2025
Fakahoko Fiefia mo Fakamaatoato Ho Fatongiá
Nōvema 2025


15:22

Fakahoko Fiefia mo Fakamaatoato Ho Fatongiá

Falala ki he Fakamoʻuí pea femoʻuekina ʻi he faʻa kātaki mo e mateaki ʻi hono fakahoko ho fatongiá ʻaki ho lotó kotoá.

ʻI he taʻu kuo ʻosí lolotonga haʻaku folau ki ʻIulope, ne u ʻaʻahi ki he feituʻu ne u ngāue ai kimuʻá, ʻa e Kautaha Lufenisiā Siamané ʻi he Malaʻe Vakapuna Felengifutí.

Ke akoʻi ʻenau kau pailaté, ʻoku nau fakalele ha ngaahi polokalama puna vakapuna fakakomipiuta ʻokú ne lava ʻo faʻu ha faʻahinga tūkunga puna vakapuna angamaheni pē mo fakatuʻupakē. Lolotonga e ngaahi taʻu lahi ʻeku hoko ko ha kapiteni ʻi he kautaha vakapuná, naʻe pau ke u lavaʻi ha puna ʻahiʻahi ʻi he polokalama puna vakapuná he māhina ʻe ono kotoa pē kae kei lava ke fakaʻaongaʻi ʻeku laiseni pailaté. ʻOku ou manatuʻi lelei e ngaahi momeniti ko ia ʻo e loto-mafasiá mo e loto-hohaʻá pea pehē foki ki he ongoʻi lavameʻá hili ʻeku lava ʻi he siví. Naʻá ku kei siʻi he taimi ko iá peá u saiʻia ʻi he meʻa ʻoku faingataʻá.

Lolotonga ʻeku ʻaʻahí, naʻe ʻeke mai ʻe ha taha ʻo e kau pule ʻi he Lufenisiaá pe te u toe fie ʻahiʻahi puna fakaʻosi ʻi he polokalama vakapuna 747.

Kimuʻa peá u fakakaukau lelei ki he fehuʻí, ne u fanongo ki ha leʻo—hangē tofu pē ko hoku leʻó—ʻoku pehē, “ʻIo, te u fiefia ʻaupito ai.”

Hili pē ʻeku lea ʻaki iá, ne haʻu ha ngaahi fakakaukau kehekehe ki hoku ʻatamaí. Kuo fuʻu fuoloa talu mei he taimi ne u puna ai ʻi ha 747. Ko e taimi ko iá ne u hoko ko ha kapiteni kei talavou mo loto-falala. ʻI he taimí ni, ʻoku ʻi ai hoku ongoongo ke moʻui fakatatau mo ia ʻi heʻeku hoko ko ha kapiteni pule mālōloó. Te u ngalivale nai ʻi muʻa ʻi he kau palōfesinale ko ʻení?

Ka naʻe fuʻu tōmui ia ke toe liliu ʻeku fakakaukaú, ko ia naʻá ku heka ki he sea ʻo e kapitení, piki ki he ngaahi meʻa fakaʻuli angamaheni kuó u ʻofa aí, pea toe ongoʻi ʻa e ongo fakafiefia ʻo e puna vakapuná ʻi he ʻuʻulu atu ʻa e fuʻu vakapuna lahí ʻi he leleʻangá pea puna ki he ʻataá.

ʻOku ou fiefia ke pehē naʻe ola lelei e puna ʻa e vaká, pea kei hao pē mo e vakapuná, mo kei lelei pē hoku ongoongó.

ʻIkai ngata aí, naʻá ku loto-fakatōkilalo ʻi he aʻusia ko iá. ʻI heʻeku kei tuʻukimuʻá, naʻe hangē ʻa e puna vakapuná ko ha konga ia ʻo ʻeku moʻuí. Ka ko ʻeni, naʻe tukutaha kotoa ʻeku tokangá ki hono fai e ngaahi meʻa angamahení.

