Fakafenāpasi Ho Lotó kia Sīsū Kalaisi: Ko e Meʻafoaki Toputapu ʻo e Mūsika ʻa e Palaimelí
Ko e hiva ʻa e Palaimelí ko ha ngaahi malanga ia maʻá e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí, ngaahi fakamoʻoni ki he moʻoni ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí, mo ha ngaahi lotu kuo liliu ko ha mūsika.
Ko e taha e ngaahi tāpuaki ʻo ʻeku ngāue ʻi he Palaimelí ko ʻeku ako ke ʻofa ʻi he kakai ʻoku kehe ʻenau lea fakafonuá meiate aú. Kuó u maʻu ʻa e fiefia ʻi he fetuʻutaki mo e kaungā Kāingalotu kehé ʻo fakafou ʻi he lea fakafonua ʻoku ngāue ʻaki ʻe he mūsika toputapú. Pea fakafou ʻi he ngaahi hiva faingofua ʻa e Palaimelí, kuo ngāue ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻo ope atu ʻi he ngaahi fakangatangata ʻo e lea fakafonuá pea malava ke u ongoʻi ʻEne fakahinohinó. ʻI he taimi ʻoku hiva ai e fānaú, ʻoku hā mai ai e ʻofa ʻa e ʻOtuá mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí ʻi ha moʻoni ʻoku mahino lelei mo ongo moʻoni.
Neongo naʻe ʻikai ke u tupu hake ʻi he Palaimelí, ka naʻe vave hono akoʻi au ʻe he Laumālié ki he toputapu hono ʻū hivá, pea kuo nau hoko ko ha konga ʻo ʻeku moihū fakatāutahá. Kuo tākiekina lelei ʻeku moʻuí ʻe he ngaahi hiva ʻa e Palaimelí mo langaki hoku laumālié, pea akoʻi mai kiate au e ngaahi moʻoni taʻengatá, pea ʻai ke u toe ofi ange ki he Fakamoʻuí mo ʻEne ongoongoleleí.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻi ha taimi ʻe taha ʻo pehē “ko hono hivaʻi ʻo e ngaahi himí ko e taha ia ʻo e ngaahi founga lelei taha ke tau ako ai e tokāteline ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí.” ʻOku moʻoni ʻa e ngaahi leá ni kiate kitautolu kotoa kae tautefito ki he fānaú. Ko e mūsika ʻa e Palaimelí ʻa e taha ʻo e founga fakaʻofoʻofa taha ʻa e ʻOtuá ki hono tōkaki mo fakatupulaki e fakamoʻoní ʻi he loto ʻo e kau ākonga iiki taha ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku tanumaki ʻe he mātuʻá, kau takí, mo e kau faiakó e fakamoʻoni ko iá ʻi heʻenau fakamoʻoni mo fakaafeʻi e fānaú ke nau fakamoʻoni ki he meʻa kotoa ʻoku nau ʻilo ki he Tamai Hēvaní; Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí; mo e Laumālie Māʻoniʻoní.
ʻI he ngaahi taʻu lahi kimuí ni ʻeku ngāué, kuó u fakaʻaongaʻi ha taimi ke hiva mo ako e mūsika ʻa e Palaimelí mo fakalaulauloto ki ha ngaahi fehuʻi ʻe niʻihi:
-
ʻOku founga fēfē e hoko ʻa e ngaahi hiva Palaimeli naʻe ako ʻi he kei siʻí ko e lea fakalaumālie ia ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he fānaú ke nau fakamoʻoni ʻaki ʻi he toenga ʻo ʻenau moʻuí?
-
ʻOku tokoni fēfē nai hono hivaʻi ʻe he fānaú e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ke nau manatu ai ki he ʻEikí ko ha konga ia ʻo ʻenau fuakavá mo teuteuʻi kinautolu ki Heʻene ngaahi ouaú?
-
Pea ʻoku tokoni fēfē nai e ngaahi hiva ʻa e Palaimelí ki hono tohitongi e fono ʻa e ʻOtuá ʻi he loto ʻo e kau ākonga iiki taha ko ʻení?
