Ko e ʻOfa Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí
ʻOku maʻu kakato ʻa e fakamoʻuí mo e fakamolemolé ʻi he ʻofa fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
ʻOku ou fakahaaʻi ʻeku ʻofa kia Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni mo e loto-houngaʻia ʻi he tākiekina maʻongoʻonga kuó ne fai ʻi heʻetau moʻuí takitaha. Pea maʻatautolu hono kotoa, ʻoku ou fakafetaʻi ki he ʻOtuá ʻi hono tauhi mo hono fakamālohia e moʻui fakaʻeiʻeiki ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesí.
ʻI he fakalau atu ʻa e taʻu takitaha, ʻoku ou ongoʻi ha ʻofa lahi ange ki hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, pea ki Heʻene Fakalelei mohu ʻaloʻofá. Ko ʻEne feilaulau maʻongoʻonga ko ia ʻo ikunaʻi ʻa e maté mo e angahalá, ko e tokoni mahuʻinga taha ia ʻi hono kotoa ʻo e hisitōlia ʻo e tangatá. ʻI he mahino ko ia ko ʻEne meʻaʻofa fakalangí maʻaku, ko ha fakahinohino fakalangi ʻoku ʻikai hano ngataʻanga pea ʻe ope atu ia ʻi he maté.
Ko e manavaʻofa maʻongoʻonga ʻa e Fakamoʻuí ʻi hono fakamolemoleʻi ʻa e angahalá mo fakamoʻui ʻa e ngaahi kafo ne fakatupu ʻe he angahala ʻa e niʻihi kehé, ko ha fakahaaʻi fakaofo ia ʻo e ʻofa ʻa e ʻOtuá.
Ko ʻeku fakaʻamú ke maʻu ʻe kinautolu ʻoku kumia ha fakamolemole ki he ngaahi angahala mamafá ha ʻamanaki lelei pea ʻoange ha fakafiemālie kiate kinautolu ʻoku fekumi ki ha fakamoʻui mei he ngaahi kafo fakamamahi naʻe fakatupu ʻe he ngaahi angahala mamafa ʻa e niʻihi kehé.
ʻOku maʻu kakato ʻa e fakamoʻuí mo e fakamolemolé ʻi he ʻofa fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Tui kia Sīsū Kalaisi
Kapau kuó ke fakahoko ha ngaahi angahala mamafa pea ʻokú ke kei ngāue ke fakatomala pe maʻu ʻa e holi ke fakatomala kakato pea ongoʻi e fiefia taʻemafakamatalaʻi ʻo e fakamolemolé, kātaki ʻo fakatokangaʻi ange ʻoku tatali atu ʻa e mana ko ʻení kiate koe. ʻOku kei ui atu pē ʻa e Fakamoʻuí, “Haʻu kiate au.”
ʻI hono fakamālohia hoʻo tui ki hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻe fakaake ai ʻa e holi ʻi ho laumālié ke ʻiloʻi Ia, tui kiate Ia, pea fakavaivai ho lotó kiate Ia. Naʻe fehuʻi ʻa ʻĪnosi fekauʻaki mo hono fakamolemoleʻi iá ʻo pehē: “ʻE ʻEiki, ʻoku fai fēfēeʻi ia?” Naʻe tali ange ʻe he ʻEikí, “Ko e meʻa ʻi hoʻo tui kia Kalaisi, ʻa ia kuo teʻeki ai te ke fanongo pe mamata ki aí.”
Naʻe tānaki atu ʻe Molonai ʻo pehē, “Kapau te mou fakafisi ʻa kimoutolu mei he anga taʻemāʻoniʻoni kotoa pē, pea ʻofa ki he ʻOtuá ʻaki homou iví, ʻatamaí, mo e mālohí kotoa pē, pea ʻe toki feʻunga ʻa ʻene ʻaloʻofá kiate kimoutolu.”
Ko e tafoki mei he angahalá, ʻo tafoki ki he ʻOtuá, pea fakamālohia hoʻo tui kia Sīsū Kalaisí, ko ha kamataʻanga fakaʻofoʻofa ia. ʻOku kau ʻi hono fakavaivaiʻi fakatōkilalo ho lotó ki he ʻOtuá, ʻa hono fakahaaʻi hoʻo ngaahi angahala mamafá ki hoʻo pīsopé pe palesiteni fakakoló, ka ʻoku maʻu hoʻo fakamolemole kakató mei he Fakamoʻuí. Ko e fakamolemolé ko ha meʻaʻofa fakalangi ia ne foaki mai ʻi he ʻaloʻofa ʻa Sīsū Kalaisí.