ʻOku Fiemaʻu ʻa e Mapuleʻí ki he Tuʻunga Fakaākongá

Naʻe hoko ʻeku aʻusia ʻi he polokalama puna vakapuná ko ha fakamanatu mahuʻinga ki haʻate fakalakalaka ʻi ha faʻahinga meʻa pē—tatau ai pē pe ko e puna vakapuna, ʻaʻalo, tuitui, pe ako ha meʻa—ʻe fiemaʻu maʻu pē ki ai ʻa e mapuleʻi kitá mo e akoako.

Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi taʻu lahi ke maʻu ha taukei pe fakatupulaki ha talēniti. Te ke lava ʻo ngāue mālohi ʻaupito ke hoko ia ko haʻo konga. Ka ʻo kapau ʻokú ke fakakaukau ke tuku ā hoʻo akoakó mo e akó, ʻe mōlia ʻa e meʻa ko ia naʻá ke ʻilo kimuʻá, ʻe mole māmālie leva meiate koe ʻa e ʻilo mo e ngaahi meʻa naʻá ke malava ʻi hano ako ʻi ha ngaahi taʻu lahi.

ʻOku tatau ʻeni mo e ngaahi taukei ki hano ako ha lea, tā ha meʻa lea, mo e fakaʻuli ʻi ha vakapuná. ʻOku tatau tofu pē ia mo e hoko ko ha ākonga ʻa Kalaisí.

Ko hono ʻai moʻoní, ʻoku fiemaʻu ʻa e mapuleʻi kitá ki he tuʻunga fakaākongá.

ʻOku ʻikai ko ha ngāue angamaheni ia, pea ʻoku ʻikai ke hoko noa pē ia.

Ko e tui kia Sīsū Kalaisí ko ha meʻafoaki ia, ka ko hono maʻu iá ko ha fili ʻiloʻilo pau ia ʻoku fiemaʻu kotoa ki ai hotau “iví, ʻatamaí mo e mālohí.” Ko ha ngāue ia ke fakahoko ʻi he ʻaho kotoa pē. Taimi kotoa pē. ʻOku fiemaʻu ki ai ʻa e ako taʻetūkuá mo hono loto-ʻaki fakamātoato. ʻOku fakaʻau ʻo mālohi ange ʻetau tuí, ʻa ia ko ʻetau tauhi mateaki ki he Fakamoʻuí, ʻi hono siviʻi ʻe he fepaki ʻoku tau fehangahangai mo ia ʻi he moʻui fakamatelié. ʻOku tuʻuloa ia koeʻuhí he ʻoku tau tanumaki ia, ʻoku ʻikai tuku ʻetau fakaʻaongaʻi iá, pea ʻoku ʻikai pē ke tau teitei foʻi.

ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, kapau he ʻikai ke tau fakaʻaongaʻi ʻa e tuí mo hono mālohi fakalotoá ʻo fakahoko, ʻoku ʻikai leva ke tau fuʻu fakapapauʻi ʻa e ngaahi meʻa naʻa tau tauhi ke toputapú—holo mo ʻetau falala ki he ngaahi meʻa naʻa tau ʻilo kimuʻa naʻe moʻoní.

Ko e ngaahi ʻahiʻahi ko ia naʻe ʻikai ke ne teitei fakataueleʻi kitautolú, ʻe kamata ke holo ʻetau fakaliliʻa aí kae ʻasi fakaʻofoʻofa ia ki heʻetau vakaí.

ʻOku holo e ivi ʻo e fakamoʻoni mālohi naʻa tau maʻu ʻi he kuohilí. ʻOku fiemaʻu ke toutou tanumaki ia ke kei mālohi pē.

Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻi he Fuakava Foʻoú, ha talanoa fakatātā ʻo kau ki ha ʻeiki naʻá ne foaki ki heʻene kau tamaioʻeikí takitaha ha falala toputapu—ko ha paʻanga naʻe ui ko e ngaahi talēniti. Ko e kau tamaioʻeiki ko ia ne nau fakaʻaongaʻi faivelenga ʻenau talēnití naʻa nau fakatupulaki ia. Ko e tamaioʻeiki ko ia naʻá ne tanu ʻene talēnití naʻe iku ʻo mole ia meiate ia.