ʻI he kamata mai ʻa e Palaimelí ʻi he 1878, naʻe ʻiloʻi ʻe hono fuofua palesitení, ko ʻAlilia Sipenisā Lousá ʻa e “mahuʻinga ʻo e hivá.” Kuo hoko maʻu pē mūsiká ko ha konga mahuʻinga ia ki hono akoʻi ʻo e ongoongoleleí ki he fānaú. ʻOku lava ke hoko e ngaahi hiva Palaimelí ko e ʻuluaki lea fakalaumālie ia ʻa e fānaú koeʻuhí ʻoku hanga ʻe honau fasi faingofua, mo fakangalongataʻá ʻo fakahaaʻi mahino e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. ʻOku maʻu ʻe he ngaahi hivá ni ha mālohi ke nofoʻia he fānaú ʻi he toenga ʻenau moʻuí, ʻo hoko ko ha konga ʻo honau tuʻunga fakaākongá mo ha founga fakanatula mo angamaheni ke nau fakamoʻoni ai ki he Fakamoʻuí.
Ko hono Akoʻi e Tokāteline ʻo Sīsū Kalaisí Fakafou ʻi he Hivá
ʻOku lava ke toe hoko e ngaahi hiva Palaimelí ko ha meʻangāue mālohi ki hono akoʻi ʻo e tokāteliné. ʻOku ʻi ai ha ngaahi hiva ʻoku nau fakamatalaʻi e ngaahi talanoa ki he moʻui mo e ngāue ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku ʻi ai ha ngaahi hiva kehe ʻoku nau akoʻi Hono ngaahi ʻulungāngá, hangē ko ʻEne tuí, ʻEne ʻamanaki leleí, mo ʻEne ʻofa haohaoá. Pea ʻoku fakamoʻoni e ngaahi hiva toputapu tahá ki Heʻene Fakalelei taʻefakangatangatá pea mo e ʻofa ʻoku tafe mālohi mai mei he ngāue ko ia ʻo e fakamoʻuí.
Naʻe akoʻi ʻe ha palōfita ʻo e ʻEikí ko Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “ʻOku malava ke ʻomi ʻe he [mūsiká] ha ivi tākiekina ki he leleí ʻoku ope atu ia mei he kei iiki ʻa e fānaú. … ʻOkú [ne] maʻu [e] mālohi ke ʻomi ha tanumaki fakalaumālie. ʻOkú ne maʻu ha mālohi faifakamoʻui. ʻOkú ne maʻu [ʻa e] mālohi ke tokoni ʻi he moihuú; ʻo fakaʻatā ai ke tau fakalaulauloto ki he Fakalelei ʻa e [Fakamoʻuí] mo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí fakataha mo hono ngaahi tefitoʻi moʻoni faifakamoʻuí mo e ngaahi ouau ʻo e hakeakiʻí. ʻOku ʻomi ʻe he mūsiká ha mālohi ke tau fakahaaʻi ha ngaahi fakakaukau ʻi he faʻa lotu pea fai ha fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni toputapú.”
ʻOku kau ʻi hotau fatongia ko e mātuʻá, kau takí, mo e kau faiakó ʻa hono tokoniʻi e fānaú ke nau maʻu e ngaahi tāpuaki ne talaʻofa maí ʻaki hono akoʻi fakamātoato e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻoku maʻu ʻi he mūsiká. Naʻe akoʻi foki ʻe Palesiteni Nalesoni ʻoku “lava e fānaú ʻo ako e tokāteliné ʻi heʻenau ako ke hivá ʻo tatau pē mo ʻenau lava ʻo ako ʻa e tokāteliné ʻi he kalasí.” ʻOku lava ke maʻu mei he ngaahi hivá ni ha ngaahi lēsoni lahi ʻoku fakatupulaki ai e tuí peá ne tataki ai e fānaú ki he Fakamoʻuí mo tokoni ke fakatupulaki ʻenau mateakiʻi ʻEne ongongoleleí.
