Ko e Meʻafoaki Taʻengata ʻo e Fakamoʻoní
ʻE lava ke maʻu ʻe he foha mo e ʻofefine kotoa pē ʻo e ʻOtuá ha ʻilo loloto, mālohi mo pau ange maʻanautolu.
Siʻoku kāinga ʻofeina, kuó u fakakaukau kimuí ni mai ki ha moʻoni mālohi ʻe tolu mei hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí. Kuo faitāpuekina lahi ʻeku moʻuí ʻe he ngaahi moʻoni ko ʻení. ʻI he ʻaho ní, ʻoku ou fie vahevahe mo kimoutolu ʻa e founga kuo tataki ai au ʻe he ngaahi moʻoni ko ʻení ʻi hoku hala fononga ki ha fakamoʻoni pau ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
1. Ko e ʻOtuá ʻa ʻEtau Tamai Hēvani ʻOfá
ʻOkú Ne tokaimaʻananga pea mafeia ʻa e meʻa kotoa. ʻI he Maama ʻo Kalaisí mo e ngāue ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻoku ʻi he feituʻu kotoa pē ʻa Hono ivi tākiekiná. Ko hono natulá ke tāpuekina kitautolu.
ʻOkú Ne ʻafioʻi hotau kuohilí, lolotongá, mo e ikuʻanga taʻengatá. He ʻikai lava ke fufuuʻi ha meʻa meiate Ia.
ʻOku poupouʻi kitautolu ʻe he fakaafe ʻa Palesiteni Nalesoni ke “fakakaukau fakasilesitialé” ke tau muimui ʻi he vīsone mo e natula ʻo ʻetau Tamai Hēvaní.
Koeʻuhí ko e ngaahi ʻulungaanga faka-langi ʻo ʻetau Tamai Hēvaní, ʻokú Ne foaki mai ʻa e meʻafoaki lelei kotoa pē, ʻa ia kuo fakaʻinasi takitaha ʻaki ʻEne fakakaukau mo e vīsone taʻengatá.
2. Ko e Totonu ke Filí ko e Meʻafoaki ia ke Fili mo Ngāue Maʻatautolú
Ko e fatongia foki ia ke fili lelei angé.
Naʻe totongi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e mahuʻinga taupotu tahá ki he faingamālie ko iá ʻaki Hono taʻataʻa mahuʻingá.
Mahalo te tau tui ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻoku ʻuhinga ʻa e totonu ke filí ki hono fai ha meʻa pē ʻoku tau fiemaʻu. Ka koeʻuhí naʻe totongi ʻa hono mahuʻingá, ʻoku ʻuhinga ia ko ha meʻafoaki toputapu ʻa e totonu ke filí.
Ko ha kau fakafofonga kitautolu, pea ʻoku fatongia ʻaki ʻe he kau fakafofongá ha meʻa. ʻI he tuʻunga ko ʻení, ʻoku tau haʻisia ki he ngaahi fili ʻoku tau faí ʻo makatuʻunga ʻi he ʻilo ʻoku tau maʻú mo e ngaahi meʻafoaki ʻoku foaki maí. He ʻikai ke tau lava ʻo fai ha fili taʻe te tau haʻisia ki he ngaahi nunuʻá.
Ko e hā ʻoku tau maʻu ai ʻa e totonu ke filí?
Ke fili ʻa e leleí.
Ke fili ʻa Kalaisi.
3. ʻOku Maʻu ʻEtau Fakamoʻoní ʻi he Mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní
ʻOku maʻongoʻonga ange ha fakamoʻoni mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi hano mātā tonú. Ko Ia ʻa e fakamoʻoni fungani taha ʻo e Tamaí mo e ʻAló. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē, “ʻI he ngaahi ʻaho ka hokó, he ʻikai lava ke tau moʻui fakalaumālie taʻe kau ai ʻa e tataki, fakahinohino mo e ivi fakafiemālie, mo e tākiekina maʻu pē ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.”
Kāinga, ko e ʻuhinga ʻeni ʻoku tau takitaha fiemaʻu ai ʻa e mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he ʻaho ní.
ʻE lava ke maʻu ha fakamoʻoni ʻo fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi ha ngaahi founga lahi. Hangē ko ha foʻi ʻuhila ʻi ha loki fakapoʻuli, ʻe lava ke moʻui ia ʻi he taimi pē ko iá pea fakafokifā. ʻE lava ke maama mai ia ʻo hangē ko e hopo māmālie ʻa e laʻaá. ʻE lava ke hoko mai ia ʻo hangē ha huelo ʻo e māmá, ko ha aʻusia fakataimi pē ʻo e poto haohaoá. Neongo pe ko e hā ʻa e foungá, ʻoku fakafou mai ia ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní.