Ko e hā e lēsoní? ʻOku foaki mai ʻe he ʻOtuá ha ngaahi meʻafoaki—ʻo e ʻiló, malavá, faingamālié—pea ʻokú Ne finangalo ke tau fakaʻaongaʻi mo fakatupulaki ia kae lava ke ne tāpuekina kitautolu pea tāpuakiʻi ai mo e toenga ʻo ʻEne fānaú. ʻOku ʻikai hoko ia kapau te tau tauhi e ngaahi meʻafoaki ko iá ʻi ha hiliʻanga meʻa ʻo hangē ha pale ʻoku tau matamataleleiʻia ai he taimi ki he taimi. ʻOku toki tupulaki mo fakalahi pē ʻetau ngaahi meʻafoakí ʻi heʻetau fakaʻaongaʻi kinautolú.

ʻOkú Ke Talēnitiʻia

Mahalo te ke pehē, “ʻE ʻEletā ʻUkitofa, ka ʻoku ʻikai ke ʻi ai haʻaku meʻafoaki pe talēniti—ʻoku mahuʻinga.” Mahalo te mou sio ki he niʻihi kehé ʻoku ʻilonga mo fakaofo ʻenau ngaahi meʻafoakí peá ke ongoʻi ʻoku ʻikai ke mou vāvātatau ʻi hono fakahoa koe ki aí. Mahalo te ke fakakaukau naʻe fuʻu siʻisiʻi ʻaupito pē hoʻo meʻafoaki mo e talēniti naʻe tufa atu ʻi he maama fakalaumālié—tautautefito ʻi hono fakahoa ia ki he ngaahi fuʻu ʻinasi ʻo e niʻihi kehé.

Fakaʻamu ange mai ne u lava ʻo fāʻofua kiate koe mo tokoni ke mahino kiate koe ʻa e moʻoni maʻongoʻongá ni: ʻOkú ke mohu tāpuekina ko ha maama; ko e fānau fakalaumālie ʻo ha ʻOtua ʻoku ʻikai hano ngataʻanga! Pea ʻokú ke malava ha meʻa ʻoku ope atu ia ʻi he meʻa te ke lava ʻo fakakaukau ki aí.

Hangē ko e lau ʻa e punaké, ʻokú ke haʻu ki māmani “ʻi he ngaahi konga ʻao ʻo e nāunau”!

ʻOku fakalangi e talanoa ki ho tupuʻangá, pea mo ho ikuʻangá. Naʻá ke mavahe mei hēvani ke haʻu ki heni, ka ʻokú ke kei maʻu pē ʻa hēvani!

ʻOku ʻikai ko ha tokotaha noaʻia pē koe.

ʻOkú ke talēnitiʻia!

Naʻe folofola ʻa e ʻOtuá ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá:

“He ʻoku lahi ʻa e ngaahi meʻa-foakí, pea ʻoku foaki ha meʻa-foaki ki he tangata taki taha ʻi he Laumālie ʻo e ʻOtuá.

“ʻOku foaki ki he niʻihi ʻa e meʻafoaki ʻe taha, pea ki he niʻihi ʻa e meʻafoaki kehe, [pea] koeʻuhí ke ʻaonga ia ki he kakai kotoa pē.”

ʻOku ʻasi ʻi he ngaahi folofolá ha niʻihi ʻo ʻetau ngaahi meʻafoakí. ʻOku lahi pē mo e ngaahi meʻafoaki ia ʻoku ʻikai ke ʻasi mai ai.