ʻOku akoʻi ʻe he folofolá ko e ngaahi hiva ko ia ʻa e kau māʻoniʻoní ʻoku haʻu mei he lotó ko ha meʻa fakafiefia ia ki he Fakamoʻuí. ʻOku ou laukauʻaki e fiefia ʻoku ʻomi ʻe he leʻo ʻo e kau muimui kei iiki taha ʻo e Fakamoʻuí. ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku aʻu ʻenau ngaahi hiva ʻi he faʻa lotú ki langi ʻi hono fakahaaʻi ʻo e tui ʻokú ne fakaafeʻi e Laumālie Māʻoniʻoní ke ne fakapapauʻi e ngaahi moʻoni taʻengatá mo fakaafeʻi lelei mo angaʻofa e niʻihi kehé ke nau tali e ui ʻa hotau Fakamoʻuí ke muimui kiate Ia mo foki ange ki ʻapí. Hangē ko hono fakamanatu mai ʻe ʻEletā Henelī B. ʻAealingi kiate kitautolú, ʻoku tau fakamoʻoniʻi ʻa e ngāue e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí ʻi heʻetau moʻuí ʻi he ngaahi momeniti ko ia ʻoku tau ongoʻi ai e Laumālié.
Ko hono Tohitongi e Moʻoní ʻi he Lotó
ʻE lava ʻe he mūsika ʻa e Palaimelí ʻo tokoniʻi e fānaú ʻi ha ngaahi founga fakaofo ʻi heʻenau hoko ko e kau ākonga ʻi he kotoa ʻenau moʻuí. ʻOku ʻi ai ha mālohi ʻo ha foʻi hiva naʻe ako he taʻu onó ke nofo ʻiate kitautolu—pea lava ke tokoni mai ʻi ha lauitaʻu ʻamui ange ʻi he ngaahi taimi hono fai ha filí, ʻahiʻahí, mamahí, pe fiefiá. Mahalo ʻi hotau ngaahi taʻu kimui angé, ʻe lava ke hoko e fakalea ʻo e “Te u Muimui he Palani ʻa e ʻOtuá” ko ha fehokotaki fakalaumālie mālohi te ne fakaongo mai e fakamoʻoni ʻa e ʻAposetolo ko Paulá ki hono pau ʻo e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá kiate kitautolú. Pe ko ʻenau fakamanatu mai kiate kitautolu ʻoku makatuʻunga mei hono tauhi ʻe he ʻOtuá ʻEne ngaahi talaʻofá, ʻoku ʻomi ai ʻe Heʻene ngaahi fuakavá ha fakafiemālie mālohi mo ha ungaʻanga mo fakaafeʻi ke tau maʻu ha ʻamanaki lelei mo e loto-fakapapau taʻeueʻia ʻia Sīsū Kalaisi mo Hono mālohi fakaleleí.
ʻOku faʻa manatua mo maʻu tokoni e kāingalotu lalahi ʻi he funga ʻo e māmaní ʻi he taimi ʻo e faingataʻá mei he ngaahi hiva Palaimeli naʻa nau ako ʻi heʻenau kei siʻí. ʻOku tokoni e ngaahi hivá ni ki he tokolahi ʻi hono kamata fakatupulaki ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí pea ʻoku faʻa hoko ia ko e ʻuluaki feituʻu ʻoku kamata ai e ului ki Heʻene ongoongoleleí. ʻOku tanumaki ʻe he mātuʻá, kau takí, mo e kau faiakó e tui ko iá ʻi ha ngaahi taʻu lahi ʻaki hono akoʻi, hivaʻi, mo fakamoʻoni lelei ki he fānaú.
Naʻe vahevahe mai ʻe ha fefine kiate au naʻá ne fakamahuʻingaʻi e hiva Palaimelí, pea hili ha taʻu ʻe 20 ʻokú ne pehē ko e ʻuhinga ia e hikihiki tō mo hokohoko atu ʻene ului ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe fakamoʻoni ha mēmipa ʻe taha ki hono tōkaki ʻe he Palaimelí ha tengaʻi mūsita ʻo e tuí ʻi heʻene kei siʻí pea ko e ʻuhinga ia naʻá ne malava ai ke foki mai ki he Siasi ʻo e ʻEikí ʻi hono taʻu 30 tupú. Naʻe talaʻofa mai e Fakamoʻuí, “Ko e Fakafiemālié … te ne akoʻi ʻa kimoutolu ʻi he meʻa kotoa pē, mo fakamanatuʻi ʻa kimoutolu ʻi he meʻa kotoa pē.” ʻE lava e hiva Palaimelí ʻo hoko ko e founga ia ʻe taha ʻoku fakahoko ai e talaʻofa ko iá.
