2025
ʻIkai ha Taha ʻe Tangutu Toko Taha
Nōvema 2025


14:3

ʻIkai ha Taha ʻe Tangutu Toko Taha

ʻOku kau ʻi hono moʻui ʻaki ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa hono fakaʻatā ha potu ʻi Hono Siasi kuo fakafoki maí maʻá e tokotaha kotoa.

I.

Kuó u ako ki he tukufakaholó ʻi ha taʻu ʻe 50, kau ai ʻa e tukufakaholo ʻo e ongoongoleleí. Naʻá ku kamata ʻaki ʻa e kūkisi monūʻiá (fortune cookies).

ʻI he Kolo Siaina ʻi Seni Felenisisikoú, naʻe fakaʻosi ʻa e maʻu meʻatokoni efiafi ʻa e famili Kongó ʻaki ha kūkisi monūʻia mo ha konga lea fakapotopoto naʻe pehē “ʻOku kamata ha fononga maile ʻe tahaafé ʻaki ha sitepu pē ʻe taha.”

Ko e monū ʻi ha kūkisi monūʻiá

ʻI heʻeku kei tāutahá, naʻá ku ngaohi ʻa e kūkisi monūʻiá. ʻI heʻeku tui ha ongo kofunima tupenu hinehiná, naʻá ku peluki mo fakafuo ʻa e ngaahi foʻi kūkisi vela fuopotopoto naʻe toki hiko mei he ʻōvaní.

Ngaohi ʻo e kūkisi monūʻiá
Ko hono pelu ʻo e kūkisi monūʻiá

Naʻá ku ʻohovale ʻi heʻeku ʻilo ko e kūkisi monūʻiá ʻoku ʻikai kau ia ʻi he tukufakaholo faka-Siainá. Ke fakafaikehekeheʻi ʻa e tukufakaholo ʻo e kūkisi faka-Siainá, ʻAmeliká, mo ʻIulopé, naʻá ku kumi ʻa e kūkisi monūʻiá ʻi ha ngaahi konitinēniti kehekehe—ʻo hangē pē ko hano fakaʻaongaʻi ʻe ha taha ha ngaahi feituʻu kehekehe ke fakaʻilongaʻi ha vaotā ʻoku mōfia. ʻOku foaki ʻe he ngaahi falekai Siaina ʻi Seni Felenisisikoú, Losi ʻEniselesi, mo Niu ʻIoké ha kūkisi monūʻia, kae ʻikai ʻi Peisingi, Lonitoni, pe Senē. Ko e kau ʻAmeliká pē ʻoku nau fakamanatua ʻa e ʻAho Kūkisi Monūʻia Fakafonuá. Ko e ngaahi tuʻuaki faka-Siainá pē ʻoku nau pehē “Kūkisi Monūʻia ʻAmelika Totonú.”

Ko ha sīpinga fakafiefia mo faingofua ʻa e kūkisi monūʻiá. Ka ʻe lava ke tokoniʻi kitautolu ʻe he fakakaukau tatau ʻo hono fakafehoanaki ʻo e ngaahi tōʻonga ʻi ha ngaahi ʻulungāanga fakafonua kehekehe ke tau fakafaikehekeheʻi ʻa e tukufakaholo ʻo e ongoongoleleí. Pea ko ʻeni ʻoku fakaava mai ʻe he ʻEikí ha ngaahi faingamālie foʻou ke ako ʻa e tukufakaholo ʻo e ongoongoleleí ʻi hono fakahoko ʻa e ngaahi kikite ʻi he talanoa fakatātā ʻo e Tohi ʻa Molomoná mo e Fuakava Foʻoú.

II.

ʻOku fehikitaki ʻa e kakaí ʻi he feituʻu kotoa pē. ʻOku lipooti ʻe he Ngaahi Puleʻanga Fakatahatahá ha kakai hikifonua fakavahaʻapuleʻanga ʻe toko 281 miliona. ʻOku tokolahi ʻaki heni ha niʻihi fakafoʻituitui ʻe toko 128 miliona mei he 1990 pea lahi ange ʻi he liunga tolú ʻi he ngaahi fakafuofua ʻo e 1970. ʻI he feituʻu kotoa pē, ʻoku tokolahi ha kau papi ului ki he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. ʻI he Sāpate kotoa pē, ʻoku fakataha ha kāingalotu mo ha ngaahi kaungāmeʻa mei ha ngaahi fonua mo ha vahefonua ʻe 195 ʻi ha ngaahi haʻofanga lotu ʻe 31,916 ʻo e Siasí. ʻOku tau lea ʻi ha ngaahi lea fakafonua ʻe 125.