Hangē ko e lea ʻa e palōfita ko Molonaí, “ʻOua naʻa mou fakaʻikaiʻi ʻa e ngaahi meʻafoaki ʻa e ʻOtuá, he ʻoku nau lahi; pea ʻoku nau tupu mei he ʻOtua tatau pē.” ʻE malava ke ʻasi ia ʻi ha “ngaahi founga kehekehe … ; ka ko e ʻOtua tatau pē ʻokú ne foaki ʻa e ngaahi meʻafoaki kotoa pē ki he kakai fulipē.”

Mahalo pē naʻa moʻoni ʻoku ʻikai fakaofo maʻu pē ʻetau ngaahi meʻafoaki fakalaumālié, ka ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku siʻi ai honau mahuʻingá. ʻE lava ke u vahevahe atu ha ngaahi meʻafoaki fakalaumālie ʻe niʻihi kuó u fakatokangaʻi ʻi he kāingalotu tokolahi ʻaupito ʻi he funga ʻo e māmaní? Fakakaukau pe kuo tāpuekina koe ʻaki ha meʻafoaki ʻe taha pe lahi ange hangē ko e:

  • Fakahaaʻi e manavaʻofá.

  • Fakatokangaʻi e kakai ʻoku ʻikai fai ki ai ha tokangá.

  • Kumi ha ngaahi ʻuhinga ke fiefia ai.

  • Hoko ko ha tokotaha fakamelino.

  • Fakatokangaʻi e ngaahi mana īkí.

  • Fakahoko ha ngaahi fakahīkihiki ʻi he loto moʻoní.

  • Faʻa fakamolemolé.

  • Fakatomalá.

  • Kātakí.

  • Fakamatalaʻi faingofua e ngaahi meʻá.

  • Feohi lelei mo e fānaú.

  • Poupouʻi e kau taki ʻo e Siasí.

  • Tokoniʻi e niʻihi kehé ke nau lata.

Mahalo he ʻikai te ke sio ʻoku kau e ngaahi meʻafoaki ko ʻení ʻi he fakaʻaliʻali talēniti ʻa e uōtí. Ka ʻoku ou fakaʻamu te ke lava ʻo vakai ki honau mahuʻinga ki he ngāue ʻa e ʻEikí mo e founga kuó ke lava ai ʻo ueʻi, tāpuakiʻi, pe aʻu ʻo fakahaofi ha taha ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá ʻaki hoʻo ngaahi meʻafoakí. Manatuʻi: “ʻOku fakahoko ʻe he fanga kiʻi meʻa iiki mo faingofuá ʻa e ngaahi fuʻu meʻa lalahi.”

Ko ia tau fakahoko muʻa hotau kiʻi fatongiá.

Fakahoko Ho Kiʻi Fatongiá

Siʻoku kāinga mo e ngaahi kaungāmeʻa ʻofeina, ʻoku ou lotua ke tokoniʻi koe ʻe he Laumālié ke tau fakatokangaʻi e ngaahi meʻafoaki mo e ngaahi talēniti kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá kiate koe. Pea ke tau hangē ko e kau tamaioʻeiki faivelenga ʻi he talanoa fakatātā ʻa e ʻEikí, ke tau fakatupulaki mo fakalahi ia.

ʻE hokosia ʻa e ʻaho te tau tuʻu ai ʻi he ʻao ʻo ʻetau Tamai manavaʻofa ʻi Hēvaní ke fai ha fakamatala ki hotau lakanga tauhí. Te Ne finangalo ke ʻafioʻi e meʻa naʻa tau fakahoko ʻaki e ngaahi meʻafoaki naʻá Ne foaki maí—tautautefito ki he founga naʻa tau fakaʻaongaʻi ai ia ke tāpuekina ʻaki ʻEne fānaú. ʻOku ʻafioʻi ʻe he ʻOtuá ko hai moʻoni kitautolu, ʻa e tokotaha ʻoku fiemaʻu ke tau aʻusiá, he ʻoku māʻolunga ʻEne ngaahi fakaʻamu maʻatautolú.

