení mo maʻu ha laine fakahaofi moʻui ʻo e ngaahi tāpuaki fakalangí ke feau ʻaki e ngaahi fiemaʻu lalahí.
Naʻá ku fifili ʻi heʻeku teuteu ʻa e pōpoakí ni pe ʻe ʻaonga nai ke vahevahe ʻeku ngaahi aʻusia fekauʻaki mo e ʻaukaí. Naʻe nofoʻia ʻe he Laumālié hoku ʻatamaí pea fanafana leʻo siʻi mai ki hoku lotó koeʻuhí ko e feilaulau fakaʻofoʻofa ko ʻeni ʻoku ou fakahoko maʻu pē ʻi heʻeku moʻuí, pea kuo tuʻo lahi ʻa ʻeku maʻu e Laumālie ʻo e ʻEikí pea kuó Ne ʻomi ha fakamoʻui mo ha mālohi ʻoku mahulu ange ʻi hoku mālohí. ʻOku ou mei malava pē ke fanongo ki he fehuʻi, “ʻOkú ke pehē ʻoku maʻu mei fē ʻa e mālohi ke fai ʻa e meʻa ʻoku taʻemalavá ʻi he ngaahi taʻu kotoa ko ʻení?” ʻI he momeniti ko iá, naʻá ku fakatokangaʻi ko e ngaahi tāpuaki e fono ʻo e ʻaukaí ʻoku lalanga loloto ia ʻi he tapa kotoa pē ʻo ʻeku moʻuí, pea ʻi heʻeku moʻui ʻaki ʻa e fono ko ʻení kuó u maʻu ai ha konga lahi ange ʻo e mālohi ʻo e ʻOtuá ke fai Hono finangaló pea hoko ʻo hangē ko Iá. ʻE lava ʻe he ʻaukai ʻi he founga ʻa e ʻEikí ʻo fakalahi ʻetau maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi heʻetau moʻuí.
Ko ha Faingamālie mo e Tāpuaki
ʻI heʻeku kei siʻí, naʻe faingataʻa ki hoku fāmilí ke fakalato e ngaahi fiemaʻú, pea ʻoku ou manatuʻi ʻeku maʻu ha meʻakai mei he fale tukuʻanga koloa ʻa e pīsopé. Naʻe malava ke fakahoko e meʻá ni koeʻuhí ko e ngaahi foaki ʻaukai lahi ʻa ha Kāingalotu kehe. Naʻe tokoni ʻenau feilaulaú ke tāpuakiʻi ai au mo hoku fāmilí lolotonga ha taimi faingataʻa. ʻOku ou ongoʻi monūʻia ke maʻu e faingamālie he taimí ni ke ʻaukai mo tokoni ki he niʻihi kehe ʻoku faingataʻaʻiá.
Ko ha faingamālie mo ha tāpuaki ke tau foaki ha meʻa, ʻo tatau ai pē pe ko e hā hono lahí, ke tokoniʻi ai e niʻihi kehe ʻoku faingataʻaʻiá. Pea ʻi heʻetau fai iá, ʻoku tau maʻu ai ha fiemālie ʻia Sīsū Kalaisi.
Naʻe akoʻi kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi Heʻene palōfitá ʻo kau ki he ngaahi taumuʻa mo e ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga ʻo e ʻaukaí:
“ʻIkai ko ʻeni ʻa e ʻaukai kuó u filí? ke vete ʻa e ngaahi noʻo ʻo e angahalá, ke vete ʻa e ngaahi kavenga mamafá, pea ke tukuange ʻa e kau tamaioʻeikí, pea ke motumotuhi ʻa e ngaahi haʻamonga kotoa pē?
“ʻIkai ko e meʻa ke tufaki hoʻo maá ki he fiekaiá, pea ke ʻomi ʻa e masiva kuo lī ki tuʻá ki ho falé? ʻo ka ke ka mamata ki he telefuá, ke fakakofu ia; pea ʻoua naʻá ke fufū koe mei ho sino ʻoʻoú?”
