ʻOku Fakatefito ʻa e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he Fāmilí
ʻOku hanga heʻetau tokāteliné mo ʻetau tui ki he fāmili taʻengatá ʻo fakaivia mo fakamaʻu kitautolu.
Siʻoku kāinga ʻofeina, ʻoku ou fakamālō atu ʻi hoʻomou faʻa lotua aú. Kuó u ongoʻi kinautolu.
I.
ʻOku nofotaha e tokāteline ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi he fāmilí. Ko e meʻa mahuʻinga ki heʻetau tokāteline ʻi he fāmilí ko e temipalé. ʻOku tau malava ʻi he ngaahi ouau ʻoku tau maʻu ʻi aí ke tau toe foki ko ha ngaahi fāmili taʻengata ki he ʻao ʻo ʻetau Tamai Hēvaní.
Mei he konifelenisi lahi ʻi ʻEpeleli 2025, naʻe fanongonongo ai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻa hono langa ʻo e ngaahi temipale foʻou ʻe 200. Naʻá ne manako ke fanongonongo ʻa e ngaahi temipale foʻoú ʻi he fakaʻosinga ʻo e konifelenisi lahi kotoa pē, pea naʻa tau fiefia fakataha mo ia. Ka neongo ia, koeʻuhí ko e lahi ʻo e ngaahi temipale ʻi he taimí ni ʻoku ʻi he kamataʻanga ʻo e palaní mo e langá, ʻoku taau ke tau kiʻi taimi hifo ʻi hono fanongonongo ʻo e ngaahi temipale foʻoú. Ko ia ai, ʻi hano fakangofua ʻe he Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, he ʻikai ke mau fanongonongo ha ngaahi temipale foʻou ʻi he konifelenisí ni. Te tau hoko atu ʻi he taimí ni ʻi hono fakahoko ʻo e ngaahi ouau fakatemipalé ki he kāingalotu ʻo e Siasí ʻi he funga ʻo e māmaní, kau ai ʻa e taimi mo e feituʻu ke fanongonongo ai hono langa ʻo e ngaahi temipale foʻoú.
Ko e konga ʻo ʻeku leá naʻá ku toki fakahoko atú naʻe hiki ia ʻi he hili ʻa e pekia ʻa siʻotau Palesiteni ʻofeina ko Lāsolo M. Nalesoní. Ko e meʻa te u hoko atu ki aí naʻe hiki mo fakangofua ia ʻi he ngaahi uike kimuʻá, ka ʻokú ne kei fakafofongaʻi pē ʻeku ngaahi akonaki ʻa ia naʻe ueʻi au ʻe he ʻEikí.
II.
Ko e fanongonongo ʻo e fāmilí naʻe talaki ʻi he taʻu ʻe 30 kuohilí, ʻokú ne pehē ko e “fāmilí ko e tuʻutuʻuni ʻe he ʻOtuá” pea ko e “uho ia ʻo e palani ʻa e Tupuʻangá ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú.” ʻOkú ne toe fakahā foki “ʻoku kei tuʻu maʻu pē ʻa e fekau ko ia ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fānaú ke nau fanafanau mo fakatokolahi ʻa māmaní.” Pea “ʻoku tau toe fakahā foki kuo tuʻutuʻuni ʻe he ʻOtuá ke toki ngāue ʻaki pē ʻa e ngaahi mālohi toputapu ʻo e fakatupú ʻe ha tangata mo ha fefine, kuó na ʻosi mali fakalao ko ha husepāniti mo ha uaifi.” Pea hangē ko e akoʻi ʻe ʻEletā Lāsolo M. Nalesoni ʻi he taimi ko iá ki ha kakai ʻi he ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí, ko e fāmilí ko e “uho ia ʻo e palani ʻa e ʻOtuá. … Ko hono moʻoní, ko e taumuʻa ʻo e palaní ke hakeakiʻi ʻa e fāmilí.”
ʻOku faʻa ui ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ko ha siasi ʻoku fakatefito ʻi he fāmilí. ʻOku moʻoni ia! Ko hotau vā fetuʻutaki mo e ʻOtuá pea mo e taumuʻa ʻo ʻetau moʻui fakamatelié ʻoku fakamatalaʻi ʻaki ia e fāmilí. Ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko e palani ia ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ki he lelei ʻa ʻEne fānau fakalaumālié. Te tau lava moʻoni ke pehē naʻe ʻuluaki akoʻi mai e palani ʻo e ongoongoleleí kiate kitautolu ʻi he fakataha alēlea ʻa ha fāmili taʻengata, ʻoku fakahoko ia ʻo fakafou ʻi hotau ngaahi fāmili fakamatelié, pea ʻoku taumuʻa hono ikuʻangá ke hakeakiʻi e fānau ʻa e ʻOtuá ʻi ha ngaahi fāmili taʻengata.
