“O Le Aafiaga a Molimau e Toatolu,” Faaaliga i le Talaaga (2016)
“O Le Aafiaga a Molimau e Toatolu,” Faaaliga i le Matalalaga
O Le Aafiaga a Molimau e Toatolu
E silia ma le limasefulu tausaga talu ona uma ona lolomiina le Tusi a Mamona, sa toe ta’ua ai e Tavita Uitimera le auala na ia faalogo muamua ai i le Tusi a Mamona: “Sa ou faia se malaga faapisinisi i Palamaira, N.I. [i le 1828], ma a’o o’u i ai iina na ou feiloai ai i se alii e suafa ia Oliva Kaotui. E toatele latou i le pitonuu sa talanoa e uiga i le mauaina o ni papatusi auro faapitoa e se alii e suafa ia Iosefa Samita, laitiiti, o se alii talavou o lena pitonuu. Sa ma talanoa ma Kaotui, faapea foi ma isi, e uiga i le mataupu.” O faamatalaga tonu lava o le auala na feiloai ai Uitimera e 23 tausaga ma Kaotui e 22 tausaga le matua, e le o maua, ae na vave ona avea ma ni uo.
“Fai mai Kaotui sa masani o ia i le aiga o Samita,” sa faaauau ai Uitimera, “ma sa talitonu o ia e tatau ona i ai se mea moni i le tala o papatusi, ma sa ia faamoemoe e suesue i le mataupu.” O Uitimera, o le sa faaataata mai sa silia ma le tasi ana malaga i Palamaira, sa ia faatautaia lana lava suesuega ma “sa faia ni talanoaga ma ni nai alii talavou o e na fai mai o loo ia Iosefa Samita ni papatusi auro faapitoa. … O nei tagata sa matuai mautinoa i a latou faamatalaga lea na amata ai ona ou talitonu e tatau ona i ai se faavae mo nei tala o loo feaveai.”
O Tavita Uitimera, o se faifaatoaga mai le Aai o Feiete, Niu Ioka (pe tusa ma le 30 maila i sautesasae o Palamaira), ma Oliva Kaotui, o se tagatanuu o Vermont o le sa lei leva ona faafaigaluegaina e Ailama Samita ma isi tagata o tausimavaega o le aoga e faiaoga i le eria o Manaseta, sa malilie e tau atu e le tasi i le isi i mea sa la mauaina. O le taimi lea, e leai se tasi o i la’ua ua feiloai ia Iosefa Samita, o le sa nofo i lena taimi i Haramoni, Penisilevania, faatasi ma lona faletua, o Ema.
O Kaotui, o ana tamaiti aoga na aofia ai fanau a Iosefa le Matua ma Lusi Maka Samita, na iu lava ina nonofo faatasi ma le aiga o Samita. Sa tusia e Lusi e faapea o Kaotui “sa lei umi ae amata ona fesili soo ia Mr. Samita mo faamatalaga e uiga i le mataupu [o papatusi]; ae sa lei faamanuiaina i le mauaina o soo se faamatalaga mo se taimi umi lava: mulimuli ane sa ia maua le talitonuina e lo’u toalua e tusa ai ma le mauaina o se aotelega o faamatalaga moni e faatatau i papatusi.”
O le talanoaga ma Iosefa le Matua sa i ai se aafiaga mamana ia Kaotui. “O le mataupu … sa foliga mai sa sili le loloto ai se aafiaga ia te a’u,” na ia tau atu ai i le au Samita. “Ua ou faia o se mataupu o le tatalo, ma ua ou talitonu mausali o le finagalo lea o le Alii e tatau ona ou alu [i Haramoni e fesoasoani ia Iosefa i le faaliliuga].”
Sa faasilasila atu foi e Kaotui lenei talafou, e manino lava i se tusi, ia Uitimera. “Sa fai mai Kaotui ia te au o le a alu o ia i Haramoni, Penesilevania. … ma vaai [Iosefa Samita] e uiga i le mataupu,” na tusi atu ai Uitimera. “Sa alu o ia, ma i le malaga ai i le ala sa ia afe ai i le fale o lo’u tama ma fai mai ia te a’u, o le taimi lava na te iloa ai soo se mea pe moni po o le le moni, o le a ia faailoa mai ia te a’u.”
O Iosefa Samita ma Oliva Kaotui sa amata le la galuega faatino o le faaliliuga i le aso 7 Aperila, 1829, ma sa galulue malosi i le isi valu vaiaso na sosoo ai. I le gasologa o lena taimi, sa tusi atu ai e Kaotui ni tusi se tolu ia Uitimera e talanoaina ai le faagasologa o le faaliliuga ma ofoina atu ni faamatalaga patino i le anotusi o le Tusi a Mamona. “Ina ua tusi mai e Kaotui ia te au nei mea ma tau mai ia te au sa ia te ia le malamalama faaalia e uiga i le moni o ia mea, sa ou faaali atu nei tusi i o’u matua, ma uso ma tuafafine,” na toe ta’ua ai e Uitimera.