Ko Hono Maʻu ha Fakamoʻoni ʻi Samaiká
Naʻá ku tupu hake ʻi he fonua fakaʻofoʻofa ko Samaiká; naʻe fakafiefia mo fakaʻofoʻofa. Ka neongo ia, ʻi heʻeku kamata ʻi he ako māʻolungá, naʻe ʻikai mahino ki hoku kaungāakó mo e kaungāmeʻá ʻeku fili ke hoko ko ha mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí. Te nau fehuʻi mai, “ʻOku fēfē hoʻo lava ʻo kau ki he siasi ko iá?” “ʻOku fēfē hoʻo lava ʻo tui ki he talanoa ko iá?”—ʻuhinga ki he ʻUluaki Mata Meʻa-Hā-Maí. “ʻOku fēfē hoʻo lava ʻo lau ʻa e tohi ko iá?”—ʻuhinga ki he Tohi ʻa Molomoná. “ʻOkú ke tui moʻoni ki he ngaahi meʻa kotoa ko iá?” Pea “Ko e hā ʻokú ke fakamoleki noa ai ho moʻuí?”
Naʻe fakamamahi, tautautefito ko e ngaahi fehuʻí naʻe haʻu mei ha kakai naʻá ku ʻofeina.
Ka ko e meʻa ʻeni naʻe ʻikai ke nau ʻiló: naʻá ku maʻu ha aʻusia mo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻI hono fakafonu ʻe he fakamoʻoni ko iá hoku lotó, naʻá ne tamateʻi ʻa e mamahi ʻo ha ngaahi ʻaho, pea “ʻi ha kiʻi momeniti nounou, naʻe [kite] mai ʻa hēvani ʻo hangē ha misí.”
Mahalo kuo fai atu kiate koe ha niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi ko ʻení. Mahalo naʻa mo e taimí ni ʻoku lōmekina koe ʻe he ngaahi fehuʻí ʻo hangē ko ia naʻe hoko mai kiate aú.
ʻOku ʻatā ʻa e meʻafoaki mo e fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ki he tokotaha kotoa pē.
ʻOku hangē ʻa Samaika kiate au ko Palemaila kia Siosefa Sāmitá. Ko hoku Vaoʻakau Tapú ia. ʻOku ʻikai ke u ʻiloʻi ʻa e feituʻu pau naʻe tūʻulutui ai ʻa Siosefa ke lotu ʻi he Vaoʻakau Tapú, ka ʻoku ou ʻiloʻi pau ʻa e feituʻu naʻá ku ʻi ai naʻe hoko ai ʻo moʻoni ʻa hoku Vaoʻakau Tapú. Naʻe hoko ia ʻi he Four Grove Road, Mandeville, Jamaica, ʻi he 6:00 pongipongi ʻi ha ʻaho Pulelulu, hili ia ha taʻu ʻe tolu mei hoku papitaisó. Naʻe hoko ʻa e aʻusia toputapu ko ʻení koeʻuhí naʻe fakaafeʻi au ʻe ha faifekau fefine naʻe ueʻi fakalaumālie ʻi he uike ʻe ua kimuʻá ke u lau ʻa e Tohi ʻa Molomoná. ʻOku kau mai ʻa Sisitā ʻOtilī Kolosi ki he konifelenisi ko ʻení ʻi he ʻahó ni mo hono fāmilí, pea te u ʻofa maʻu ai pē kiate ia.
Naʻe liliu au ʻe he aʻusia ko iá.
Kāinga, ʻoku ʻikai ʻoatu ha fakamoʻoni ke fakaʻaongaʻi fakataimi pē. ʻOku fakataumuʻa ʻa e meʻaʻofa ko ʻeni mei heʻetau Tamai Hēvani ʻofá ke taʻengata he ʻoku taʻengata ʻa e tokotaha foakí. ʻOku ʻikai totonu ke ʻi ai ha ʻaho ke taʻeʻaonga ki ai ha fakamoʻoni. ʻOku ʻikai totonu ke vaivai pe holo koeʻuhí kuo liliu ha meʻa ʻi heʻeku moʻuí pe kuo liliu ha meʻa ʻi he māmaní. ʻOku totonu ke fakaʻau ʻo mālohi ange ia, ʻo hangē ko e talēniti ʻa e tamaioʻeikí ʻi he talanoa fakatātā ʻo e ngaahi talēnití, ko ʻeku fakamoʻoni fakatāutahá ko ha meʻaʻofa ia ke fakatupulaki—kae ʻikai tanu.
