Kau Fakamaau Kiate Kinautolu Pē
Kapau ʻoku tau maʻu ha tui naʻe fakatupulaki ʻia Sīsū Kalaisi, fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, pea fakatomalaʻi ʻetau ngaahi angahalá, ʻe fakafiefia leva ʻa e fakamāú.
ʻOku fakaʻosi ʻa e Tohi ʻa Molomoná ʻaki ha ngaahi fakaafe ueʻi fakalaumālie meia Molonai ke “haʻu kia Kalaisi,” “hoko ʻo haohaoa ʻiate Ia,” “[ke tau] fakafisi mei he anga taʻe-māʻoniʻoni kotoa pē,” pea “ʻofa ki he ʻOtuá ʻaki [hotau] iví, ʻatamaí, mo e mālohí kotoa pē.” Ko e meʻamālié, he ʻoku fakatuʻamelie ʻa e sētesi fakaʻosi ʻo ʻene fakahinohinó ki he Toetuʻú mo e Fakamaau Fakaʻosí fakatouʻosi.
Naʻá ne pehē, “ʻOku vave ke u ʻalu ʻo mālōlō ʻi he palataisi ʻo e ʻOtuá, kae ʻoua ke toe fakataha ʻa hoku laumālié mo e sinó, pea ʻomi au kuó u ikuna ʻi he ʻataá, ke fetaulaki mo kimoutolu ʻi he ʻao ʻo e fakamaau lelei ʻo Sihova māfimafi, ko e Fakamaau Taʻengata ʻo e moʻuí mo e maté fakatouʻosi.”
ʻOku ou mālieʻia ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻe Molonai ʻa e foʻi lea ko e “leleí” ke fakamatalaʻi ʻaki ʻa e Fakamaau Fakaʻosí. ʻOku toe fakamatalaʻi peheʻi ʻe ha kau palōfita kehe ʻo e Tohi ʻa Molomoná ʻa e fakamāú ko ha “ʻaho nāunauʻia” mo ha meʻa ʻoku totonu ke tau “sio atu [ki ai] ʻaki ʻa e mata ʻo e tuí.” Ka ko e taimi ʻoku tau faʻa fakatuʻamelie ai ki he ʻaho fakamāú, ʻoku haʻu ki heʻetau fakakaukaú ha ngaahi fakamatala fakakikite kehe, hangē ko e “mā pea mo e ongoʻi ʻo e halaia fakamanavaheé,” “ilifiá mo e manavaheé,” mo e “mamahi taʻengatá.”
ʻOku ou tui ʻoku hanga ʻe he faikehekehe lahi ko ʻeni ʻi he fakaleá ʻo fakahaaʻi ʻoku ʻai ʻe he tokāteline ʻa Kalaisí ke lava ʻa Molonai mo ha kau palōfita kehe ʻo fakatuʻamelie atu ki he ʻaho maʻongoʻonga ko iá ʻi he loto-vēkeveke mo e ʻamanaki lelei, kae ʻikai ko e manavasiʻi naʻa nau fakatokanga ʻaki kiate kinautolu ʻoku ʻikai mateuteu fakalaumālié. Ko e hā naʻe mahino kia Molonai ʻoku totonu ke ta akó?
ʻOku ou lotua e tokoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻetau fakakaukau ki he palani ʻo e fiefia mo e ʻaloʻofa ʻa e Tamai Hēvaní, ko e tufakanga fakalelei ʻo e Fakamoʻuí ʻi he palani ʻa e Tamaí, mo e founga ʻe “ʻekeʻi [ai meiate kitautolu] ʻa [ʻetau] ngaahi angahala [ʻatautolú] ʻi he ʻaho ʻo e fakamāú.”
Ko e Palani ʻo e Fiefia ʻa e Tamaí
Ko e taumuʻa taupotu ʻo e palani ʻa e Tamaí ke foaki ki Heʻene fānau fakalaumālié ha faingamālie ke maʻu ha sino fakamatelie, ʻiloʻi ʻa e “leleí mei he koví” ʻo fakafou ʻi he aʻusia fakamatelié, tupulaki fakalaumālié, pea fakalakalaka taʻengata.
Ko e meʻa ʻoku ʻuhinga ki ai ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ko e “tauʻatāina ke fili ki he totonú” ʻoku mahuʻinga ia ʻi he palani ʻa e ʻOtuá ke fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻa Hono ngaahi fohá mo e ngaahi ʻofefiné. Ko e tefitoʻi moʻoni mahuʻingá ni ʻoku toe fakamatalaʻi foki ia ʻi he folofolá ko e tauʻatāina ke fili pea mo ngāué.