Ka ʻoku ʻikai ke Ne finangalo ke tau fakahoko ha fuʻu meʻa lahi, taʻemanavahē pe makehe ke maʻu ai ia. ʻI he māmani naʻá Ne fakatupú, ʻoku hoko māmālie ʻa e fakalakalaká ʻi he faʻa kātaki—pea ʻoku hokohoko foki ia pea ʻikai tuka.

Naʻe ʻosi fakahoko ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e foʻi ngāue makehé ʻi Heʻene ikunaʻi ʻa e maté mo e angahalá.

Ko hotau fatongiá ke muimui kia Kalaisi. Ko hotau fatongiá ke tafoki mei he angahalá, tafoki ki he Fakamoʻuí, pea ʻaʻeva ʻi Hono halá, ʻi he foʻi laka kotoa pē. ʻI heʻetau fakahoko mateaki mo faivelenga ʻení, ʻe faifai pea tau tupeʻi atu ʻa e ngaahi sēini ʻo e taʻehaohaoá mo e tōnounoú pea tupulaki māmālie, kae ʻoua kuo hokosia e ʻaho haohaoa ko ia te tau hoko ai ʻo haohaoa ʻiate Iá.

ʻOku malava ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuakí. ʻOku pau ʻa e ngaahi talaʻofá. ʻOku ʻatā ʻa e halá. ʻOku tau fili ke hū ki ai pea kamata leva.

ʻE lava pē ke fai ha kiʻi kamata siʻisiʻi. Ka ʻoku SAI pē ia.

ʻI he vaivai ʻa e tuí, kamata ʻaki ha ʻamanaki lelei ʻia Sīsū Kalaisi mo Hono mālohi ke fakamaʻa mo fakahaohaoá.

ʻOku kole mai ʻe heʻetau Tamaí ke tau fakahoko e pole ko ʻeni ʻo e tuí mo e tuʻunga fakaākongá ʻo ʻikai ko ha kau folau ʻeveʻeva angamaheni pē ka ko ha kakai ʻoku tui ʻaki e lotó kotoa, ʻoku nau mavahe pea liʻaki ʻa Pāpilone pea fakapapau honau lotó, ʻatamaí, ke laka ki Saione.

ʻOku tau ʻiloʻi he ʻikai lava ʻe heʻetau ngaahi ngāué ʻataʻatā pē ʻo ʻai ke tau fakasilesitiale. Ka te nau lava ʻo ngaohi kitautolu ke faimateaki mo tuʻu maʻu ʻia Sīsū ko e Kalaisí, pea te Ne lava ʻo ngaohi kitautolu ke fakasilesitiale.

Koeʻuhí ko hotau Fakamoʻui ʻofeiná, ʻoku ʻikai ʻi ai ha meʻa ko e tūkunga taʻeʻaonga. Kapau ʻe tuku ʻetau ʻamanakí mo e tuí kiate Ia, kuo pau ke tau ikuna. ʻOkú Ne talaʻofa mai te tau lava ʻo maʻu Hono iví, mālohí, mo ʻEne ʻaloʻofa lahí. ʻI he foʻi laka ki he foʻi laka, te tau ʻunu māmālie ke ofi ange ki he ʻaho maʻongoʻonga mo haohaoa ko ia te tau nofo ai mo Ia pea mo e niʻihi oku tau ʻofa aí ʻi he nāunau taʻengatá.

Ke aʻu ki aí, kuo pau ke tau fakahoko ʻetau kongá he ʻahó ni mo e ʻaho kotoa pē. ʻOku tau houngaʻia ʻi he ngaahi meʻa naʻa tau fakahoko ʻaneafí, ka ʻoku ʻikai ke tau ngata pē ai. ʻOku tau ʻiloʻi ʻoku kei lahi fau e meʻa ke faí, pea ʻoku ʻikai ke tau lotosiʻi ai.

Ko e uho ia ʻo hotau tuʻunga—ko e kau muimui ʻo Kalaisí.