Fakataha mo e Kāingalotu ʻi ʻAlapēnia
Fakataha mo e Kāingalotu ʻi Masetōnia Noateé
Fakataha mo e Kāingalotu ʻi Kosovoó
Fakataha mo e Kāingalotu ʻi Suisalaní
Fakataha mo e Kāingalotu ʻi Siamané
Fakataha mo e Kāingalotu ʻi Siamané

Naʻá ku toki mātā kimuí ni mai ʻi ʻAlapēnia, Masetōnia Tokelau, Kosovō, Suisalani, mo Siamane, hano fakahoko ʻe ha kāingalotu foʻou ʻa e talanoa fakatātā ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻo e fuʻu ʻōlivé. ʻI he Sēkope 5, ʻoku fakamālohia ʻe he ʻEiki ʻo e ngoue vainé mo ʻene kau tamaioʻeikí ʻa e ngaahi aka mo e vaʻa ʻo e ʻōlivé ʻaki hono fakatahatahaʻi mo fakahoko fakataha kinautolu mei ha ngaahi feituʻu kehekehe. ʻI he ʻaho ní, ʻoku fakatahataha mai e fānau ʻa e ʻOtuá ʻo hoko ʻo taha ʻia Sīsū Kalaisi, ʻoku ʻomi ʻe he ʻEikí ha ngaahi founga fakaofo fakanatula ke fakatupulaki ʻetau moʻui kakato ʻaki ʻEne ongoongolelei kuo fakafoki maí.

ʻI hono teuteuʻi kitautolu ki he puleʻanga ʻo e langí, naʻe fai ʻe Sīsū ʻa e ongo talanoa fakatātā ʻo e ʻohomohé mo e kātoanga taʻané. ʻI he ongo talanoa fakatātā ko ʻení, ʻoku kumi ʻuhinga ʻa e kau fakaafé ke ʻoua naʻa nau kau mai. ʻOku fakahinohinoʻi ʻe he ʻeikí ʻene kau tamaioʻeikí ke nau “ʻalu fakavave ki he ngaahi hala motuʻa mo e ngaahi hala siʻi ʻo e koló” mo e “ngaahi hala [lahí] mo e ngaahi mangaʻi halá” ke “ʻomi” ʻa e masivá mo e mutú, mo e pipikí, mo e kuí. ʻI hono fakalea fakalaumālié, ko kitautolu takitaha ia.

ʻOku fakahā ʻe he folofolá:

“ʻE fakaafeʻi ʻa e ngaahi puleʻanga kotoa pē” ki ha “ʻohomohe ʻo e fale ʻo e ʻEikí.”

“Mou teuteu ʻa e hāʻeleʻanga ʻo e ʻEikí … koeʻuhí ke ʻalu atu ʻa hono puleʻangá ʻi he funga ʻo e māmaní, koeʻuhí ke tali ia ʻe hono kakaí pea mateuteu ki he ngaahi ʻaho ʻe hoko maí.”

ʻI he ʻaho ní, ko kinautolu ko ia naʻe fakaafeʻi ki he ʻohomohe ʻa e ʻEikí, ʻoku nau omi mei he feituʻu mo e tukufakaholo kotoa pē. Neongo pe ʻoku motuʻa pe talavou, koloaʻia pe masiva, fakalotofonua mo fakamāmani lahi, ʻoku tau ʻai ʻa e ngaahi haʻofanga ʻo hotau Siasí ke hangē ko e nofo hotau tukui koló [ʻo tali ʻa e kakaí mo e ngaahi puipuituʻa kehekehe].

ʻI he hoko ʻa Pita ko e ʻAposetolo pulé, naʻá ne mamata ki ha meʻa-hā-mai ʻi he langí ʻo ha “fuʻu tupenu, kuo fakakaveiʻi ʻi hono kapa ʻe faá, … naʻe ʻi ai ʻa e fanga manu … ʻo e fonuá.” Naʻe akoʻi ʻe Pita: “Ko e moʻoni ʻoku ou ʻiló ni ʻoku ʻikai filifilimānako ʻa e ʻOtuá ki he kakaí. … Ka ʻokú ne maʻu maʻana ʻa ia ʻoku manavahē [ki he ʻEikí] mo fai totonú, ʻi he puleʻanga kotoa pē.”