Ko e kupuʻi lea “tauʻatāina ke fili ki he totonú” ʻoku fakamaama ʻatamai. ʻOku kau ki he ngaahi ʻuhinga tatau ki he foʻi lea “totonú” ʻa e “lelei,” “faitotonu,” mo e “angatonú.” ʻOku kau ʻi he ngaahi lea ʻuhinga tatau ʻo e “tauʻatāina ke filí” ʻa e “fakahokó” “foungá,” mo e “ngāué.” ʻI heʻene peheé, ʻe lava ke mahino ko e “tauʻatāina ke fili ʻa e totonú” ko e malava mo e faingamālie ia ke fili pea mo ngāue maʻatautolu ʻi ha ngaahi founga ʻoku lelei, faitotonu, angatonu, pea mo moʻoni.
ʻOku fakatou kau ʻi he ngaahi fakatupu ʻa e ʻOtuá ʻa e ngaahi meʻa ke “ngāue [mo e ngaahi meʻa ke] ngāueʻí.” Pea ko e tauʻatāina ke fili ʻa e totonú ko ha “mālohi [fakalangi ia naʻe fokotuʻutuʻu] ke ngāue ʻiate ia pē” ʻokú ne fakaivia kitautolu ko e fānau ʻa e ʻOtuá ke tau hoko ko ha kakai ke ngāue kae ʻikai fakakounaʻi.
Naʻe faʻu ʻa e māmaní ko ha feituʻu ʻe lava ke siviʻi ai e fānau ʻa e Tamai Hēvaní ke fakamoʻoniʻi pe te nau “fai ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻe fekau ʻe he ʻEiki ko honau ʻOtuá kiate kinautolú.” Ko e tefitoʻi taumuʻa ʻo e Fakatupú pea mo ʻetau moʻui fakamatelié ke tau maʻu ha faingamālie ke ngāue mo aʻusia ʻa e meʻa ʻoku fakaafeʻi ʻe he ʻEikí ke tau aʻusiá.
Naʻe fakahinohinoʻi ʻe he ʻEikí ʻa ʻĪnoke:
“Vakai ki he faʻahingá ni ko ho kāingá; kuó u fakatupu ʻa kinautolu ʻaki hoku nima pē ʻoʻokú, pea naʻá ku foaki kiate kinautolu ʻa honau potó, ʻi he ʻaho naʻá ku fakatupu ai ʻa kinautolú, pea ʻi he Ngoue ʻo ʻĪtení naʻá ku foaki ai ki he tangatá ʻa ʻene tauʻatāina ke filí;
“Pea kuó u pehē ki ho kāingá, pea kuó u fai foki ʻa e fekau, ke nau feʻofaʻaki ʻiate kinautolu, pea ke nau fili au, ʻa ia ko ʻenau Tamaí.”
Ko e ngaahi tefitoʻi taumuʻa ʻo hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí, ke feʻofaʻaki mo fili ʻa e ʻOtuá. Pea ʻoku fenāpasi tonu ʻa e ongo taumuʻá ni mo e fekau lahi ʻuluakí mo e uá ke ʻofa ki he ʻOtuá ʻaki e kotoa hotau lotó, laumālié, mo e ʻatamaí, pea mo ʻofa ki hotau kaungāʻapí ʻo hangē pē ko kitautolú.
Fakakaukau ʻoku fekauʻi kitautolu—ʻo ʻikai ke naʻinaʻi pē pe faleʻi ka ʻoku fekauʻi—ke tau fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāina ke filí ke feʻofaʻaki mo fili ʻa e ʻOtuá. Tuku muʻa ke u fokotuʻu atu, ʻi he folofolá, ko e foʻi lea “totonú” ʻoku ʻikai ko ha hoanauna ʻataʻatā pē ia kae mahalo ko ha fakahinohino fakalangi foki fekauʻaki mo e founga ʻoku totonu ke fakaʻaongaʻi ʻaki ʻetau tauʻatāina ke filí.
