2025
Pea Ko ʻEni ʻOku Ou ʻĀ
Nōvema 2025


17:24

Pea Ko ʻEni ʻOku Ou ʻĀ

Ko e liliu kuo fai ʻe he Tohi ʻa Molomoná ki heʻeku moʻuí, ʻoku fakaofo tatau ia mo hono ʻai ʻo e ʻumeá ʻi he mata ʻo e tangata kuí.

ʻI he ʻofa lahi, ʻoku tau ongoʻi e pōpoaki ʻa Palesiteni ʻOakesi ki he pekia ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní. Pea ʻi he ʻofa mo e tengihia tatau, ʻoku tau ongoʻi kotoa e ngaahi meʻa fakamamahi ne toki hoko kimuí ni ʻi Misikení pea mo ia ʻoku meimei hoko fakaʻaho ʻi he māmaní. ʻOku tau ongoʻi ʻa e ngaahi meʻá ni ʻi he ʻofa mo e falala ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.

ʻOku lekooti ʻi he vahe hiva ʻo e tohi Sioné ʻa e aʻusia ʻa Sīsū mo ʻEne kau ākongá ʻi heʻenau fakalaka atu ʻi ha tokotaha kolekole naʻe fanauʻi mai ʻoku kui. Naʻe tupu heni ha fehuʻi ʻa e kau ākongá kia Sīsū ha ngaahi fehuʻi fakalotu lahi ne fakafihi fekauʻaki mo e tupuʻanga mo e founga ne maʻu ai ʻe he tangatá ni ʻene ngaahi fakangatangatá. Naʻe tali ange ʻe he ʻEikí ʻaki ʻEne fai ha meʻa mātuʻaki faingofua pea fakaʻohovale ʻaupito. Naʻá Ne ʻanuʻanu ki he kelekelé peá Ne ngaohi ha meʻi ʻumea. Naʻá Ne vali ʻaki ʻeni e ongo mata ʻo e tangatá, mo fakahinohino ange ke ne kaukau ʻi he anovai ko Seiloamí. ʻOku pehē ʻe he folofolá, naʻe talangofua ʻa e tangata kuí ʻo ne fai kotoa ʻeni peá ne “haʻu kuo ʻā.” Hono ʻikai mahuʻinga ʻa e fakamoʻoní, ʻo kehe ia mei he ngaahi fakaʻamú pe fakakikihí pe naʻa mo e fakalavea ʻi he fakafepaki ki he moʻoní.

Ka ʻi he ilifia ʻa e ngaahi fili ʻa e Fakamoʻuí naʻa toe tānaki atu ʻa e mana ko ʻení ki he fakatuʻutāmaki naʻe fakahaaʻi ai ʻe Sīsū ʻa e vaivai ʻenau kau maʻu mafaí, naʻa nau fehangahangai ai mo e tangata ne toki fakaʻā hono matá pea nau pehē ange ʻi he loto-ʻita, “ʻOku mau ʻilo ko e angahala ʻa [Sīsū].” Naʻe fakafanongo ʻa e tangatá ʻi ha kiʻi taimi, peá ne pehē ange leva, “Ko ha angahala ia pe ʻikai, ʻoku ʻikai te u ʻilo: [ka] … ko e meʻa ʻe taha ʻoku ou ʻiló, naʻá ku kui, ka ko ʻeni ʻoku ou ʻā.”

Naʻe ʻomi ʻe Sīsū ʻa e fuofua ʻuhinga ki he fetalanoaʻaki ko ʻení, ʻo Ne fakahā ki Heʻene kau ākongá kuo hoko ʻa e meʻa kotoa pē ko ʻení “ko e meʻa ke fakahā … ʻa e ngaahi ngāue ʻa e ʻOtuá.” Manatuʻi naʻe tuʻo ua e lave ʻi he talanoa ko ʻení ki he meʻa naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí ko e “pani” ʻa e mata ʻo e tangata kuí, ko ha ngāue ʻoku fakakakato ʻaki ʻa e fufulú. ʻOku malava ke fokotuʻu mai ʻe he fakamatala ko ʻeni “ke fakahā … ʻa e ngaahi ngāue ʻa e ʻOtuá” ʻa hono fakahoko ha ouaú.