Ko e Samēlia Leleí

ʻI he talanoa fakatātā ʻo e Samēlia leleí, ʻoku fakaafeʻi kitautolu ʻe Sīsū ke tau fakataha ʻiate kitautolu pea kiate Ia ʻi Hono fale tali fonongá—ko Hono Siasí. ʻOkú Ne fakaafeʻi kitautolu ke tau hoko ko ha ngaahi kaungāʻapi lelei. ʻOku palōmesi ʻa e Samēlia leleí te Ne liuaki mai ʻo totongi huhuʻi ʻa hono tokangaekina ʻo kinautolu ʻi Hono fale tali fonongá. ʻOku kau ʻi hono moʻui ʻaki ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa hono fakaʻatā ha potu ʻi Hono Siasi kuo fakafoki maí maʻá e tokotaha kotoa.

ʻOku kau ʻi he laumālie ʻo e “[loki ʻi he] fale tali fonongá” ʻa e “ʻikai ha taha ʻe tangutu toko tahá.” ʻI hoʻo haʻu ki he lotú, kapau te ke sio ki ha taha ʻoku tangutu toko taha, kātaki te ke lava muʻa ʻo fakalea ki ai peá ke tangutu fakataha mo ia? Mahalo ʻoku ʻikai ko ho tōʻonga angamahení ʻeni. ʻE lava ke kehe ʻa e fōtunga pe lea ʻa e tokotahá meiate koe. Ko e moʻoni, hangē ko e lau ʻa e kūkisi monūʻiá, “ʻOku kamata ʻa e fononga mo e ʻofa fakakaungāmeʻa ʻi he ongoongoleleí ʻaki ha fakafeʻiloaki ʻuluaki, pea ʻikai ha taha ʻe tangutu toko taha.”

ʻOku toe ʻuhinga foki ʻa e “ʻikai ha taha ʻe tangutu toko tahá” ʻoku ʻikai ha taha ʻoku tuenoa fakaeloto pe fakalaumālie. Naʻá ku ʻalu mo ha tamai loto-mamahi ke ʻaʻahi ki hono fohá. ʻI he ngaahi taʻu kimuʻá, naʻe fiefia ʻa e fohá ke hoko ko ha tīkoni foʻou. Naʻe kau ʻi he fakafiefiá hono fakatau ange ʻe hono fāmilí hono fuofua sū foʻoú.

Ka ʻi he lotú, naʻe kataʻi ia ʻe he kau tīkoní. Naʻe foʻou hono suú, ka naʻe ʻikai ākenga foʻou. ʻI he fakamāʻia mo e loto-mamahi ʻa e tīkoní naʻá ne pehē ai he ʻikai teitei toe ʻalu ia ki he lotú. ʻOku kei mamahi pē hoku lotó maʻana mo hono fāmilí.

ʻI he ngaahi hala efua ki Selikoó, kuo kataʻi kitautolu takitaha, kuo tau fakamāʻia mo loto-mamahi, naʻa mo manukiʻi pe ngaohikovia. Pea ʻi he kehekehe ʻo e ngaahi ʻuhingá, kuo tau takitaha tukunoaʻi, ʻikai fakatokangaʻi pe ongona, naʻa mo ʻetau fakalaveaʻi ʻa e niʻihi kehé ʻi he ʻiloʻilo pau. Ko e moʻoni koeʻuhí kuo tau mamahi mo fakamamahiʻi ʻa e niʻihi kehé, ʻoku ʻomi ai kitautolu kotoa ʻe Sīsū Kalaisi ki Hono fale tali fonongá. ʻI Hono Siasí pea fakafou ʻi Heʻene ngaahi ouaú mo e ngaahi fuakavá, ʻoku tau fakatahataha mai ʻiate kitautolu pea kia Sīsū Kalaisi. ʻOku tau ʻofa pea ʻofaʻi kitautolu, tokoni pea tokoniʻi kitautolu, fakamolemole pea fakamolemoleʻi kitautolu. Kātaki ʻo manatuʻi, “ʻoku ʻikai maʻu ʻe māmani ha mamahi ʻe taʻe-lava ke fakamoʻui ʻe langi”; ʻoku fakamaʻamaʻa ʻa e ngaahi mafasia ʻo e māmaní—ʻoku moʻoni ʻa e fiefia ʻa hotau Fakamoʻuí.