III.
Neongo e fakamatala fakatokāteline ko iá, ka ʻoku ʻi ai ʻa e fakafepaki. ʻI he ʻIunaiteti Siteití ʻoku tau fefaʻuhi mo e hōloa ʻi he malí pea mo e maʻu fānaú. ʻI ha meimei taʻu nai ʻe teau kuo hōloa ʻa e lahi ʻo e ngaahi fāmili ʻoku ʻi ai ha ongo meʻa malí, pea pehē foki ki he lahi ʻo e fāʻelé. ʻOku lelei ange ʻa e nofo-mali mo e lahi e fāʻele ʻa e kau mēmipa hotau Siasí, ka kuo hōloa lahi foki ia. ʻOku mahuʻinga ke ʻoua ʻe mole mei he Kāingalotu ʻo e Siasí ʻa e mahino ʻoku nau maʻu ki he taumuʻa ʻo e malí mo e mahuʻinga ʻo e fānaú. Ko e kahaʻu ia ʻoku tau faifeinga ki aí. Kuo akoʻi kitautolu ʻe Palesiteni Nalesoni, “Ko e hakeakiʻí ko ha meʻa fakafāmili. ʻOku toki makatuʻunga pē ʻi he ngaahi ouau fakamoʻui ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e lava ke hakeakiʻi ʻa e fāmilí.”
ʻOku mahino pē ʻa e hōloa fakapuleʻanga ʻa e malí mo e maʻu fānaú ʻi he ngaahi ʻuhinga fakahisitōliá, ka ʻoku totonu ke fakalakalaka ʻa e ngaahi tuʻunga ʻulungaanga mo e tōʻonga moʻui ʻa e Kāingalotu ʻo e Siasí—kae ʻikai muimui—ki he ngaahi ākenga ko iá.
ʻI heʻeku kei siʻi ʻi he taʻu ʻe 80 kuohilí, naʻá ku nofo ʻi he faama ʻa ʻeku ongo kuí, ʻi ha faʻahinga tūkunga ko e meimei meʻa kotoa pē naʻe hoko ʻi he lolotonga ʻo e ʻahó naʻe ʻi he malumalu ia ʻo e tuʻutuʻuni ʻa e fāmilí. Naʻe ʻikai ha televīsone pe ngaahi meʻa fakaʻilekitulōnika kehe ke fakaheleleu ʻi he ngaahi ngāue ʻa e fāmilí. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻi he sosaieti ʻo e feituʻu koló ʻi he ʻaho ní, ʻoku siʻi ai ha kau mēmipa ʻoku nau foua ha ngaahi ʻekitivitī ʻoku uho ʻaki ʻa e fāmilí. Kuo hanga ʻe he nofo ʻi he feituʻu koló mo e fefonongaʻaki fakaonopōní, ngaahi fakatahaʻanga fakatokolahi ʻoku fakafiefiá, mo e fetuʻutaki vavé ʻo ʻai ke faingofua ki he toʻu tupú ke ʻai honau ʻapí ko ha ngaahi fale nofoʻanga fakataimi pē ʻoku nau mohe mo faʻa maʻu meʻatokoni ai, ka ʻoku siʻi ʻaupito ai hano toe tokangaʻi ʻe he mātuʻá ʻenau ngaahi ʻekitivitií.
Kuo fakavaivaiʻi foki e ivi tākiekina ʻo e mātuʻá ʻi he founga maʻuʻanga moʻui ʻa e tokolahi taha ʻo e kau mēmipa lolotonga ʻo e Siasí. ʻI he kuohilí, ko e taha ʻo e ngaahi tākiekina lelei ne fakatahaʻi ai e ngaahi fāmilí ko e aʻusia ko ia ʻo e faingataʻaʻia fakataha ʻi he tulifua ki ha taumuʻa tatau—hangē ko hono huo e vaó pe ngāue ke maʻu ha moʻuí. Ko e fāmilí ne faʻu mo fakalele ia ko ha ʻiuniti fakatupu koloa fakaʻekonōmika. Ko e ʻaho ní, ko e lahi taha ʻo e ngaahi fāmilí ko ha ngaahi ʻiuniti ki he fiemaʻu fakaʻekonōmiká, ʻa ia ʻoku ʻikai fiemaʻu ai ha tuʻunga māʻolunga fēfē ʻo e faʻunga mo e fengāueʻaki fakafāmilí.