Ko ha foʻi moʻoni ʻe taha ʻoku mahino hení ko e meʻangāue naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Tokotaha naʻá Ne Fakatupu ʻa e langí mo e māmaní mo e meʻa kotoa pē ʻi aí ke fakahoko ʻa e mana ko ʻení: ʻaʻanu mo ha meʻi kelekele! ʻOku fakahaaʻi ʻe he ongo meʻa ngali kehe ko ʻení ʻe lava ke tāpuakiʻi kitautolu ʻe he ʻOtuá ʻaki ha faʻahinga founga pē ʻokú Ne fili ki ai. Hangē ko e ʻikai fie ʻalu ʻa Neamani ki he Vaitafe Soataní pe ko e ʻikai loto e fānau ʻIsilelí ke sio ki he ngata ʻi he tokotokó, ʻoku faingofua ʻaupito ke tau fakasītuʻaʻi ʻa hotau huhuʻí koeʻuhí he ko e naunau mo e meʻangāue ʻoku fakaʻaongaʻi ki aí ʻoku ngali fuʻu fakavalevale ʻene faingofuá.

Ka ʻoku tau manatuʻi mei he Tohi ʻa Molomoná ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa ʻoku fakatou mahinongofua mo mahuʻinga pea kimuʻa pea ʻaloʻi ʻa Sīsuú, ʻe kikiteʻi “[he] ʻikai [ke ne maʻu] ha sino lelei pe ha toulekeleka ʻiate ia, pea ka tau ka mamata kiate ia, ʻoku ʻikai ha fakaʻofoʻofa ke tau manako ai kiate ia.” Kuo tā tuʻo lahi hono ʻomi ʻe he ʻOtuá ʻEne pōpoaki fakaʻeiʻeikí ʻo fakafou mai ʻi ha palesiteni Fineʻofa kuo uiuiʻi foʻou mo loto-vēkeveke pe ko ha tamasiʻi ʻoku teʻeki fakapotopoto feʻunga ʻi ha faama ʻi Niu ʻIoke pe ko ha faifekau hū foʻou pe pēpē ʻoku tokoto ʻi ha ʻaiʻanga kai.

Fēfē leva kapau ʻe hoko mai e tali ki heʻetau ngaahi lotú ʻi ha ngaahi founga mahinongofua pe fakafihi? ʻOku tau loto-fiemālie nai ke kei kītaki ʻi he feinga ke moʻui ʻaki e ongoongolelei ʻa Kalaisí ʻo tatau ai pē pe ko e hā e lahi e ʻaʻanu mo e ʻumea ʻe fiemaʻú? Mahalo he ʻikai mahino maʻu pē kiate kitautolu ʻa e meʻa ʻoku faí pe ʻuhingá, pea ʻe ʻi ai e ngaahi taimi te tau kiʻi ongoʻi ai hangē ko e fefine matuʻotuʻa naʻe pehē, “ʻEiki, fēfē kapau ʻe ʻomi ha tāpuaki ʻoku ʻikai ko ha ʻahiʻahí?”