ʻI he fakakaukau atu ki he ngaahi ʻaho faingataʻa ko ia ʻo e ʻahiʻahi mo e fakatanga naʻá ku foua ʻi he kei siʻí, kuo nau tokoniʻi au keu ʻi he feituʻu ʻoku ou ʻilo ai maʻaku ʻi he taimí ni [ʻoku moʻoni ʻa e ongoongoleleí]. ʻOku ʻikai ke u tui, ʻamanaki lelei, pe falala ʻataʻatā pē, neongo ko ha ngaahi konga mahuʻinga ʻeni ʻo e tuí ʻi he hala ki ha fakamoʻoni paú. ʻOku ou fakamālō atu ʻi hoʻomou fai ʻi he founga pē ʻaʻau ʻaki hono ʻeke ha ngaahi fehuʻi, ako, lotu, ʻaukai mo fakalaulaulotó. Kātaki ʻoua ʻe tuku. ʻOku mahuʻinga ʻa e feinga kotoa pē ke tulifua ki he hala ko ʻeni ki ha fakamoʻoní. Ko hai, pe ko e hā, te ke fakangofua ke ne toʻo iá? Ko e hā mo ha toe fakamoʻoni lahi hake te ke lava ʻo maʻu ʻi ha fakamoʻoni mei he ʻOtuá?”
ʻE lava ke maʻu ʻe he foha mo e ʻofefine kotoa pē ʻo e ʻOtuá ha ʻilo loloto, mālohi mo pau ange maʻanautolu. Hangē ko Siosefa Sāmitá, ʻa ia naʻá ne fakahā ʻene fakamoʻoní neongo ʻa e fakatangá, te tau lava ʻo pehē ʻi he loto-toʻa, “Naʻá ku ʻiloʻi ia, peá u ʻiloʻi ʻoku ʻafioʻi ia ʻe he ʻOtuá, pea ʻe ʻikai te u lava ʻo fakaʻikaiʻi ia, pea ʻe ʻikai foki te u toʻa ke fai pehē.”
Siʻoku kāinga ʻofeina, tuku ke tupulaki ʻiate kimoutolu ha fakamoʻoni kae ʻoua kuo mapuna hake ia ki ha ʻilo pau ʻoku nāunauʻia taʻengata.
Kapau ko ha mēmipa koe kuo papitaiso mo hilifakinima ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ka ʻokú ke kei fefaʻuhi pē mo e fakakaukau, “ʻOku ʻikai te u fakapapauʻi pe ʻoku ou ʻiloʻí,” kātaki ʻo manatuʻi ʻa e talaʻofa ko ʻeni ʻi he lotu sākalamēnití: “Koeʻuhí ke ʻiate kinautolu maʻu ai pē ʻa hono Laumālié.” Koeʻuhí ko e talaʻofa ko ʻení, te tau takitaha lava ʻo tulifua ki ha fakamoʻoni mo ha ʻilo ʻoku fakapapau.
Fakatupulaki Hoʻo Fakamoʻoní
Ko ha moʻoni fakaʻeiʻeiki ʻeni: Neongo pe ko e hā ʻa e founga ʻoku maʻu ai ha fakamoʻoni—ʻo tatau ai pē pe ʻoku tupulaki māmālie ʻo hangē ko e hopo ʻa e laʻaá pe haʻu ʻi ha vīsone nāunauʻia—ʻoku kei fiemaʻu pē ke te fili ke maʻu ʻa e meʻafoaki mahuʻingá ni.
ʻOku fakafaingofuaʻi ʻe he pehē “ʻOku ou fili ke tuí” ke maʻu ha fakamoʻoni mei he ʻOtuá. Ka faifai angé pea vaivai ʻetau fakamoʻoní, manatuʻi ko e ngaahi fili ʻoku tau faí ʻokú ne holoki ʻa e mālohi ʻo e fakamoʻoní. Ka ʻoku ʻikai mole ʻa e fakamoʻoní ia ki ha feituʻu. Ko kitautolu pē ʻoku fiemaʻu ke fili ke toe fakamālohia iá.
Ko e fili ko ia ke tuí ko ha founga fakapotopoto mo mālohi ia ki hono fakaʻaongaʻi ʻetau totonu ke filí.
ʻOku ʻikai ke u lava ʻo sio ki ha founga lelei ange ke fakaʻaongaʻi ai ʻeku totonu ke filí ka ko hono taukapoʻi ʻeku fakamoʻoní.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Nalesoni: “ʻOku ou kole atu ke mou fakatupulaki hoʻomou fakamoʻoní. Ngāueʻi ia. Maluʻi ia. Tokangaʻi ia. Tanumaki ia ke tupulaki. [Fafanga] ia ʻaki e moʻoní.”
Kiate aú, ʻoku hangē ʻa e ngaahi foʻi lea fakatupulaki, ngāueʻi, tokangaʻi, maluʻi, tanumaki, mo e fafangá ko ha fakafofonga ʻo ha fatongia tauhi ki ha meʻa pelepelengesi mo mahuʻinga.