Faitotonú
Ko e holi ke foki moʻoni ki he ʻOtuá ʻoku ʻalu fakataha ia mo e fakapapau ke faitotonu kakato ki hoʻo Tamai Hēvaní, kiate koe, ko kinautolu naʻe fakamamahiʻí, pea mo hoʻo taki lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku fiefia hoʻo Tamai Hēvaní ʻi hoʻo fili ke haʻu kiate Ia mo ha loto‑mafesifesi mo e laumālie fakatomalá. Ko hono maʻu ha laumālie fakatomalá ko hoʻo falala loto-fakatōkilalo ia ki he ʻOtuá; ʻoku ʻomi ʻe hono maʻu ha loto‑mafesifesí ʻa e meʻa naʻe fakamatalaʻi ʻe he ʻAposetolo ko Paulá ko e “mamahi ʻoku taau mo e ʻOtuá,” ko ha fakaʻānaua ʻo e lotó ke foki kiate Ia ʻo tatau ai pē ko e hā e meʻa ʻe fiemaʻú.
Ko Hono Fakaleleiʻi ʻa Ia ʻOku Maumaú
ʻOku tataki koe ʻe hoʻo vilitakí ke ke fie fakaleleiʻi ʻa ia kuó ke maumauʻí. Ka ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke ʻi ho mālohi ke fakaleleiʻí, ʻokú ke lotu fakamātoato, ʻe tokoniʻi ʻe he ʻEikí ʻo fakafou ʻi Heʻene ʻaloʻofá, ʻa kinautolu kuo mamahi ko e tupu mei hoʻo ngaahi tōʻongá.
ʻOku faʻa fakamamahi mo faingataʻa ke ikunaʻi ʻa e ngaahi nunuʻa ʻo e angahala mamafá ki he niʻihi kehé. ʻOkú ke muimui nai ki he sīpinga ʻo e ngaahi foha ʻo Mōsaiá, ʻa ia naʻa nau “feinga fakakukafi ke fakatonutonu ʻa e ngaahi maumau kotoa pē kuo nau faí”? Talanoa mo kinautolu ʻokú ke fakaʻapaʻapaʻí fekauʻaki mo ha meʻa ʻoku ʻikai te ke lava ʻo vakai ki ai.
ʻI heʻeku teuteu e lea ko ʻení, ne u maʻu ha ʻīmeili taʻeʻamanekina mei ha taha ʻoku lolotonga ngāue ki he fakatomalá mo holi ke foki mai ki he Siasí. Naʻe kei faingataʻaʻia pē hono uaifi kimuʻá he mole “ʻo [ʻena] nofo-mali taʻengatá, [ngaahi faingataʻa mo e fānaú], mole ʻa e maʻuʻanga paʻanga paú, … ʻikai malava ke feau e ngaahi fakamolé, [pea] mo e loto-mamahi ʻi hono lavakiʻi ʻene falalá.”
Naʻá ne vahevahe mai ʻa e ongoʻi ʻe heʻene taki lakanga fakataulaʻeikí “ke [kole ange] ke ne fakakaukau ʻi he faʻa lotu ki ha toe meʻa [te ne lava ʻo fai maʻa hono uaifi kimuʻá mo e fānaú].” Kuó u maʻu ha ngofua ke vahevahe ha konga ʻo ʻene ʻīmeilí.
“Naʻá ku [tomuʻa] fakakaukau ko e [paʻanga] ne u foaki ʻi heʻema veté naʻe hulu ʻānoa ia, ka naʻe fakalotolahiʻi au ʻe heʻeku palesiteni fakakoló ke u ʻaukai mo lotua ia.
“ʻI he kamatá, naʻá ku fefaʻuhi mo e fakakaukau ko ia ʻo hono fakahoko ha fakalelei lahi angé. Koeʻuhí naʻe ʻikai fekauʻaki ʻeku ngaahi angahalá mo e meʻa fakapaʻangá, naʻá ku fifili ai ki he ʻuhinga moʻoni ʻo e ʻfakalelei angaʻofáʼ…[ka] naʻe vave ʻeku ʻiloʻi naʻe ʻikai fekauʻaki pē ia mo e paʻangá.