ʻOku ʻi ai ʻa e ʻuhinga ʻoku fakahingoa ai ʻa e himi maheni ko ia ko e “Fili ʻa e Moʻoní.” Kuo ʻikai tāpuakiʻi kitautolu ʻaki ʻa e tauʻatāina ke fili ki he totonú ke tau fai ha meʻa pē ʻoku tau fie faí ʻi ha faʻahinga taimi pē. Kae fakatatau ki he palani ʻa e Tamaí, kuo tau maʻu ʻa e tauʻatāina ke fili ki he totonú ke fekumi mo ngāue ‘o fakatatau mo e moʻoni taʻengatá. ʻI heʻetau hoko ko e “niʻihi ke fili [maʻatautolú],” ʻoku totonu leva ke tau femoʻuekina loto-vēkeveke ʻi he ngaahi ngāue leleí, “pea fai ʻa e ngaahi meʻa lahi [ʻi he] fili tauʻatāina [ʻatautolu] pē, pea fakahoko ʻa e māʻoniʻoni lahi.”
ʻOku fakamahinoʻi mai hono mahuʻinga taʻengata ʻo e tauʻatāina ke fili ʻa e totonú ʻi he fakamatala fakafolofola ki he fakataha alēlea ʻi he maama fakalaumālié. Naʻe fakafepaki ʻa Lusefā ki he palani ʻa e Tamaí maʻa ʻEne fānaú pea feinga ke ne fakaʻauha ʻa e mālohi ʻo e ngāue tauʻatāiná. Ko e mahuʻinga tahá, he naʻe nofotaha pē e fakafepaki ʻa e tēvoló ʻi he tefitoʻi moʻoni ʻo e tauʻatāina ke fili ʻa e totonú.
Naʻe folofola ʻa e ʻOtuá, “Ko ia, ko e meʻa ʻi he angatuʻu ʻa Sētane kiate aú, ʻo ne feinga ke fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e tangatá, … naʻá ku pule ke kapusi hifo ia ki lalo.”
Ko e fokotuʻutuʻu siokita ʻa e filí ke toʻo mei he fānau ʻa e ʻOtuá ʻa e malava ko ia ke hoko ko e “niʻihi ke fili maʻanautolu” ʻa ia ʻe lava ke ngāue ʻi he māʻoniʻoní. Naʻá ne fakataumuʻa ke fakangatangata e fānau ʻa e Tamai Hēvaní ko ha kakai ke fakakounaʻi pē.
Ko Hono Fakahokó mo Hono Aʻusiá
Kuo ʻosi fakamamafaʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻoku fakaafeʻi kitautolu ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ke tau fakatou ʻiloʻi mo aʻusia ha meʻa ʻo fakafou ʻi hono fakaʻaongaʻi māʻoniʻoni ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e totonú. Naʻá ne pehē:
“ʻOku lahi e ngaahi folofola ʻi he Tohi Tapú mo e tohi folofola ʻi he kuonga ní ʻoku lave ki ha fakamaau fakaʻosi ʻa ia ʻe fakapaleʻi ai ʻa e kakai kotoa pē ʻo fakatatau ki heʻenau ngaahi ngāué pe holi ʻa honau lotó. Ka ʻoku fakalahi ki heni ha ngaahi folofola kehe ʻaki ʻenau fakamatala ki hotau fakamāuʻí ʻo fakatatau ki he tuʻunga kuo tau aʻusiá.
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he palōfita ko Nīfaí e Fakamaau Fakaʻosí fakatatau mo e tuʻunga kuo tau aʻusiá: ʻPea kapau naʻe ʻuli ʻenau ngaahi ngāué kuo pau te nau ʻuli; pea kapau ʻoku nau ʻuli kuo pau leva ʻe ʻikai te nau lava ʻo nofo ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá’ [1 Nīfai 15:33; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí]. ʻOku fakahaaʻi ʻe Molonai, ʻ‘E kei ʻuli ai pē ʻa e tokotaha ʻoku ʻulí; pea ko ia ia ʻoku māʻoniʻoní te ne māʻoniʻoni ai pē’ [Molomona 9:14; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí].”
Naʻe hoko atu ʻa Palesiteni ʻOakesi ʻo pehē: “ʻOku tau aofangatuku leva ʻi he faʻahinga akonaki peheé ko e Fakamaau Fakaʻosí ʻoku ʻikai ko hano vakaiʻi fakalūkufua pē ʻo e ngaahi ngāue leleí mo e koví—ka ko e meʻa kuo tau fakahokó. Ko hano fakahaaʻi ia ʻo e ola aofangatuku ʻo ʻetau ngaahi ngāué mo e fakakaukaú—ʻa e tuʻunga kuo tau aʻusiá.”