ʻOku tau maʻu ʻa e faingamālie ke ʻaukai maʻu pē, tuʻo taha ʻi he māhina ʻi he Sāpate ʻaukaí, pea foaki ha tokoni ʻaukai ke tokoniʻi ʻa kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá. ʻOku tau lava ke “fakahoko ha foaki ʻoku tatau mo e mahuʻinga ʻo e meʻatokoni naʻe ʻikai ke [tau] maʻú.” ʻOku toe “poupouʻi [foki kitautolu] ke [tau] angaʻofa ʻo foaki ke lahi ange ʻi he mahuʻinga ʻo e houa kai ʻe uá, ʻo kapau te [tau] lava.”
/Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Siosefa B. Uefilini (1917–2008) ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻo pehē: “ʻOku fakaʻaongaʻi ʻa e foaki ʻaukaí ki he taumuʻa pē ʻe taha: ke tāpuekina e moʻui ʻa kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá. Ko e paʻanga kotoa pē ʻoku ʻave ki he pīsopé ko ha foaki ʻaukai ʻoku fakaʻaongaʻi ia ke tokoni ki he masivá. ʻI he taimi ʻoku lahi ange ai e foakí ʻi he fiemaʻu fakalotofonuá, ʻoku ʻave leva kinautolu ke fakakakato e ngaahi fiemaʻú ʻi ha feituʻu kehe.”
ʻUnuʻunu ke Ofi Ange ki he Fakamoʻuí
ʻI he taimi ʻoku tau ʻaukai aí, ʻoku tau fakavaivaiʻi kitautolu ʻi he faʻa lotu ʻi he ʻao ʻo e ʻEikí pea loto ke fakaʻehiʻehi mei he kaí mo e inú ʻi ha houa kai ʻe ua pe ko ha vahaʻataimi ko e houa ʻe 24. Kapau ʻoku ʻikai fakangofua ʻe he moʻui leleí ha taha ki he ʻaukai angamahení, kuo faleʻi kitautolu ʻe Palesiteni Nalesoni ke tau “fili pe ko e hā ʻe hoko ko haʻo feilaulau, ʻi hoʻo manatu ki he feilaulau kāfakafa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí maʻaú.”
Ko e Lotu ʻa Kalaisi ʻi he Ngoue ko Ketisemaní, tā ʻa Hermann Clementz
ʻOku fekauʻaki e ʻaukaí mo e feilaulaú, pea ko e feilaulaú ko ha fakataipe ia ki hotau ʻEiki mo e Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, mo ʻEne Fakaleleí. ʻOku tau maʻu ʻa e faingamālie ke fakakaukau ʻi he loto ʻapasia ki Heʻene feilaulaú ʻi heʻetau fekumi ki ha tataki fakalaumālie ke ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu ke maʻu mei he ʻaukai ko ʻení pea mo e meʻa ke fakaʻehiʻehi mei ai lolotonga e ʻaukaí. Te tau lava foki ʻo fakakaukau ki he Fakamoʻuí ʻi hono kotoa ʻo ʻetau ʻaukaí. ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku finangalo e ʻEikí ke tau ako meiate Ia pea ʻunu ke ofi ange kiate Ia ʻo fakafou mai ʻi he aʻusia ʻi he faʻa lotu ko ʻení.
Ko Hono Toe Langa ʻo e Potu Lalá
ʻOku poupouʻi foki kitautolu ʻe he Siasi ʻo e ʻEikí, ke tau ʻaukai ʻi he taimi ʻoku tau fiemaʻu ai ha tokoni fakalangí.
ʻOku ou manatuʻi ha faʻahitaʻu māfana ʻe taha naʻá ku fuʻu taʻefiemālie mo loto-mamahi ai ʻi ha taʻefemahinoʻaki mo ha mēmipa ʻo e fāmilí. Naʻe fakakaukau ha kau mēmipa ʻe niʻihi ʻo e fāmilí, kau ai ʻa e taha naʻá ne fakaʻitaʻi aú, ke nau fakataha mai ʻo talatalaifale ki he meʻa ko iá. Naʻá ku lotu fakamātoato mo ʻaukai ke ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku totonu ke u lea ʻaki pe faí. Naʻá ku fiemaʻu ha poto mo ha ʻofa lahi ange ʻi he tuʻunga ʻoku ou ʻi aí.