I le tusi mulimuli, sa talosagaina ai e Iosefa Samita ma Oliva Kaotui ia Uitimera e sau i Haramoni ma fesoasoani ia i la’ua e siitia atu i le fale o Uitimera. “Sa ia te a’u ni eka e 20 e suotosina,” na tusi atu ai Uitimera, “o lea na ou faia ai le faaiuga a uma ona ou suaina ona ou alu ai lea.” Peitai, ina ua ia ala ae i le taeao na sosoo ai, sa ia iloa ai e i le va o le lima ma le fitu eka o lona fanua sa suotosina i le po. Ina ua fesiligia po o ai na suaina le fanua, sa tali atu Uitimera, “Ou te le iloa, e le mafai ona ou ta’u atu ia te outou, pau le mea ou te iloa ua suotosina. … O se molimau ia te au e le tatau ona faatuai lo’u alu e fesoasoani ia Iosefa. Sa ou saunia a’u solofanua ma le taavale solofanua ma … aluese atu mo Penesilevania.
O le siitia atu o Iosefa i Niu Ioka na faia i le amataga o Iuni, ma i totonu o se masina na faamaeaina ai e Iosefa ma ana tusiupu le faaliliuga o le Tusi a Mamona. Pe tusa o le taimi a lena, i le maua ai e matua o Iosefa ma Matini Harisi, o le tala faapea ua lata ina maea le faaliliuga, na taunuu ane ai mai Palamaira.
Na tusia e Lusi Maka Samita e faapea, sa ”matua olioli” Harisi ina ua ia faalogo i le alualu i luma o le faaliliuga. E ui lava o le faato’a avea lea ma feiloaiga muamua a Harisi ia Kaotui ma Uitimera ae sa fusia faatasi nei alii e toatolu e ala i lo latou tuuto fefaasoaai e fesoasoani i le aumaia o le Tusi a Mamona.
Sa faapitoa lava lo latou fiafia i ni fuaitau patino mai le Tusi a Mamona. ”I le gasologa o le galuega o le faaliliuga,” ua faamalamalama mai e le talafaasolopito o Iosefa Samita, ”sa matou iloa ai o molimau faapitoa e toatolu e tatau ona saunia e le Alii, o ē o le a ia tuuina atu i ai le avanoa e vaai i papatusi lea e aumai ai lenei galuega (o le Tusi a Mamona) e tatau ona faaliliu.”
Toetoe lava o le maea ai ona iloa lenei mea, sa tusia ai e Iosefa, ”Na o’o ane ai ia Oliva Kaotui, Tavita Uitimera, ma … Matini Harisi… se manatu e latou te mananao ou te ole atu i le Alii, ia latou iloa pe lē maua mai ia te ia ē avea ma molimau faapitoa nei e toatolu; ma mulimuli ane sa oo ina latou naunau popole, ma fai soo mai ia te a’u, lea na o’o ai ina ou malie e ole atu i le Alii, ma e ala mai i le Urima ma le Tumema, na ou maua ai mai le Alii mo i latou [se faaaliga].”
Valaauina e Molimau
O le faaaliga, lea ua ta’ua nei o le Mataupu Faavae ma Feagaiga 17, na faia ai lenei folafolaga ia Kaotui, Uitimera, ma Harisi: ”E ao ina e faalagolago i la’u upu afai tou te faia ma le faamoemoe atoa o le loto, o le a outou maua se vaaiga o papatusi ma le ufifatafata foi, le pelu a Lapana, le Urima ma le Tumena … ma a uma ona outou maua o le faatuatua ma vaai i ai i o outou mata o le a outou molimau atu e uiga ia te i latou e ala i le mana o le Atua.”
I ni nai aso mulimuli ane, sa matuai faataunuuina lava le valoaga. ”I le vaega mulimuli o Iuni, 1829,” na tusi atu ai Tavita Uitimera. ”Sa matou faatasi ma Iosefa, ma Oliva Kaotui, ma sa faaali mai e le agelu ia [papatusi] ia i matou. … [Sa matou] saofafai i luga o se ogalaau ina ua faamalumalu mai i matou i se malamalama e sili atu ona mamalu nai lo le la. I le lotolotoi o lenei malamalama, ae i ni nai futu mai ia i matou, sa faaali mai ai se laulau sa i ai le tele o papatusi auro, o le pelu foi a Lapana ma faasinoala. Sa ou vaai atu ia i latou e manino e pei ona ou vaai atu ia te outou i le taimi nei, ma faalogoina manino le siufofoga o le Alii o tautino mai o talafaamaumau o papatusi o le Tusi a Mamona sa faaliliuina e ala i le meaalofa ma le mana o le Atua.”
Sa maua foi e Iosefa Samita ma Matini Harisi se aafiaga faapena, ma ina o saunia ia tusitusiga mo le lolomiina, sa sainia e Kaotui, Uitimera, ma Harisi se faamatalaga soofaatasi lea na aofia ai i kopi taitasi e silia ma le 120 miliona o le Tusi a Mamona na lolomiina talu mai lena taimi. E faitauina, o se vaega: ”Matou te tautino atu i upu faamaoni, sa afio mai se agelu a le Atua mai le lagi, sa ia aumaia foi ma faataatia i luma o o matou mata, sa matou vaai ma iloa ai papatusi, ma togitogiga ua i ai; ua matou iloa foi o le alofa tunoa o le Atua le Tamā, ma lo matou Alii o Iesu Keriso, ua matou vaai ma molimau atu ai ua moni ia mea.”