IV.
ʻI he mōlia atu ʻa e ngaahi ivi tākiekina fakaemātuʻá, ʻoku kei maʻu pē ʻe he Kāingalotú ha fatongia mei he ʻOtuá ke akoʻi ʻenau fānaú ke nau teuteu ki he ikuʻanga taʻengata hotau fāmilí ʻi ʻitānití (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 68:25). Ko e tokolahi ʻo kitautolu kuo pau ke tau fakahoko ʻeni ʻi he taimi ʻoku ʻikai maʻu kotoa ai ʻe hotau ngaahi fāmilí ʻa e faʻunga motuʻá. ʻOku hoko moʻoni e vete-malí, maté, mo e māvaé. Naʻá ku aʻusia ia ʻi he fāmili ne ohi hake ai aú.
Naʻe mālōlō ʻeku tamaí ʻi hoku taʻu fitú, ko ia naʻe ohi hake au mo hoku kiʻi tokoua mo e tuofefine siʻisiʻí ʻe ha faʻē uitou. ʻI he ngaahi tūkunga faingataʻa tahá, naʻá ne vilitaki pē. Naʻá ne toko taha mo loto-mamahi, ka ʻi he tokoni ʻa e ʻEikí, naʻe tataki kimautolu ʻe heʻene akoʻi mālohi ʻa e tokāteline ʻo e Siasi kuo fakafoki maí. Naʻá ne lotua lahi ʻa e tokoni fakalangí ʻi hono ohi hake ʻene kiʻi fānaú, pea naʻe tāpuekina ia! Naʻe ohi hake kimautolu ʻi ha ʻapi fiefia ʻa ia naʻe ʻikai ngalo ai ʻemau tamai kuo pekiá. Naʻá ne akoʻi kimautolu naʻe ʻi ai ʻemau tamai pea naʻe ʻi ai hono husepāniti pea te mau hoko maʻu pē ko ha fāmili koeʻuhí ko ʻena mali ʻi he temipalé. Naʻe mamaʻo fakataimi pē ʻemau tamaí koeʻuhí naʻe ui ia ʻe he ʻEikí ki ha ngāue kehe.
ʻOku ou ʻilo ʻoku tokolahi ha ngaahi fāmili ʻoku ʻikai ke nau fuʻu fiefia, ka ʻe lava ʻe he faʻē taautaha kotoa pē ʻo akoʻi ʻa e ʻofa ʻa ha Tamai Hēvani pea mo e ngaahi tāpuaki ʻe faifai pea toki maʻu ʻi ha mali temipalé. Te ke lava foki ʻo fakahoko ʻeni! ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he palani ʻa e Tamai Hēvaní ʻoku malava ʻeni ki he tokotaha kotoa. ʻOku tau houngaʻia kotoa ʻi he mali temipalé pea mo e ngaahi tāpuaki ʻe lava ke maʻu ʻi hono silaʻi ko ha fāmili taʻengatá. Hangē ko ʻeku faʻeé, ʻoku mau saiʻia ke lea ʻaki e palōmesi ʻa Līhai ki hono foha ko Sēkopé ʻe hanga ʻe he ʻOtuá ʻo “fakatapui ʻa hoʻo ngaahi faingataʻaʻiá ke hoko ko ha tāpuaki kiate koe” (2 Nīfai 2:2). ʻOku kaunga ia ki he fāmili kotoa pē ʻi he Siasí, pe ʻoku kakato pe lolotonga taʻekakato. ʻOku tokanga hotau siasí ki he fāmilí.