Ko e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí
‘Oku ‘ikai lava pea he ʻikai lava ‘e heʻetau ngaahi ngāué mo ‘etau ngaahi holí ‘ataʻatā pē ‘o fakamoʻui kitautolu. “ʻO ka hili [‘etau] fai ‘a e meʻa kotoa pē ‘e ala faí,” ʻoku tau toki fakalelei mo e ʻOtuá ʻo fou pē ʻi he ‘aloʻofa mo e angaʻofa ʻoku maʻu ʻi he feilaulau fakalelei taʻe-fakangatangata mo taʻengata ʻa e Fakamoʻuí.
Naʻe pehē ʻe ʻAlamā, “Kamata ke tui ki he ʻAlo ʻo e ʻOtuá, pea mo ʻene hāʻele mai ke huhuʻi ʻa hono kakaí, mo ʻene mamahiʻia mo e pekia ke ne fai ʻa e fakalelei maʻa ʻenau ngaahi angahalá; pea te ne toe tuʻu mei he pekiá, ʻa ia ʻe fakahoko ai ʻa e toetuʻú, ke tutuʻu ʻa e kakai kotoa pē ʻi hono ʻaó, ke fakamāuʻi ʻi he ʻaho fakaʻosí mo e ʻaho fakamāú ʻo fakatatau ki heʻenau ngaahi ngāué.”
“ʻOku mau tui ʻe lava ʻo fakamoʻui ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá kotoa pē ʻi he Fakalelei ʻa Kalaisí, tuʻunga ʻi he talangofua ki he ngaahi fono mo e ngaahi ouau ʻo e Ongoongoleleí.” ʻOku totonu ke tau houngaʻia ʻaupito ʻe ʻikai hoko ʻetau ngaahi angahalá mo e ngaahi ngāue koví ko ha fakamoʻoni fakafepaki kiate kitautolu kapau ʻoku “fanauʻi foʻou,” moʻoni kitautolu, tui ki he Huhuʻí, fakatomala ʻi he “loto-fakamoʻomoʻoni” mo e “loto-moʻoni,” pea “kātaki ki he ngataʻangá.”
Manavahē Faka-ʻOtuá
ʻE ala ʻamanaki hatau tokolahi ko ʻetau hā ʻi he ʻao ʻo e Fakamaau Taʻengatá ʻe tatau ia mo e founga fakamaau ʻi ha fakamaauʻanga fakalao fakamāmani. ʻE puleʻi ʻe ha fakamaau. ʻE ʻoatu ha ngaahi fakamoʻoni. ʻE fai ha tuʻutuʻuni aofangatuku. Pea te tau taʻe-pauʻia mo manavahē kae ʻoua kuo tau ʻilo ʻa e olá. Ka ʻoku ou tui ʻoku ʻikai tonu ʻa e faʻahinga fakakaukau peheé.
Ko e meʻa ʻoku fakamatalaʻi ʻe he folofolá ko e “manavahē [faka-ʻOtuá]” pe “ko e manavahē [ki he ʻEikí]” ʻoku kehe ka ʻoku fekauʻaki ia mo e ngaahi ilifia fakamatelie ʻoku tau faʻa aʻusiá. ‘Oku ‘ikai hangē ko e ilifia fakamāmani ko ia ‘okú ne fakatupu ‘a e loto-tailiilí mo e loto-hohaʻá, ka ʻoku fakaafeʻi ʻe he manavahē faka-ʻOtuá ʻa e nongá, loto-fakapapaú, mo e loto-falalá.
ʻOku fālute ʻe he manavahē angatonú ha ongoʻi loto-ʻapasia moʻoni mo e ʻaʻapa ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú, nofo ʻamanaki ki he Fakamaau Fakaʻosí, mo e fakamaau totonú ʻi Hono toʻukupú. ʻOku tupu ʻa e manavahē faka-ʻOtuá mei hano ʻiloʻi totonu e natula fakalangi mo e misiona ʻo e Huhuʻí, loto-fiemālie ke tukulolo hotau lotó ki Hono finangaló, pea mo e ʻiloʻi ko e tangata mo e fefine kotoa pē ʻe haʻisia ki heʻene ngaahi holí, ngaahi fakakaukaú, ngaahi leá, mo e ngaahi tōʻonga fakamatelié ʻi he ʻAho ʻo e Fakamāú.
Ko e manavahē ki he ‘Eikí ʻoku ʻikai ko ha loto-tailiili ke hū ki Hono ʻaó ke fakamāuʻi. Ka, ko e hanganaki ia ki he fakamoʻoniʻi taupotu ʻo kitautolu ʻi he ngaahi meʻa ʻo hangē ko honau anga-moʻoní mo e anga-moʻoni te nau ʻi aí.”