ʻI he kamataʻanga ʻo e Siasí, naʻe ongoʻi taʻefiemālie ʻa Paʻale P. Pālati ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá peá ne fili ke fakaangaʻi ia mo e Siasí. ʻI he haʻu ʻa Sione Teila ki he koló, ʻa ia naʻe akoʻi ki ai ʻe Paʻale ʻa e ongoongoleleí, naʻe ʻave ia ʻe Paʻale ʻo fakatokanga ange ke ʻoua te ne muimui ʻia Siosefa. Naʻe pehē ʻe Sione Teila kia Paʻale:
“Kimuʻa peá ke mavahe mei Kānatá, naʻá ke fai ha fakamoʻoni mālohi kia Siosefa ko e palōfita ʻa e ʻOtuá, … peá ke pehē naʻá ke ʻilo e ngaahi meʻá ni ʻi he fakahā mo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.
“… ʻOku ou maʻu ʻi he taimí ni ʻa e fakamoʻoni tatau naʻá ke fiefia aí. Kapau naʻe moʻoni ʻa e ngāué ʻi he māhina ʻe ono kuo ʻosí, ʻoku moʻoni ia ʻi he ʻahó ni. Kapau naʻe palōfita ʻa Siosefa Sāmita kimuʻa, ko ha palōfita ia ʻi he taimí ni.”
ʻOku ou fakamoʻoni ko Siosefa Sāmitá ko ha palōfita ia ʻa e ʻOtuá pea ʻoku kei hokohoko atu pē ʻa e lakanga fakaepalōfita naʻá ne maʻú ʻi he ʻahó ni. ʻOku tataki ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngāué ni.
ʻOku ou fakaafeʻi kimoutolu ke mou fakakaukau ki homou hala fononga ki ha fakamoʻoni pau kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. Fakatupulaki hoʻo fakamoʻoní; fakaʻaongaʻi fakapotopoto hoʻo totonu ke filí pea fakamālōʻia ʻa e tokotaha foakí mo Hono ngaahi ʻulungaanga nāunauʻiá kotoa. ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku ʻi homou lotolotongá ʻa e mālohí. He ʻikai lava ha taha ʻo fili maʻau. He ʻikai lava ʻe ha taha ʻo toʻo [meiate koe] ʻa e meʻafoaki ko ʻení. Te ke lava ʻo fili ke tui
ʻOku ou palōmesi atu ʻi hoʻo fai ʻení, ʻe hoko hoʻo fakamoʻoní ko ha “matavai ʻo e vai moʻuí, ʻoku mapunopuna hake ki he moʻui taʻengatá.” ʻE hoko ia ko ha fakamaʻunga mo ha poupou, pea te ne pukepuke hake koe ʻi he ngaahi taimi faingataʻá. Te ke lava ai ʻo fakatupulaki ha ngaahi meʻafoaki fakalaumālie. Te ne tokoniʻi koe ʻi hoʻo ngāue mo e tokoni fakatāutahá. ʻE hoko ia ko ha meʻatau ke fakafepakiʻi ʻaki ʻa Sētane mo ho ngaahi filí. ʻE hoko hoʻo fakamoʻoní ko ha fiefiaʻanga ʻi hoʻo vakai ki ai ʻoku tupulaki ʻi ho hakó pea mo kinautolu ʻokú ke ʻofa ai mo tokoniʻí. ʻE mālohi ia ʻi he taimi ʻokú ke vahevahe mo fakaʻaongaʻi ai ia ke fakamoʻoní.
Kapau ʻokú ke ʻilo, ʻokú ke ʻiloʻi ia. ʻOku ou ʻilo ʻoku ou ʻiloʻi ia. ʻOku tau fiemaʻu ha kau fakamoʻoni pau ange kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. Feinga ki ai! Fekumi ki ai! ʻOku mātuʻaki mahuʻinga! Ko e kuonga fakakōsipeli fakaʻosí ʻeni—ko e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá.
Naʻe fakahā ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e moʻoni ko ʻení: “ʻE mole ʻa e langí mo māmani, ka ʻe ʻikai mole ʻeku leá.”
Kāinga, naʻe ʻikai teitei fakataumuʻa ha fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi ke hoko ko ha meʻafoaki fakataimi. ʻOku ʻikai ha meʻa fekauʻaki mo ia ʻoku fakataimi—ʻoku ʻikai ko e tokotaha foakí, ʻikai ko e meʻafoakí, ʻikai ko e tokotaha naʻá ne ʻomi ʻa e meʻafoakí, ʻikai ko e tokotaha ʻoku fekauʻaki mo e meʻafoakí. Fakatauange ke fakamatalaʻi hoʻo fakamoʻoní ʻi he founga tatau. Neongo “ʻe mole ʻa e langí mo māmani,” ka he ʻikai mole hoʻo fakamoʻoni ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Ko ʻeni ʻa e taimi ke piki maʻu ai ki he meʻafoaki mahuʻingá ni. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.