“Naʻe talanoa ʻeku kau taki lakanga fakataulaʻeikí mo [hoku uaifi kimuʻá] mo ʻeku fānaú pea ʻiloʻi ai naʻa nau kei faingataʻaʻia pē pea teʻeki fakaleleiʻi honau lotó. …
“Ko ʻeku taumuʻa foʻoú ke laka ki muʻa ʻi he tui. … Naʻá ku fakahā ange pē ʻa ʻeku loto ke tokoni ʻo ʻikai ʻamanaki ke maʻu ha meʻa mei ai. … Naʻá ku fakakaukau ke [ʻave ki hoku uaifi kimuʻá ha paʻanga pau] he vahe kotoa pē, ʻa ia ko ha konga lahi ia ʻo ʻeku vahé. Kimuʻa pē peá u fakahoko e ʻuluaki totongí, naʻe [ueʻi mālohi au ʻe he ʻEikí naʻe fiemaʻu ke u] totongi ʻo [liunga ua ʻa e paʻanga ko iá].
“Kuó u ako ko e fakaleleí ʻoku ʻikai fekauʻaki pē ia mo e paʻangá. ʻOku fekauʻaki ia mo e fakatapui loto-fakatōkilalo ʻeku moʻuí ki he ʻEikí. … Ko e paʻangá ke tokoni ʻi hono fetongi ʻa e meʻa naʻá ku toʻo mei hoku fāmilí ko e tupu mei he ngaahi fili kovi naʻá ku fakahokó. ʻOku fekauʻaki ia mo hono fakahoko mo tauhi e ngaahi palōmesí ʻo ʻikai ʻamanaki ki ha faʻahinga totongi pea tokoni ke ʻoua te ne hohaʻa ki he ngaahi moʻuá kae lava ke ne fekumi ki he Laumālié.”
Mahalo ko hoʻo ngaahi feinga ke fakaleleiʻi ʻa e meʻa kuó ke maumauʻí he ʻikai haʻane kaunga ki he paʻangá, ka ʻi hoʻo alēlea loto-fakatōkilalo mo e ʻEikí, te ke ʻilo ai ʻoku mahulu hake ʻa e meʻa te ke lava ʻo faí.
Tali Fakalangi ʻi he Māmālie
ʻI hoʻo fekumi ki he fakamolemole ʻa e ʻEikí, faʻa kātaki ʻi hoʻo tatali ki Heʻene tali kakató. Fakakaukau ki he folofola ko ʻení:
“Naʻa nau fakavaivaiʻi ʻa kinautolu ʻo aʻu ki he fuʻu loto-fakatōkilalo lahi; pea … tangi lahi ʻaupito ki he ʻOtuá; ʻio, naʻa mo e ʻahó hono kotoa. … [Ka] naʻe fakatuotuai ʻe he ʻEikí ke ʻafio ki heʻenau tangí koeʻuhi ko ʻenau ngaahi angahalá.”
“Kae kehe naʻe ʻafio pē ʻa e ʻEikí ki heʻenau ngaahi tangí, ʻo ne kamata ke … fakamaʻamaʻa ʻa ʻenau ngaahi kavengá; … pea … naʻa nau fakaʻau ke tuʻumālie māmālie ʻi he fonuá.”
Faʻa kātaki, ʻi hono foaki māmālie atu ʻe he ʻEikí ʻEne tāpuakí mo e talí.
ʻI he taimi ʻa e ʻEikí, te ke ongoʻi Hono leʻó ʻoku folofola atu, “ʻOua naʻá ke tuku ke toe fakahohaʻasi koe ʻe he ngaahi meʻá ni.” ʻE ʻi ai e ʻaho, ʻi he hokohoko atu ʻa hoʻo tafoki ki he Fakamoʻuí, ʻe hanga ʻe hoʻo Tamai Hēvaní ʻo “toʻo atu ʻa e ongoʻi halaiá mei [ho lotó], tuʻunga ʻi he ngaahi ngāue lelei ʻa hono ʻAló.”
Kafó mo e Mamahí
Kiate koe kuó ke mamahi taʻetotonu ʻi he ngaahi angahala mamafa ʻa ha taha kehe, ʻoku ou fakaʻamu ke vahevahe mo koe ʻa e ʻofa mo e manavaʻofa ʻa e Fakamoʻuí, ʻEne fakafiemālié mo e melinó.