ʻOku fakamālohia mo haʻi kitautolu ʻe heʻetau tokāteliné mo e tui ki he ngaahi fāmili taʻengatá. He ʻikai toe ngalo ʻiate au ʻa e palōmesi ʻeku kui tangata, ʻi he tafaʻaki ʻeku faʻeé, ko Kulenipā Hālisí, ʻi he taimi naʻe kei nofo ai kimautolu fānaú ʻi heʻene fāmá, ofi ki Peisoni ʻi ʻIutaá. Naʻá ne fakahoko mai e ongoongo fakamamahi ko ia ne mālōlō ʻeku tamaí ʻi ha feituʻu mamaʻo ʻi Tenivā, Kololató. Naʻá ku lele ki he loki mohé ʻo tūʻulutui he veʻe mohengá, pea tangi lau ʻaitu ai. Naʻe muimui mai e kui-tangatá peá ne tūʻulutui hifo hoku tafaʻakí ʻo pehē mai, “Te u hoko ko e tamai kiate koe.” Ko e palōmesi ongongofua ko iá ko ha sīpinga mālohi ia ʻo e meʻa ʻe lava ʻe he ngaahi kuí ʻo fai ke tongia e ngaahi fatongiá ʻi he taimi ʻoku mamaʻo pe mole ai ha mēmipa ʻi he ngaahi fāmilí.
Ko e ngaahi mātuʻá, tatau pē tāutahá pe ʻosi mali—mo ha toe niʻihi pē, hangē ko e ngaahi kuí, ʻa ia ʻoku nau fetongi ʻa e fatongia ko iá ki he fānaú—ko e kau faiako mataotao kinautolu. Ko ʻenau akonaki lelei tahá ko ʻenau hoko ko ha faʻifaʻitakiʻanga. Ko e siakale ʻo e fāmilí ko e feituʻu lelei taha ia ke fakahaaʻi mo ako ai ʻa e ngaahi ʻulungaanga mahuʻinga taʻengatá, hangē ko e mahuʻinga ʻo e nofomalí mo e fānaú, taumuʻa ʻo e moʻuí, mo e maʻuʻanga moʻoni ʻo e fiefiá. Ko e feituʻu lelei taha foki ia ke ako ai e ngaahi lēsoni mahuʻinga kehe ʻo e moʻuí, hangē ko e angaʻofá, fakamolemolé, mapuleʻi kitá, mo e mahuʻinga ʻo e akó pea mo e ngāue faitotonú.
Ko e moʻoni, ʻoku tokolahi ha kau mēmipa ʻo e Siasí ʻoku ʻi ai honau kau mēmipa ʻofeina ʻi he fāmilí ʻoku ʻikai ke nau tali e ngaahi tuʻunga ʻulungaanga mo e fiemaʻu ʻa e ongoongoleleí. ʻOku fiemaʻu ʻe he niʻihi peheé ʻa ʻetau ʻofá mo e faʻa kātakí. ʻI he feohi mo e kau mēmipa ʻo e fāmilí, ʻoku totonu ke tau manatuʻi ko e haohaoa ko ia ʻoku tau fekumi ki aí ʻoku ʻikai fakangatangata pē ia ʻi he ngaahi tūkunga fakamafasia ʻo e moʻui fakamatelié. ʻOku hanga ʻe he akonaki lelei ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:57–59 ʻo fakapapauʻi mai ʻe lava ke hoko atu e fakatomalá mo e tupulaki fakalaumālié ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié hili e moʻui fakamatelié. Kae mahuʻinga angé, ʻi he faaitaha ʻa e ngaahi fāmilí ke fefakamālohiaʻakí, ʻoku totonu ke tau manatuʻi kotoa ko e ngaahi angahala mo e tōnounou kuo pau ke tau aʻusia ʻi he moʻui fakamatelié, ʻe lava ʻo fakamolemoleʻi ia ʻo fakafou ʻi he fakatomalá koeʻuhí ko e Fakalelei nāunauʻia mo fakahaofi moʻui ʻa Sīsū Kalaisí.
V.
Ko hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻa hotau faʻifaʻitakiʻanga taupotu tahá. ʻE tāpuekina kitautolu ʻo kapau te tau faʻifaʻitaki ki Heʻene ngaahi akonakí mo e feilaulau fakatāutahá. Ko e muimui kia Kalaisi mo feilaulau ʻi he fetauhiʻaki mo e niʻihi kehé ko e faitoʻo lelei taha ia ki he siokitá mo e fakamakehekehé ʻa ia ʻoku fakaʻau ke lahi ʻene hokó he taimi ní.