ʻOku tau lau ʻi he 1 Nīfai 19: “Naʻa mo e ʻOtua moʻoni ʻo ʻIsilelí ʻoku [nau] molomoloki hifo … ʻi honau lalo vaʻé; ʻoku nau taʻetokaʻi ia. … Ko ia te nau tauteaʻi ia, pea te ne kātakiʻi ia; pea te nau taaʻi ia, pea te ne kātakiʻi ia. ʻIo, te nau ʻanuhi ia, pea te ne kātakiʻi ia.”

ʻOku pehē ʻe hoku kaungāmeʻa ko Palōfesa Teli Uōnaá ko e fakamāuʻí, kauʻimaeaʻí, taaʻí, mo e ʻanuhiá ʻoku ʻikai ko ha ngaahi meʻa naʻe hoko pē lolotonga ʻa e moʻui fakamatelie ʻa Kalaisí. Ko e anga ʻo ʻetau fetauhiʻakí—tautautefito ki he fiekaiá, ʻa e fieinuá, ʻa kinautolu ʻoku liʻekina toko tahá—ko e anga ia ʻo ʻetau tauhi kiate Iá.

ʻI Hono Siasi kuo fakafoki maí, ʻoku tau lelei kotoa ange ʻi he taimi ʻoku ʻikai tangutu toko taha ai ha tahá. ʻOua muʻa naʻa tau fakangatangata pē ʻetau talitali pe tali [ha tahá]. Tuku muʻa ke tau kau moʻoni ʻi hono talitali lelei, fakafeʻiloaki, ngāue fakaetauhi, mo ʻofá. Fakatauange ke ʻoua naʻa hoko ha kaungāmeʻa, tuofefine pe tuongaʻane ko ha sola pe muli, ka, ko ha fānau ʻi ʻapi.

Fefine ʻoku nofo toko taha ʻi he lotú

ʻI he ʻaho ní, ʻoku ongoʻi tuenoa mo liʻekina ha tokolahi. ʻE lava ʻe he mītia fakasōsialé mo e poto fakakomipiutá ʻo ʻai ke tau fakaʻamua ha vāofi mo ha feohi ʻoku moʻoní. ʻOku tau fie fefanongoʻaki ki hotau ngaahi leʻó. ʻOku tau fiemaʻu ha feohi mo ha angaʻofa ʻoku moʻoní.

Ko e tangutu mo ha kaungāmeʻa ʻi he lotú

ʻOku lahi ha ngaahi ʻuhinga ʻe lava ke tau ongoʻi ai ʻoku ʻikai tali lelei kitautolu ʻi he lotú—pea ko hono fakalea ʻe tahá, ʻoku tau tangutu toko taha pē. Mahalo te tau hohaʻa ko e tō ʻetau leá, valá, tūkunga fakafāmilí. Mahalo ʻoku tau ongoʻi taʻefeʻunga; haʻahaʻa ʻo e tapaká; fakaʻānaua ki ha moʻui maʻa; ʻikai toe ʻi ai ha vā fetuʻutaki mo ha [ʻofaʻanga] pea ongoʻi loto-mamahi mo mā; ʻoku tau hohaʻa ki hē pe ko ʻē pe ko e tuʻutuʻuni ʻa e Siasí. Mahalo pē ʻoku teʻeki ai ke tau mali, vete mali, uitou. ʻOku longoaʻa ʻetau fānaú; ʻoku ʻikai haʻatau fānau. Naʻe ʻikai ke tau ngāue fakafaifekau pe foki vave ki ʻapi. Pea ʻoku hokohoko atu ʻa e lisí.

ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻe he Mōsaia 18:21 ke huluni hotau lotó ʻi he ʻofa. ʻOku ou fakaafeʻi kitautolu ke siʻisiʻi ange ʻetau hohaʻá, fakasiʻisiʻi ʻetau loto-fakamāú, siʻisiʻi ange hono pulepuleʻi ʻo e niʻihi kehé—pea, ka fiemaʻu, ke siʻisiʻi ange ʻetau loto-fefeká. ʻOku ʻikai ke tau langa ʻa Saione ʻi ha ʻaho pē taha. Ka ʻoku ʻomi ʻe he foʻi “mālō e lelei” takitaha, angaʻofa takitaha, ʻa Saione ke toe vāofi ange. Tau falala lahi ange ki he ʻEikí pea fili fiefia ke talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú kotoa.

III.