ʻOku ʻi ai ha foʻi hiva Palaimeli fakaʻofoʻofa ʻokú ne maʻu e mālohi ʻo ha kiʻi tui faingofua mo ha fakamoʻoni tuʻuloa:
ʻI he hiva ʻa e fānaú, ʻoku nau fakahaaʻi ai ʻa e fakaʻamu ʻa ha ākongá mo hono ako e sīpinga ʻo e moʻui fuakavá. ʻOku malava ke ngāue ʻaki ʻe he Laumālié e mūsiká ke tohitongi ai e ngaahi moʻoni taʻengatá ki honau loto pelepelengesí. Pea ʻe aʻu ki ha taimi ʻe lava ke fili e fānaú ke fakafenāpasi honau lotó mo ʻenau moʻuí kia Sīsū Kalaisi ʻaki hono fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava toputapu mo Iá.
Ko hono Manatuʻi ʻEtau Ngaahi Fuakavá mo Teuteu ki he Ngaahi Ouaú
ʻOku lava ke tokoni e mūsika toputapú ke tohitongi e tokāteline ʻo Kalaisí ʻi he lotó mo teuteuʻi kitautolu ke maʻu ʻEne ngaahi ouaú. ʻOkú ne fakafehokotaki e tokāteline ʻa e Fakamoʻuí ki heʻetau manatú pea mo e manatu ko iá ki hotau tuʻunga fakaākonga ʻiate Iá.
ʻI heʻetau hoko ko e kau taki ʻo e Palaimelí, ʻoku tau maʻu e faingamālie mo e fatongia toputapu ke fakapapauʻi ʻoku akoʻi e mūsika ʻi he Palaimelí ʻi he fiefia, ʻiloʻi lelei e tokāteliné, pea maʻu mo e Laumālié. ʻOku kau heni hono fakaafeʻi ʻo e fānaú ke nau fakatokangaʻi e meʻa ʻoku nau ongoʻi ʻi heʻenau hivá mo tokoni ke nau ʻiloʻi ʻoku haʻu e ngaahi ongo ko iá mei he Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku tokoni e ngaahi ngāue ko ʻení ki hono teuteuʻi ʻetau fānaú ki he ngaahi ouau toputapu hangē ko e papitaisó mo e hilifakinimá, pea pehē ki hono tataki fakalaumālie e fakamanatua ʻenau fuakavá ʻi heʻenau toutou fakafoʻou ʻenau palōmesi ki he ʻOtuá.
Hili hono fakahoko ʻe he Fakamoʻuí e sākalamēnití ʻi he ʻOhomohe Fakaʻosí, ʻoku lekooti ʻe Mātiu ʻo pehē, “pea kuo hili ʻenau hivá, pea nau ʻalu atu ki he moʻunga ʻo e ʻŌlivé.” ʻI he uike takitaha, ʻoku teuteu e kāingalotu ʻosi papitaiso mo hilifakinima ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí kuo fakafoki maí, kau ai mo e fānau taʻu valu kuo ʻosi papitaisó, ke maʻu e sākalamēniti ʻa e ʻEikí. ʻI hono hivaʻi e mūsika toputapú, ʻoku maʻu ai ʻe he fakatahaʻanga ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá ha faingamālie ke teuteuʻi honau lotó ki he ouau toputapu ko iá ke toʻo kiate kinautolu Hono huafá, ke manatu maʻu ai pē kiate Ia, pea mo tauhi ʻEne ngaahi fekaú.
Fakamoʻoni Fakaʻosí
Siʻi ngaahi kaungāmeʻa ʻofeina, ʻoku ou fakamoʻoni ʻoku akoʻi ʻe he ngaahi hiva ʻa e Palaimelí ha ngaahi moʻoni taʻengata mo e tokāteline ʻoku tākiekina ai kitautolu kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. ʻOku ou fakaafeʻi atu ke mou fakakaukau ki he ngaahi moʻoni mahuʻinga kuo tohitongi ʻi homou lotó fakafou ʻi he ngaahi akonaki faingofua ʻa e ngaahi hivá ni pea fakamoʻoniʻi e ngaahi moʻoni ko ia ki he kau muimui kei iiki taha ʻo e Fakamoʻuí ʻi hoʻo akoʻi kiate kinautolu ʻa e ongoongo fakafiefia ʻo e ongoongoleleí ʻo fakafou ʻi he hivá.