Fakakaukau ki he fakamoʻoni ʻo ha foʻi moʻoni ʻe taha, ko ʻeni ia ʻoku fekauʻaki mo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní. ʻI hono lekooti e fokotuʻutuʻu ʻo e Siasí ʻi he vaeuaʻangamālie ʻo taimí, ʻoku pehē ʻe he laine ʻuluaki ʻo e fakamatala ʻa Luké, “Pea naʻe toki ui ia ke fakataha ʻene kau ākonga ʻe toko hongofulu mā toko uá, peá ne tuku kiate kinautolu ʻa e mālohi mo e pule,” ko ha ongo meʻafoaki naʻe ʻikai foaki ʻo makatuʻunga ʻi he ngaahi taukei leleí pe ʻe makatuʻunga ʻi he tukufakaholó pe ʻinasi tukufakaholó. ʻOku ʻikai foaki ia ʻe ha ako fakalotu pe ko ha semineli fakateolosia. ʻOku toki foaki pē ia ʻi hono hilifaki ʻo e nimá ʻe ha taha kuo foaki kiate ia ʻa e mafaí ʻi ha hokohoko ʻoku ʻikai motuhi ʻo aʻu ki he tupuʻanga ʻo e mafai fakalangi kotoa pē, ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.

Pea ʻi ha siasi ʻoku mahino ki ai ʻa e meʻaʻofa ʻo e ʻaloʻofá, ʻikai nai ko ha toe fakamoʻoni fakaofo ia ʻo hono moʻoni ʻo e siasi ko iá ke mamata ki he ngaahi tāpuaki mo e fuakava ko ʻení ʻoku malava ke maʻu ia ʻe hotau kakai kuo pekiá, ʻa kinautolu ʻi hotau ngaahi fāmilí kuo pekiá? ʻOku totonu nai ke tauteaʻi kinautolu koeʻuhí ko e ʻikai ke nau lava ʻo maʻu e ongoongoleleí pe koeʻuhí ne fanauʻi kinautolu ʻi ha taimi pe feituʻu naʻe ʻikai ʻatā ai e ngaahi ouau fakalangí mo e ngaahi fuakavá kiate kinautolu? ʻOku maʻu ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ha ngaahi fale toputapu ʻo e ʻEikí kuo fakatapui ʻa ia ʻoku lolotonga fakahoko ai e ngāue ʻaloʻofa mo faifakamoʻui ʻi he ʻaho mo e pō kotoa pē ke fakafofongaʻi e kau pekia ko ʻení, kae pehē ki hono ʻomi e ngaahi faingamālie ke moihū mo e ngaahi ouau maʻá e kakai moʻuí. Ko ʻeku ʻiloʻí, ʻoku ʻikai ha toe feituʻu ʻi he māmaní ʻe ʻiloa ai e fakamoʻoni pau ko ʻeni ʻo e moʻoni ʻa e ʻOtuá, ko ʻEne ʻofa ki he kakai moʻuí pea mo e maté—tukukehe pē ha siasi ʻe taha ʻokú ne fakahaaʻi e moʻoní ʻi he tuʻunga pau ko ʻení: ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.

Naʻe ʻikai ke hoko ʻeku fuofua aʻusia ʻi he foaki e vakaí mo e moʻuí ʻaki e fakamoʻoni totonu ʻo e moʻoní ʻi hono pani ʻaki e ʻumeá pe ko e anovai ko Seiloamí. ʻIkai, ko e meʻangāue ʻo e moʻoní naʻá ne ʻomi ʻeku fakamoʻui mei he ʻEikí naʻe hoko mai ia ʻi he ʻū laʻipeesi ʻo ha tohi, ʻio, ʻa e Tohi ʻa Molomoná: Ko ha Fakamoʻoni ʻe Taha ʻo Sīsū Kalaisí. Kuo ʻohofi mo fakasītuʻaʻi ʻe he kakai taʻetui ʻe niʻihi ʻa e fakamatala ʻo e tohí ni, ʻo faʻa tatau e ʻita ki aí mo e fakaanga kakaha ʻa kinautolu naʻa nau talaange ki he tangata ne fakamoʻuí naʻe ʻikai lava ke ne aʻusia ʻa e meʻa naʻá ne ʻiloʻi kuó ne aʻusiá.