Ko e mamahi kuó ke ongoʻí, loto-mamahí, molé, ongo fakamamahi ʻi he lavakiʻi hoʻo falalá, ʻa e liliu fakafokifā kuo uesia ai hoʻo moʻuí—ʻoku ou fakapapauʻi taʻeveiveiua atu, ʻoku ʻafioʻi mo ʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻiate koe. Tafoki kiate Ia. Ko Ia ho nongaʻangá mo e mālohingá; te Ne tuku mai ʻEne kau ʻāngeló ke nau poupouʻi hake koe. Ko ʻa fē nai ʻe ʻosi ai hoʻo mamahí, fakanonga hoʻo loto-mamahí, pea ngalo mo e ngaahi manatu ʻoku ʻikai toe fie manatu ki aí? ʻOku ʻikai ke u ʻilo. Ka ko e meʻa ʻeni ʻoku ou ʻiló: ʻokú Ne maʻu ʻa e mālohi ke ngaohi ke fakaʻofoʻofa ʻa hoʻo ngaahi mamahí.
Kuo maʻu pea ʻe maʻu ʻe hotau kāinga ʻo Kalani Palanike Misikení, mo ʻenau tui taʻeueʻia ʻia Sīsū Kalaisí mo ʻenau loto-toʻá mo e taʻesiokitá, ʻi he ngaahi uike mo e māhina ka hoko maí, ʻa e ʻofa mo e ʻaloʻofa taʻe-hano-tatau ʻo e Fakamoʻuí.
ʻI hoʻo hokohoko atu ke falala kiate Iá, ʻe liliu hoʻo ngaahi ʻao fakapoʻulí mo hoʻo tangi mamahi ʻi he poʻulí ki ha loʻimata ʻo e fiefia mo e nonga ʻi he aata hake ʻa e ʻahó. ʻE liliu hoʻo mamahí ko e fiefia. … Pea ko [hoʻo] fiefiá, ʻe ʻikai toʻo ʻe ha taha meiate [koe]” ʻE hokosia ʻa e momeniti ko iá. ʻOku ou fakamoʻoni ʻe hokosia ia.
ʻE lava ke maʻu ʻa e ʻofa fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻi he ngaahi tūkunga faingataʻa tahá, ka te tau fiemaʻu kotoa pē ʻa e ʻaloʻofa fakalelei ʻa hotau Fakamoʻuí. Kuo akonaki ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi: “Tuʻunga ʻi hono foua ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fakaleleí ʻi he moʻui fakamatelié, ʻokú Ne lava ai ke fakafiemālieʻi, fakamoʻui, mo fakaivia ʻa e tangata mo e fefine ʻi he potu kotoa pē, ka ʻoku ou tui te Ne toki fai pē ia maʻanautolu ʻoku fekumi kiate Ia mo kole ʻEne tokoní. Naʻe akoʻi ʻe he ʻAposetolo ko Sēmisí ʻo pehē: ‘Fakavaivaiʻi ʻa kimoutolu ʻi he ʻao ʻo e ʻEikí, pea ʻe hakeakiʻi ʻe ia ʻa kimoutolu’ (Sēmisí 4:10). ʻOku tau taau ke maʻu ʻa e tāpuaki ko iá ʻi he taimi ʻoku tau tui ai kiate Ia mo lotua ʻEne tokoní.”
ʻEletā Robert E. Wells
Naʻá ku maʻu ha ngofua mei hoku kaungāmeʻa ʻofeina mo e Fitungofulu Taki Māʻolunga mālōlō fakalāngilangi ko ʻEletā Lōpeti E. Uēlesí, ʻokú ne taʻu 97 he taimí ni, ke vahevahe ʻene aʻusia ʻi he taʻu ʻe 60 tupu kuohilí:
Lolotonga e nofo ʻa Lōpeti Uēlesi, naʻe taʻu 32 ʻi he taimi ko iá, mo hono uaifí ʻi Palakuai he 1960 pea ngāue ko ha tokotaha ngāue pangikē fakatuʻapuleʻanga, naʻá ne hoko mo hono uaifi ko Melaiá, ko ha ongo pailate ʻi ha vakapuna kehekehe ʻe ua, ʻo puna foki ki ʻapi mei ʻUlukuai ki Palakuai. ʻI heʻena aʻu atu ki ha ngaahi konga ʻao matolu, naʻe ʻikai ke toe lava ʻa Lōpeti mo Melaia ʻo sio ki ha meʻa mo fetuʻutaki ʻi he letioó. Naʻe tō fakavave hifo e vaka ʻa Lōpetí, ʻo ne toki ʻilo ai naʻe pā e vakapuna hono uaifí. Naʻe ʻikai ke moʻui hono uaifí pe ko hono ongo kaungāmeʻa ne nau puna fakatahá. Naʻe ʻi ʻapi ʻene fānaú ʻi ʻAsunisioni, ko e taʻu fitu, nima, mo e ua.