Fakatokāteliné, ʻi he fale ʻo e tuí mo e fakafeohi ʻa e Kāingalotú, ʻoku ʻikai ha taha ʻe tangutu toko taha koeʻuhí ko e fehokotaki fakafuakava ʻia Sīsū Kalaisí.

Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá: “Kuo tuku ai ke tau mamata, kau, pea mo tokoni ʻi hono tekaʻi atu ʻa e lāngilangi ʻo e Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻa e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá … ,’ ʻe tānaki fakataha ai ʻa e Kāingalotu ʻo e ʻOtuá ʻo taha, mei he ngaahi puleʻanga, faʻahinga, kakai mo e lea kotoa pē.”

ʻOku ʻikai fai ʻe he ʻOtuá “ha meʻa ʻo kapau ʻe ʻikai ʻaonga ia ki he kakai ʻo e māmaní ; … ke ne tohoaki kiate ia ʻa e kakai fulipē . …

… ʻOkú ne fakaafeʻi ʻa kinautolu kotoa pē ke nau haʻu kiate ia ʻo maʻu ʻi heʻene angaleleí; … pea ʻoku tatau ʻa e kakai fulipē ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá.”

ʻOku fiemaʻu ʻi he ului kia Sīsū Kalaisí ke tau siʻaki ʻa e tangata fakakakanó mo e tukufakaholo fakaemāmaní. Hangē ko ia ʻoku akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesí, kuo pau ke tau tukuange ha faʻahinga tukufakaholo mo ha tōʻonga fakafonua ʻoku fepaki mo e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá pea ke hoko ko ha Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. ʻOkú ne pehē, “ʻOku ʻi ai ha tukufakaholo makehe ʻo e ongoongoleleí, ko ha ngaahi tuʻunga mahuʻinga mo ha ngaahi fiemaʻu pea mo ha ngaahi tōʻonga pau ʻoku angamaheni ki he kāingalotu kotoa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.” ʻOku kau ʻi he tukufakaholo ʻo e ongoongoleleí ʻa e angamaʻá, ʻalu fakauike ki he lotú, fakaʻehiʻehi mei he kava mālohí, tapaká, tií, mo e kofí. ʻOku kau ai ʻa e faitotonú mo e angatonú; mahino ʻoku tau laka ki muʻa kae ʻikai ki ʻolunga pe ki lalo, ʻi he ngaahi tuʻunga faka-Siasí.

ʻOku ou ako mei he kāingalotu faivelenga mo e ngaahi kaungāmeʻa ʻi he fonua mo e tukufakaholo kotoa pē. ʻOku fakaloloto ʻa e mahino ki he ongoongoleleí ʻe he ngaahi potufolofola ʻoku ako ʻi ha ngaahi lea fakafonua mo ha ngaahi fakakaukau fakafonua kehekehé. ʻOku fakaloloto ange ʻeku ʻofa mo e mahino ki hoku Fakamoʻuí ʻi he ngaahi fakafōtunga kehekehe ʻo e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisí. ʻOku faitāpuekina kotoa kitautolu ʻi he taimi ʻoku tau fakamatalaʻi ai hotau tuʻunga fakafonuá, hangē ko e akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní, ko ha fānau ʻa e ʻOtuá, ko ha fānau ʻo e fuakavá, ko ha ākonga ʻa Sīsū Kalaisi.

ʻOku fakataumuʻa fakataautaha ʻa e melino ʻa Sīsū Kalaisí kiate kitautolu. Naʻe fehuʻi fakamātoato kimuí ni ʻe ha talavou, “ʻEletā Kongo, ʻe lava nai ke u kei ʻalu ki hēvani?” Naʻá ne fifili pe ʻe toe lava nai ke fakamolemoleʻi ia. Naʻá ku ʻeke ange hono hingoá, fakafanongo lelei, pea fakaafeʻi ia ke talanoa mo ʻene pīsopé, pea fāʻofua kiate ia. Naʻá ne mavahe mo ha ʻamanaki lelei ʻia Sīsū Kalaisi.

Naʻá ku lave ki he talavoú ʻi ha polokalama ʻe taha. Naʻá ku maʻu kimui ange, ha tohi naʻe ʻikai fakamoʻoni hingoa ʻa ia naʻe kamata ʻo pehē, “ʻEletā Kongo, kuó u ohi hake mo hoku uaifí ha fānau ʻe toko hiva … pea tuʻo ua ʻema ngāue fakafaifekaú.” Ka “naʻá ku ongoʻi maʻu pē he ʻikai tali au ʻi he puleʻanga fakasilesitialé … koeʻuhí he naʻe fuʻu kovi ʻeku ngaahi angahalá ʻi heʻeku kei talavoú!”