ʻOku ʻi ai foki ha fatongia ʻo e mātuʻá ke akoʻi ki heʻenau fānaú ʻa e ʻilo angamahení makehe mei he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. ʻOku faaitaha ʻa e ngaahi fāmilí ʻi heʻenau fakahoko fakataha e ngaahi meʻa ʻoku mahuʻingá. ʻOku hanga ʻe he ngoue fakafāmilí ʻo langaki e ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí. ʻOku fakamālohia e ngaahi haʻi fakafāmilí ʻe he ngaahi aʻusia fakafāmili fakafiefiá. ʻOku matuʻaki mahuʻinga e kemí, ngaahi ʻekitivitī sipotí, mo e fakafiefia kehé ke haʻi ai ʻa e ngaahi fāmilí. ʻOku totonu ke fokotuʻutuʻu ʻe he ngaahi fāmilí ʻa e ngaahi fakataha fakafāmilí ke manatua e ngaahi kuí, ʻa ia ʻoku iku ki he temipalé.
ʻOku totonu ke akoʻi ʻe he mātuʻá ʻa e fānaú ʻi he ngaahi pōtoʻi ngāue tefito ʻo e moʻuí, kau ai e ngāue ʻi he ngoué pea mo ʻapí. Ko hono ako e ngaahi lea fakafonuá ko ha teuteu ʻaonga ia ki he ngāue fakafaifekaú pea mo e moʻui ʻi onopōní. ʻE lava ke hoko ʻa e mātuʻá pe ngaahi kuí pe kau mēmipa ʻo e kāinga mamaʻó ko e kau faiako ʻi he ngaahi lēsoni ko ʻení. ʻOku tupulaki e ngaahi fāmilí ʻi heʻenau ako fakakulupu mo fealeaʻaki fakataha ʻi he ngaahi meʻa kotoa ʻoku kaunga ki he fāmilí mo hono kau mēmipá.
ʻE lava ke pehē ʻe ha niʻihi, “Ka ʻoku ʻikai ke ʻi ai hamau taimi ki he meʻa ko iá.” Ke maʻu ha taimi ke fakahoko e meʻa ʻoku mahuʻinga moʻoní, ʻe ʻilo ʻe he ngaahi mātuʻa tokolahi te nau lava ʻo fakamoʻui honau fāmilí kapau te nau tamateʻi kotoa ʻenau meʻa fakatekinolosiá. Pea manatuʻi mātuʻa, ko e meʻa ʻoku fiemaʻu moʻoni ʻe he fānau ko iá ki he maʻu meʻatokoni efiafí ko ha taimi mo koe.
ʻOku haʻu ha ngaahi tāpuaki lahi ki he ngaahi fāmilí ʻo kapau ʻoku nau lotu fakataha, ʻo tūʻulutui he poʻulí mo e pongipongí ke fakamālō ki he ngaahi tāpuakí mo lotua e ngaahi meʻa ʻoku nau tokanga ki aí. ʻOku toe tāpuekina foki ʻa e ngaahi fāmilí ʻi heʻenau moihū fakataha ʻi he ngaahi houalotu ʻo e Siasí pea ʻi he ngaahi fakatahaʻanga lotu kehé. ʻOku fakamālohia foki e ngaahi haʻi fakafāmilí ʻe he ngaahi talanoa fakafāmilí, ko hono fokotuʻu ha ngaahi tukufakaholo fakafāmilí, mo vahevahe ʻa e ngaahi aʻusia toputapú. Naʻe fakamanatu mai ʻe Palesiteni Sipenisā W. Kimipolo ko e “ngaahi talanoa fakalotolahi mei heʻetau moʻuí pea mo ʻetau ngaahi kuí … ko ha ngaahi meʻangāue akoʻi mālohi ia.” ʻOku faʻa hoko ia ko e ngaahi maʻuʻanga fakalotolahi lelei taha kiate kitautolu mo hotau hakó.
ʻOku ou fakamoʻoni ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ko e ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupu ʻo e ʻOtua ko ʻetau Tamai Taʻengatá. ʻOkú Ne fakaafeʻi ke tau muimui ʻi he hala ʻo e fuakavá ʻoku fakatau ki ha fakataha fakafāmili fakalangí. Ko e ngaahi mālohi faisila ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻoku tataki ʻaki ʻa e ngaahi kī naʻe fakafoki mai ʻi he Temipale Ketilaní, ʻokú ne fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ki he taʻengatá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:13–16). ʻOku lolotonga fakaʻaongaʻi ia ʻi ha ngaahi temipale lahi ʻo e ʻEikí ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku moʻoni ʻeni. ʻOku ou lotua ke tau kau muʻa ki ai, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.