ʻOku ou ʻiloʻi naʻe fekauʻi mai ʻe he ʻOtua ko ʻetau Tamaí, ʻi Heʻene ʻofa taʻefakangatangatá, ʻa Hono ʻAlo ʻOfaʻangá ki he māmaní ke fakahaaʻi kiate kitautolu ʻa e halá, pea mo huhuʻi kitautolu ʻo fakafou ʻi Heʻene Fakaleleí.
ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku moʻoni mo fakataautaha e moʻui mo e ngāue ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku fonu ʻa e folofolá ʻi he ngaahi talanoa ʻo ʻEne faifakamoʻuí, ʻEne angaʻofá, pea mo ʻEne ngaahi maná.
ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku fanongo mai mo tali ʻe he Tamai Hēvaní e ngaahi lotu fakamaatoato ʻa ʻEne fānaú, ʻo tatau ai pē pe ko e hā honau taʻu motuʻá, tūkungá, pe lea fakafonuá. ʻOkú Ne fanongo lelei mai ki he ngaahi tautapa fakalongolongo ʻa hotau ngaahi lotó.
ʻOku ou fakamoʻoni naʻe fuesia ʻe Sīsū Kalaisi ʻi Ketisemani e mamafa ʻo ʻetau ngaahi angahalá, loto-mamahí, mo e mamahí. Naʻá Ne finangalo lelei ke mamahiʻia koeʻuhi ko ʻEne ʻofa kiate kitautolú ʻo malava ke fakamolemoleʻi kitautolu pea ke tau foki ki ʻapi.
ʻOku ou ʻiloʻi ko e fānau moʻoni kitautolu ʻa e ʻOtuá, naʻe fakatupu ʻi Hono tataú, kuo fakakoloaʻi ʻaki e tuʻunga malava fakalangi, mo fakaafeʻi ke foki ʻo nofo mo Ia kapau te tau fili ke muimui kia Sīsū Kalaisi.
ʻOku ou iloʻi ko hotau faʻifaʻitakiʻanga haohaoá ʻa Sīsū Kalaisi, pea ʻi heʻetau muimui kiate Ia ʻaki ʻetau ngāue, fakamolemole, mo ʻofa he niʻihi kehé, ʻoku tau hoko ange ai ʻo hangē ko Iá ʻi he ʻaho kotoa pē.
ʻOku ou ʻiloʻi ko e ngaahi temipale māʻoniʻoni ʻo e ʻEikí ko Hono fale ia ʻi he māmaní. ʻOku tau fakahoko ʻi ai ʻa e ngaahi fuakava toputapú, maʻu e ngaahi tāpuaki taʻengatá, pea ako lahi ange kiate Ia mo ongoʻi lahi ange ʻa ʻEne ʻi aí. Ko e temipalé ko ha feituʻu ia ʻo e ako, nonga, mo teuteuʻi ai ʻetau moʻuí.
ʻOku ou fakamoʻoni ko e ngāue ʻoku tau fai ke akoʻi mo hivaʻi e ngaahi hiva Palaimelí ki heʻetau fānaú ʻoku ʻikai ko ha konga fakaʻofoʻofa pē ʻo hotau tukufakaholo fakalotú. Ko ha ngaahi malanga ia maʻá e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí, ngaahi fakamoʻoni ki he moʻoni ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí, mo ha ngaahi lotu kuo liliu ko ha mūsika. ʻE lava ʻa e mūsika toputapú ʻo fakaulo e Maama ʻo Kalaisí ki he tokotaha ʻoku fanongo ki he hivá pea fakaaʻu ia ki he loto ʻo e tokotaha hivá. Siʻi ngaahi kaungāmeʻa ʻofeina, ʻoku kei finangalo pē ʻa Sīsū ke tau hoko ko ha huelo. Ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻi he huafa toputapu ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.