Naʻe hoko atu ʻa e tohí, “ʻEletā Kongo, ʻi he taimi naʻá ke fakamatala ai fekauʻaki mo e talavou ʻokú ne maʻu ha ʻamanaki lelei ki ha fakamolemolé, naʻá ku fonu ʻi he fiefia, ʻo kamata ke u fakakaukau mahalo [ʻe lava ke fakamolemoleʻi au].” Naʻe fakaʻosi e tohí, “Kuó u saiʻia ʻiate au pē ʻi he taimí ni!”

ʻOku fakaloloto ange ʻa e kau ki he fuakavá ʻi heʻetau haʻu fakataha pea ki he ʻEikí ʻi Hono fale tali fonongá. ʻOku tāpuakiʻi kitautolu kotoa ʻe he ʻEikí ʻi he taimi ʻoku ʻikai tangutu toko taha ai ha tahá. Pea ko hai ʻokú ne ʻilo? Mahalo ʻe hoko ʻa e tokotaha ʻoku tau tangutu ofi ki aí ko hotau kaungāmeʻa taʻeʻamanekina. Fakatauange ke tau fekumi pea fakaʻatā ha potu Maʻana pea mo e niʻihi kehé ʻi he ʻohomohe ʻa e Lamí, ko ʻeku lotú ia ʻi he loto-fakatōkilalo ʻi he huafa māʻoniʻoni ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, “Fortune Cookies Didn’t Come from China,” Royal Examiner, Dec 26, 2021, royalexaminer.com/fortune-cookies-didnt-come-from-china; “National Fortune Cookie Day,” Days of the Year, daysoftheyear.com/days/fortune-cookie-day.

  2. ʻE lava foki ke tokoni ha founga ʻo e fakafaikehekeheʻi ʻo e tukufakaholó ke ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku lau ko e tukufakaholo ʻo e ongoongoleleí, tukufakaholo fakalotofonuá, mo e tukufakaholo fakaonopōní.

  3. International Organization for Migration, World Migration Report 2024, 21, publications.iom.int/books/world-migration-report-2024. “ʻI he taʻu 2022, naʻe ʻi ai ha kakai ʻe toko 117 miliona ne nau liʻekina ʻi he māmaní, pea ko e toko 71.2 miliona naʻe fakamālohiʻi ke nau mavahe mei honau ʻapí” (World Migration Report 2024, xii).

  4. (Vakai, Sēkope 5.

  5. ʻOku maʻu ʻe he lea mo e tukufakaholo kotoa pē ha ngaahi foʻi lea mo ha ngaahi kupuʻi lea ʻokú ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi meʻa pelepelengesi ʻo e lotó. ʻOku tupulaki ʻetau moʻui kakato ʻi Heʻene ongoongolelei kuo fakafoki maí ʻi heʻetau feakoʻakí. Naʻe vahevahe kimuí ni ʻe Sisitā ʻAnalī (mei Miuniki) mo Susi Maea, ʻEletā ʻĒliki mo Sisitā Kulisitiane Kōpisi, mo ʻEletā Soki mo Sisitā Sūlia Kelēpingati ha ngaahi lea faka-Siamane makehe ʻoku lea ki he lotó. ʻOku mahulu atu ʻa e ngaahi ongo ʻoku fakamatalaʻi ʻe he ngaahi lea ko ʻení ʻi ha lea fakamatāpule. ʻOku nau ope atu ʻi he angamahení pe fatongiá. ʻOku lea ʻa e ngaahi ongo ko ʻení ki he lotó, ʻi he ngaahi vā fetuʻutaki māfana mo vāofí, ʻi he fiefia fakalaumālie ʻi hotau laumālie fakalangí. ʻOku kau ʻi he ngaahi foʻi lea makehe ko ʻeni ʻi he lea faka-Siamané ʻa e Gemütlichkeit mo e gemütlich, Heimat, Heimweh, Geborgenheit, Zuflucht, Herzensangelegenheit, Herzensmensch, mo e Schummerstunde (ko ha lea makehe mo fakapunake mei he fakatokelaú).