ʻOku ou tapou mo tāpuakiʻi e mēmipa kotoa ʻo e Siasí, ʻa ia ʻoku fie kau ki aí, ke nau falala ki he Fakamoʻuí mo femoʻuekina ʻi he faʻa kātaki mo e mateaki ʻi hono fakahoko ho fatongiá ʻaki ho lotó kotoá—koeʻuhí ke kakato hoʻo fiefiá pea te ke maʻu ʻa e meʻa kotoa ʻoku maʻu ʻe he Tamaí. Ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. ʻOku fiemaʻu e kau kapiteni ʻi he vakapuná ke nau fakahoko fakamāhina ʻe ono ha sivi ʻahiʻahi he polokalama puna vakapuná ke kei maʻu pē ʻenau ngaahi taukeí mo fakafoʻou ʻenau laisení. Ko e ako mātuʻaki tokanga ko ʻení ko ha tuʻutuʻuni ia ʻa e kau maʻu mafai ki he puna vakapuná hangē ko e FAA.

  2. Vakai, 1 Kolinitō 12:9.

  3. Molonai 10:32.

  4. “Ko e founga tatau pē ʻoku ʻikai lava ai hotau ngaahi uoua fakatuʻasinó ʻo tupu pe fakamālohia taʻe-foua ha fusi mei he ivi ʻo e kalāvité, ʻoku peheni pē ʻa e fiemaʻu ke tau matuʻuaki ʻa e ngaahi ʻahiʻahi ʻa Sētané mo e ngaahi fehangahangai fakamatelié kae lava ʻo tupulaki” (Dallin H. Oaks, “Ngaahi Tokoni Fakalangi ki he Moʻui Fakamatelié,” Liahona, Mē 2025, 104).

  5. Vakai, ʻAlamā 32:37–43.

  6. Vakai, Mātiu 25:14–30. ʻI he ngaahi fuofua ʻaho hono Fakafoki mai ʻo e ongoongoleleí, naʻe folofola ʻa e ʻEikí kau ki he talanoa fakatātā ko ʻení ʻi Heʻene valokiʻi ʻa kinautolu ne nau tanu ʻa e ngaahi talēniti naʻá Ne foaki ange kiate kinautolú. Naʻá Ne fakatokanga foki kiate kinautolu kapau ʻe hokohoko atu ʻenau tanu honau talēnití “ʻe toʻo atu ia, ʻio ʻa e meʻa kuo nau maʻú” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 60:2–3).

  7. Taimi ʻe niʻihi ʻoku tau fuʻu fakamamafa ki he mahuʻinga ʻo e ngaahi meʻafoakí mo e ngaahi talēnití kae liʻaki ʻa e ngāue hokohokó. Naʻe tohi ha taha ʻo e kau faʻu tohi lavameʻa taha ʻi hotau kuongá ʻo pehē: “Ko hono moʻoní kuo pau ke kau ai ha talēniti, ka ko e talēnití ko ha koloa mātuʻaki maʻamaʻa ia, ʻo maʻamaʻa ange ʻi he māsimá. Ko e meʻa ko ia ʻokú ne fakamavaheʻi e tokotaha talēnitiʻiá mei he taha lavameʻá ko e taha ʻokú ne fakahoko ha ngāue mo e ako lahi; ko ha ngāue taʻetūkua ki hono fakaleleiʻí” (Stephen King, Danse Macabre [2011], 88).

  8. “Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood,” The Poetical Works of William Wordsworth (1835), 249.

  9. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 46:11–12.

  10. Molonai 10:8.

  11. ʻI he ngaahi taʻu lahi kuohilí, naʻe fakahoko ʻe ʻEletā Māvini J. ʻEsitoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ha pōpoaki mahuʻinga fekauʻaki mo e niʻihi ʻo e ngaahi meʻafoaki ʻoku siʻi ange hono fakatokangaʻí (vakai ki he “There Are Many Gifts,” EnsignNov. 1987, 20–23).

  12. ʻAlamā 37:6.

  13. Vakai, Kolose 3:23; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 64:34

  14. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 50:24.

  15. Vakai, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Tauʻatāina ke Filí.”

  16. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:38.