Ko e kakai kotoa pē naʻa nau moʻui pe ʻoku nau moʻui ʻi he taimí ni, pe te nau moʻui ʻi he funga ʻo e māmaní “ʻe ʻomi [kinautolu] ke tuʻu ‘i he fakamaauʻanga ‘o e ‘Otuá, ke fakamāuʻi ʻe ia ʻo fakatatau ki heʻenau ngaahi ngāué, pe ‘oku lelei pe kovi ia.”
Kapau ko ʻetau ngaahi holí naʻe angatonu pea lelei ʻetau ngāué—ʻo ʻuhingá naʻa tau tui kia Sīsū Kalaisi, fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, pea fakatomalaʻi ʻetau ngaahi angahalá—ʻe fakafiefia leva ʻa e fakamāú. Hangē ko ia kuo tala ʻe ʻĪnosí, te tau “tuʻu [ʻi he ʻao ʻo e Huhuʻí]; te [tau] toki mamata ki hono fofongá ʻi he fiefia.” Pea ‘i he ʻaho fakaʻosí ʻe “totongi kiate [kitautolu] koeʻuhi ko e māʻoniʻoní.”
Ka neongo ia, kapau naʻe kovi ʻetau ngaahi holí pea angahalaʻia ʻetau ngaahi ngāué, ʻe hoko leva ʻa e fakamāú ko ha meʻa ke tau manavahē ki ai. Te tau maʻu “ha ʻilo haohaoa,” ko ha “manatuʻi lelei,” mo ha “manatu taʻetuku ki [heʻetau] angahala [ʻatautolú].” “ʻE ‘ikai te tau loto-toʻa ke sio hake ki hotau ‘Otuá; pea te tau fie fiefia ‘o kapau te tau lava ‘o fekau ki he ngaahi maká mo e ngaahi moʻungá ke holo hifo kiate kitautolu ke fufuuʻi ‘a kitautolu mei Hono ‘aó.” Pea te tau “maʻu [‘etau] totongi ‘o e koví” ʻi he ‘aho fakaʻosí.
Ko hono fakaikú, ko kitautolu pē hotau kau fakamāú. He ʻikai fiemaʻu ha taha ia ke ne talamai ʻa e feituʻu ke tau ō ki aí. Te tau fakamoʻoniʻi ʻi he ʻao ʻo e ʻEikí ʻa e meʻa kuo tau fili ke aʻusia ʻi he moʻui fakamatelié mo ʻiloʻi ʻiate kitautolu ʻa e potu ʻe totonu ke tau ʻi ai ʻi ʻitānití.
Palōmesi mo e Fakamoʻoni
ʻOku ʻikai ko ha tāpuaki pē kia Molonai ʻa e mahino ko ia ko e Fakamaau Fakaʻosí ʻe lava ke fakafiefiá.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻAlamā ʻa e ngaahi tāpuaki naʻe talaʻofa ki he ākonga ʻosikiavelenga kotoa pē ʻa e Fakamoʻuí. Naʻá ne pehē:
“Ko hono ʻuhinga ʻo e lea fakafokí ko e toe fakafoki ʻa e koví ki he kovi, pe ko e anga-fakakakanó ki he anga-fakakakanó, pe ko e anga-fakatēvoló ki he anga-fakatēvolo—ko e leleí ki he meʻa ʻoku lelei; ko e māʻoniʻoní ki he meʻa ʻoku māʻoniʻoni; ko e angatonú ki he meʻa ʻoku angatonu; ko e angaʻofá ki he meʻa ʻoku angaʻofa.
“… Faitotonu, fakamaau māʻoniʻoni, pea failelei maʻu ai pē; pea ʻo ka ke ka fai ʻa e ngaahi meʻá ni kotoa pē, te ke toki maʻu hoʻo totongí; ʻio, ʻe toe fakafoki atu kiate koe ʻa e ʻaloʻofa; ʻe toe fakafoki atu kiate koe ʻa e angatonú; ʻe toe fakafoki atu kiate koe ha fakamaau māʻoniʻoni; pea ʻe toe totongi atu kiate koe ʻa e lelei.”
ʻOku ou fakamoʻoni fiefia atu ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau Fakamoʻui moʻuí. ʻOku moʻoni ʻa e palōmesi ʻa ʻAlamaá mo kautonu kiate koe mo au—ʻi he ʻahó ni, ʻapongipongi, pea ki ʻitāniti kotoa. Ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻi he huafa toputapu ʻo e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.