  6. Luke 14:21, 23. Ko e meʻa tatau pē, ʻi he talanoa fakatātā ʻo e kātoanga taʻané, ʻi he taimi ʻoku ʻikai haʻu ai ʻa e kau fakaafe naʻe fakaafeʻí, ʻoku fakahinohinoʻi ʻe he tuʻí ʻene kau tamaioʻeikí ke nau ʻalu ʻo fakatahatahaʻi mai ʻa “kinautolu te [nau] ʻilo” ʻi he “ngaahi hala motuʻá” (Mātiu 22:9).

  7. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 58:9; vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 58:6–8, 10–12.

  8. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 65:3, 5; vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 33:17.

  9. Ngāue 10:11–12, 34–35; vakai foki, Ngāue 10:9–10, 13–18, 24–33, 44–48; 11:1–18; 15:6–11.

  10. ʻOku fakahoʻata ʻetau fakataha mai ʻiate kitautolu pea kiate Ia ʻi Hono fale tali fonongá ʻi he 3 Nīfai 18:32. “ʻIkai ha taha ʻe tangutu toko taha” ʻi hotau ngaahi potu moihuú, pea ke hoko ʻetau ngāue fakaetauhi ʻofa ʻiate kitautolú ko e ʻuhinga ke tau “tafoki [ai] ʻo fakatomala, pea haʻu kiate [Ia] mo e loto-fakamātoato moʻoni, pea te [Ne] fakamoʻui ʻa [kitautolu]; pea [te tau] hoko ai ko e vaka ʻo e fakamoʻuí kiate kinautolu.”

  11. ʻOku fakamanatu mai ʻe he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 104:15, 17 “He ʻoku [ʻa e ʻEikí] ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē” pea “ʻoku fonu ʻa e māmaní, pea ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa feʻunga pea hulu ange.” ʻI heʻene peheé, ʻoku fiemaʻu ke tokoniʻi ʻe he masivá mo e koloaʻiá ʻa e taha kotoa pē ke hakeakiʻi mo loto-fakatōkilalo. ʻOku pehē pē ʻa e fehuʻi ʻa e Tuʻi ko Penisimaní, “ʻIkai koā ko e kau paea kotoa pē ʻa kitautolu?” Ko ia ai ʻoku fatongia ʻaki ʻe he koloaʻiá mo e masivá ke “foaki mei [heʻenau] ngaahi koloá ki he masivá,” (Mōsaia 4:19, 21; vakai foki, Mōsaia 25–27).

  12. ʻI he “Come, Ye Disconsolate” (Hymns, no. 115), ʻOku hiki ai ʻe Tōmasi Moa: “Come to the mercy seat, fervently kneel. ʻOmi homou loto kuo kafó; fakahā hoʻo mamahí. “[ʻOku ʻikai maʻu ʻe māmani ha mamahi ʻe taʻe lava ke fakamoʻui ʻe langi.]”

  13. 1 Nīfai 19:7, 9. ʻOku folofola ʻa e ʻEikí ʻi he Malanga ʻi he Moʻungá, “Pea ko ia ʻokú ne sipiʻi koe ʻi he kouʻahe ʻe tahá fulihi kiate ia ho kouʻahe ʻe tahá; pea mo ia ʻokú ne ʻave ho pulupulú, ʻoua naʻa taʻofi ʻene ʻave mo ho kofu tuʻá” (Luke 6:29).

  14. Vakai, Mātiu 25:35–40.

  15. “No more a stranger nor a guest, but like a child at home” (“My Shepherd Will Supply My Need,” Hymns—For Home and Church, Gospel Library).

  16. ʻOku mahulu hake ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he taimí mo e tukufakaholó. Ko ha fakamoʻoni fakaofo ia kiate au ʻoku akoʻi ʻe he Tohi ʻa Molomoná ʻa e kakato ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻo fakatatau ki he puipuituʻa ʻo ha ʻātakai fakafonua fakakuongamuʻa ʻi he ongo ʻAmeliká.

  17. Hangē ko hono akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá mo hono ongo tokoni ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí ʻi he Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 593; vakai foki, ʻEfesō 1:10.

    ʻI he kuongá ni ʻoku nofo ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ʻi ha ngaahi tūkunga fakapolitikale, fakasōsiale, pea mo fakaʻekonōmika lahi mo kehekehe. ʻOku kehekehe pē hotau ngaahi uōtí mo e koló ʻi he tokolahí mo e ngaahi maʻuʻanga tokoni fakatakimuʻá. ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e “fāitahá mo e liliú” ke fakamālohia ʻa e fāmilí mo Hono Siasi kuo fakafoki maí ʻi he ngaahi founga ʻo e ongoongoleleí ʻi ha feituʻu pē ʻoku tau nofo ai (vakai, Tohi Tuʻutuʻuni Fika 2: Ko Hono Puleʻi ʻo e Siasí [2010], 17.0).