ʻI heʻemau fakataha he efiafi ko iá, naʻe fakamolū homau lotó ʻe he ʻaloʻofa e Laumālie ʻo e ʻEikí. ʻOku ou manatu ki hono akoʻi au ʻe he ngaahi lea naʻá ku lea ʻakí; ʻo hangē ʻoku ʻikai ko ha lea ia ʻaʻakú. Naʻe fakafonu ʻaki kinautolu e ʻofá, mahinó, mālohí, pea mo e Laumālié. Naʻá ku tangi ʻi heʻeku ongoʻi moʻoni naʻe ʻofa ʻa e ʻOtuá ʻi hoku fāmilí mo finangalo ke fakamoʻui kimautolú. Naʻá ku fakamoʻoniʻi ʻoku maʻu e mālohi, fakamoʻui, mo e fakahā mei he ʻEikí ʻi he lotu mo e ʻaukai fakamātoato. ʻI he efiafi ko iá, naʻe fakaava lahi mai ange e ngaahi matapā ʻo e langí.
Naʻe fakamanatu mai ʻe he aʻusia ko ʻení ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e ʻaukaí ʻoku tau ako meia ʻĪsaiá:
“Pea te ke toki ui pea ʻe tali ʻe [he ʻEikí]; te ke kalanga, pea te ne pehē, Ko au ʻeni. …
“Pea ʻe fakahinohino koe ʻe [he ʻEikí] maʻu ai pē, pea ʻe fakainu ho laumālié ʻo ka ʻikai ha vai, … pea te ke hangē ko e … matavai moʻui, ʻoku tupu maʻu ai pē hono vaí.
“Pea ko kinautolu ʻoku ʻiate koé te nau toe langa ʻa e ngaahi potu lalá: te ke fokotuʻu hake ʻa e tuʻunga ʻo e ngaahi toʻutangata lahi; pea ʻe ui koe, Ko e fakalelei ʻo e potu ʻā kuo maumaú, mo e toe fakapapa ʻo e hala ke ʻalu ai ʻa e kakaí.”
Ko Sīsū Kalaisi ʻa “e fakalelei ʻo e potu ʻā kuo maumaú, mo e toe fakapapa ʻo e halá.” Naʻá Ne ʻomi ha founga ke fakamoʻui ai ʻa e mamahi mo e loto-mamahi kotoa pē pea ikunaʻi ʻa e vaivai mo e angahala kotoa pē. Te Ne lava ʻo fakafoki, fakaleleiʻi, mo fakamālohia kitautolu ʻi heʻetau tafoki kiate Ia ʻi he fuʻu lotu lahi mo e ʻaukai.
ʻOku lahi ha ngaahi fiemaʻu vivili ʻi he māmaní, pea ʻi heʻene fuʻu lahí ʻoku hangēhangē te ne lōmekina kitautolú. Mahalo te ke fifili, ko e hā te u lava ʻo fai ke fakahoko ha meʻa makehe moʻoni ʻi heʻeku hoko ko ha fefine ʻo e fuakavá? Ko e meʻa ʻe taha te tau lava ʻo faí ko hono moʻui ʻaki ha taumuʻa pea manako ʻi he fono ʻo e ʻaukaí mo fai ha foaki ʻaukai lahi maʻanautolu ʻoku faingataʻaʻiá.
ʻI heʻetau fai iá, ʻoku ou ʻilo ʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ʻEne fakafiemālie fakalaumālie mo fakatuʻasinó kiate koe mo au—pea pehē ki Heʻene fānau faingataʻaʻiá. Pea te tau tupulaki ʻi heʻetau ʻilo ki Heʻene ngaahi foungá kae pehē ki heʻetau ʻofa ki he ʻOtuá mo hotau kaungāʻapí. Fakatauange te tau feinga ke toe fakafoʻou ʻetau tukupā ke moʻui ʻaki e fekau mohu tāpuekina mo mālohi ko ʻení.