Naʻe pehē ʻe ʻEletā Uēlesi fekauʻaki mo hono mamahí:
“He ʻikai teitei ʻi ai ha lea feʻunga ke fakahaaʻi ʻa e mamahi naʻá ne ʻākilotoa hoku lotó pea lōmekina ai ʻeku fakakaukaú. Naʻe ʻikai lava ke taʻofi ʻa e tō e loʻimata ʻo e loto-mamahí. Ke toe kovi angé, ʻi he feinga hoku ʻatamaí ke matuʻuaki e mahino fakamamahi ko ia ʻo e mālōlō hoku uaifí, naʻá ku aʻusia ai ha ongoʻi halaia lahi faufaua ʻi heʻeku ongoʻi ko e foʻui ʻoʻoku ne hoko ai e fakatuʻutāmakí.”
Naʻe tukuakiʻi ʻe Lōpeti ia ʻi he ʻikai ke ne toe vakaiʻi fakaʻauliliki ange ʻa e vakapuná pea mo e ʻikai ʻoange ki hono uaifí ha ngaahi fakahinohino lelei ange ki he puná. Naʻá ne ongoʻi halaia ʻi heʻene taʻetokangá.
Naʻe pehē ʻe Lōpeti:
“Naʻe fakapoʻuli tuʻu ʻeku fakakaukaú. … Naʻá ku moʻuí pē—[koeʻuhí ko e fānaú,] ʻo ʻikai ha toe ʻuhinga.”
“Naʻe … mole ʻa ʻeku holi ke hoko atu e moʻuí.”
Naʻe faifai pea tāpuekina ʻa Lōpeti ʻaki ha aʻusia fakalaumālie loloto moʻoni. Naʻá ne pehē:
“ʻI ha efiafi ʻe taha, ko e taʻu nai ʻe taha mei ai, lolotonga ʻeku tūʻulutui ʻo lotú, naʻe hoko ha mana. Lolotonga ʻeku lotu ʻo tautapa ki heʻeku Tamai Hēvaní, naʻá ku ongoʻi hangē naʻe haʻu ʻa e Fakamoʻuí ki hoku tafaʻakí peá u ongoʻi ha leʻo mahino ʻokú ne lea ʻaki e ngaahi leá ni ki hoku laumālié mo hoku telingá: ʻLōpeti, kuo totongi huhuʻi ʻe heʻeku feilaulau fakaleleí ʻa hoʻo ngaahi angahalá mo e fehalākí. ʻOku fakamolemoleʻi koe ho uaifí. ʻOku fakamolemoleʻi koe ho ngaahi kaungāmeʻá. Te u toʻo ho ngaahi mafasiá. …’
“Mei he momeniti ko iá, naʻe fakaofo e matafi atu meiate au ʻa e mafasia ʻo e ongoʻi halaiá [mo e mamahí]. Naʻe fakahaofi au! Naʻe mahino he taimi pē ko iá kiate au ʻa e mālohi ʻōʻōfaki ʻo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí pea … naʻe fakaʻaongaʻi fakahangatonu ia kiate au. … Naʻá ku … aʻusia ha maama mo e fiefia naʻe ʻikai ke u teitei ʻilo kimuʻa. … Naʻe foaki mai ha meʻaʻofa naʻe ʻikai te u ngāueʻi—ko e meʻaʻofa ʻo e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí. … Naʻá ku ʻikai taau ke maʻu ia—naʻe ʻikai ke u fai ha meʻa ke maʻu ia, ka naʻá Ne foaki mai pē ia.”
Kāinga, fakatauange ke “fakamāʻoniʻoniʻi ʻa [kitautolu takitaha] ʻia Kalaisi ʻi he ʻofa ʻa e ʻOtuá, ʻi he lilingi ʻo e taʻataʻa ʻo Kalaisí, … ke mou hoko ʻo māʻoniʻoni, taʻe-ha-ʻila.”
ʻOku ou fakamoʻoni ki he ʻofa, ʻaloʻofa mo e manavaʻofa ʻa hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻí. ʻOkú Ne moʻui. Ko ʻEne fānau kitautolu: ko e fānau kitautolu ʻo e fuakavá. ʻI heʻetau tui kiate Iá, muimui ʻiate Ia, pea falala kiate Iá, te Ne hiki hake kitautolu mei hotau ngaahi mamahí mo e angahalá. Pea ʻi he hili ʻa e moʻui fakamatelié ni, ʻi he fale ʻo ʻetau Tamaí, te tau nofo mo Ia ʻo taʻengata pea taʻengata. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.