  18. 2 Nīfai 26:24, 33, tānaki atu e fakamamafá; vakai foki, 2 Nīfai 29; ʻAlamā 29:8. ʻOku talaʻofa ʻe he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:11 ʻe fanongo ʻa e tangata kotoa pē ki hono kakato ʻo e ongoongoleleí ʻi hono ʻelelo ʻoʻoná.” ʻOku fakahoko ʻa e talaʻofa ko ʻení ʻi heʻetau fakaʻaongaʻi ha ngaahi lea kehekehe mo e ngaahi lea ʻo e ongoongoleleí ʻi hotau ngaahi ʻapí mo e Lotú.

  19. Vakai, Dallin H. Oaks, “Repentance and Change,” Liahona, Nov 2003, 37–40.

  20. Dallin H. Oaks, “Repentance and Change,” 39.

  21. Vakai, Dallin H. Oaks, “Repentance and Change,” 38–39.

  22. Vakai, Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:13. ʻI he fengāueʻaki ʻa e ngaahi vaʻá mo e ngaahi aká ʻo taha ʻia Sīsū Kalaisí, ʻoku tau ʻilo ai ʻoku lahi ange ha ngaahi meʻa ʻoku “māʻoniʻoni, fakaʻofoʻofa, pe ongoongo lelei pe feʻunga mo hono vīkivikiʻí.” ʻOku tau vakai ai ki he muʻomuʻa ʻa e muimuí pea muimui ʻa e muʻomuʻá. ʻOku tau fiefia ʻi he faiako ʻa e kau akó mo e ako ʻa e kau faiakó. ʻOku mahino, fakamāmaʻi, mo fiefia fakataha ʻa e tokotaha kotoa pē (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 50:22).

  23. Vakai, Russell M. Nelson, “Ngaahi Fili ki he Taʻengatá” (fakataha lotu fakaemāmani lahi maʻá e kakai lalahi kei talavoú, 15 ʻo Mē 2022), Gospel Library.

  24. Naʻe lipooti ʻe Setitaia M. Kalānite, ʻa ia naʻe ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo Pilikihami ʻIongí, ha meʻa-hā-mai ʻo e maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié ʻa ia naʻe kau ai ha ngaahi matalaʻiʻakau fakaʻofoʻofa ʻoku maʻuiʻui fakataha, mahalo ko ha fakatātā ʻo e uouangataha mo e fakaʻofoʻofa ʻi he faikehekehé. Naʻá ne pehē, “Kuó u sio ʻi ha ngaahi ngoue lelei ʻi he māmani ko ʻení ka kuo teʻeki ke u mamata ha ngoue tatau mo ia ʻi aí. Naʻá ku mamata ki ha ngaahi matalaʻiʻakau kehekehe, pea ko e niʻihi naʻe lanu kehekehe ʻe nimangofulu ki he teau ʻoku tupu ʻi ha kauʻi ʻakau pē ʻe taha.” Naʻá ne aʻusia “ʻa e fakaʻofoʻofa mo e nāunau ʻo e maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié ʻa ia ʻoku fakatahaʻi ai ʻa e ngaahi laumālie angatonú” (“Remarks, at the Funeral of President Jedediah M. Grant, by President Heber C. Kimball,” Deseret News, Dec. 10, 1856, 317).

    Naʻe lekooti foki ʻe Palesiteni Tēvita O. Makei ha misi pe mata meʻa-hā-mai ʻo e kolo taʻengata ʻo e ʻOtuá ʻa ia naʻá ne mamata ai ki ha ngaahi fuʻu ʻakau, fuaʻi ʻakau, ʻuluʻakau, mo ha ngaahi matalaʻiʻakau naʻe māʻuiʻui haohaoa. “Naʻe hangē naʻá ku kei fakatokangaʻi pē ʻa e fua poloʻuto ʻa e ʻuluʻakaú, ʻi ai mo ha ʻakau lalahi mo iiki pea fakalanulanu mo honau laú, pea matala ʻa e potu kotoa pē” (Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Tēvita O. Makei [2003], 1).