Kuó u fehangahangai mo e fakakikihi mālohi ko e ngaahi founga naʻe ʻomi ai e tohí ni naʻe ʻikai angamaheni ia, naʻe fakaofo, fakamā pea aʻu pē ʻo taʻe-māʻoniʻoni. Ko ha lea kakaha ia mei ha taha pē ʻokú ne pehē ʻokú ne ʻiloʻi e ngaahi founga ne ʻomi ai ʻa e tohí ni, ka ko e fakamatala pē ʻoku ʻomi fekauʻaki mo e ngaahi founga ko iá ko hono liliu ia “ʻi he foaki pea mo e māfimafi ʻo e ʻOtuá.” Ko ia pē. Ko ia kotoa pē. Tatau ai pē pe ko e hā, ka ko e liliu kuo fai ʻe he Tohi ʻa Molomoná ki heʻeku moʻuí, ʻoku fakaofo tatau ia mo hono ʻai ʻo e ʻumeá ʻi he mata ʻo e tangata kuí. Kuo hoko ia kiate au ko ha vaʻa ukamea malu ki hoku laumālié, ko ha maama ia ʻo e fakahaá ʻokú ne fakatou kāpui mo mahuhuhuhu, ko ha fakamaama ʻo e hala kuo pau ke u lue ai ʻi he taimi ʻoku hoko mai ai e ngaahi ʻao fakapoʻulí. Pea ko e moʻoni kuo hoko ia, pea ʻe pau ke hoko.

Pea koeʻuhí ko e mahino kuó ne ʻomi kiate au fekauʻaki mo e ʻofa mo e ʻaloʻofa huhuʻi ʻa e Fakamoʻuí ki he tokotaha kotoa peé, ʻoku ou vahevahe ai mo kimoutolu ʻeku fakamoʻoní, ʻo fakamoʻoniʻi heni hangē ko e pehē ʻe he ongomātuʻa ʻo e tangata ne toki tāpuekiná ʻoku totonu ke fanongo ki hona fohá koeʻuhí he naʻá ne “[taʻu] lahí.” ʻOku pehē pē mo au. Naʻá na ʻuhingá kuó ne matuʻotuʻa feʻunga ke fai ha tokanga fakamātoato ki heʻene leá. ʻOku pehē pē mo au. ʻOku toe pē māhina ʻe ua pea hokosia hoku taʻu 85. Kuó u aʻusia ʻa e mei mate pea toe moʻuí. Kuó u feohi mo e ngaahi tuʻi mo e kau palōfita, kau palesiteni mo e kau ʻaposetolo. Kae fungani tahá, kuo lōmekina au he taimi ʻe niʻihi ʻe he Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e ʻOtuá. ʻOku ou tui ʻoku totonu pē ke falala mai ki heʻeku fakamoʻoní.

ʻE kāinga, naʻá ku maʻu ʻa e fakalotoʻi pau ʻi hoku laumālié kakato ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ko hano fakafoki moʻoni mai ia ʻo e Siasi ʻi he Fuakava Foʻoú—mo ha meʻa lahi ange—koeʻuhí he ʻoku ʻikai ke u lava ʻo fakaʻikaiʻi ʻa e fakamoʻoni ʻo e fakafoki mai ko iá. Talu mei he ngaahi fuofua aʻusia ko iá, ʻoku ou pehē mahalo kuó u maʻu ha ngaahi fakamoʻoni kehe ʻe tahaafe—tahamano nai?—ko e meʻa kuó u lea ʻaki he ʻaho ní ʻoku moʻoni. Ko ia ʻoku ou fiefia he taimí ni ke u kau mo siʻoku kaungāmeʻa ʻi he veʻehala ʻo Selusalemá, ʻa ia te u hiva ʻaki ai hoku leʻo vaivaí:

ʻAloʻofa fakaofo—he toki ongo fakaʻofoʻofa—

Fakahaofi ai ha taha loto-mamahi hangē ko aú!

Ne u hē, ka kuo toe ʻilo au,

Naʻá ku kui, ka kuó u ʻā.

ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.