“Tausiga Faapitoa Lelei o Lou Aiga” Faaaliga i le Talaaga (2016)
“Tausiga Faapitoa Lelei o Lou Aiga,” Faaaliga i le Talaaga
“Tausiga Faapitoa Lelei o Lou Aiga”
Sa feiloai Maria Ana Angell ma Polika Iaga i Katelani i le 1833. Na papatisoina Maria Ana i le 1832, o se tasi o uluai tagata liliu mai ona o lana molimau i le Tusi a Mamona. Sa ia molimau mai e faapea ”na molimau atu le Agaga ia te ia … e uiga i le moni o lona tupuaga, sa matua malosi lava sa le mafai ai lava ona ia masalosalo i ai mulimuli ane.” E lei umi ae malaga atu o ia i Katelani, ma taunuu ai i le tautotogo o le 1833.
O Polika Iaga na maliu lona faletua muamua, o Miriam Works, i le māmāpala i le tausaga na muamua atu, o lea na ave ai e Vilate Kimball, le faletua o lana uo mamae o Heber C. Kimball, afafine talavou se toalua a Polika ua leai se tina a o malaga Polika ma Heber e folafola atu lo la faatuatuaga fou. I le taimi lea i le 1833, ua sau Polika i Katelani e nofo ai.
I totonu o ni nai masina, na faamasani ai Polika ma Maria Ana. Sa ia ”lagona le tosina atu ia te ia” ina ua faalogo o ia o talai atu; sa faagaeetia Polika ina ua ia faalogo o molimau mai o ia. Sa faaipoipo i la’ua i le 1834. Na tusia mulimuli ane e Polika e faapea o Maria Ana ”na vaaia la’u fanau, tausia lo’u fale, ma galue ma le faamaoni mo le lelei o lo’u aiga ma le malo.”
”Alu ae Tuua Lou Aiga”
Na sili ona suia Polika e le talalelei toefuataiina, ma na le mafai ona taofiofia lona manao e folafolaina atu. ”Sa ou manao ou te alaga atu ma le leotele e folafola atu le talalelei i atunuu,” sa ia toe ta’ua mulimuli ane. ”Na mu i o’u ponaivi e pei o se afi ua le mafai ona taofia.” E ui ina sa manaomia e lenei mea le faigata o le malaga, e masani lava i le feagai ai ma aafiaga o le mativa, ma’i, ma le tau matautia, ae sa alu Polika ma le loto i ai. ”E lei oo mai lava i lo’u loto,” na ia tautino mulimuli ane ai, ”mai le aso muamua na valaauina ai a’u e talai atu le Talalelei e oo mai i lenei aso, ina ua fetalai mai le Alii, ’Alu ae tuua lou aiga,’ e ofo atu sina tetee itiiti.”
E lei ofoina atu foi e Maria Ana se tetee, e tusa lava pe na ave e misiona ma auaunaga a le Ekalesia ia Polika mai le fale pe tusa ma le afa o tausaga i le taimi na la faatasi ai i le lima tausaga muamua. E lei leva ona uma le la faaipoipoga, ae fa masina o alu o ia ma le Tolauapiga a Siona, ma toe foi mai ai i le taimi mo le fanau mai o le la tamaitiiti muamua ia Oketopa. I le amataga o le 1835, sa ia faaaluina le lima masina i se misiona i le matafaioi o se Aposetolo faatoa valaauina. I le 1836, sa i ai o ia i le fale i masina amata o le tausaga, ae sa faaaluina lona taimi i le vaaia o vali, ma le faapipiiina o faamalama mo le maota o le Alii i Katelani. E lei leva ona uma le faapaiaga o le malumalu, ae malaga ese atu o ia i se isi misiona lea na mai ia Aperila ia Setema. I le 1837, sa alu ai o ia i ni misiona se lua, o le tasi i le tautotogo ma le tasi i le taumafanafana. O nei tuueseesega o lona uiga o se galuega mamafa mo Maria Ana, e pei o le i ai i le fanua faapea foi i totonu o le fale, e faaopoopo atu i le tausiga o lo la aiga ua faatupulaia: O afafine o Polika o Elisapeta ma Vilate mai lana uluai faaipoipoga; o se atalii, o Iosefa, na fanau i le 1834; ma le masaga, o Maria Ana ma Polika le Itiiti, na fananau i le 1836.
O tusi a Polika i lona aiga na faaali atu ai lona alofa ma lona iloaina o o latou tauiviga. ”Maria ou te manatuaina pea lava outou i a’u tatalo,” na ia tusi atu ai mai Masatusa ia Mati 1837. ”E mafai ona ou vaai i lo’u aiga i le mata faalemafaufau, ma le manao ia faatasi ma i latou i le vave o le a faatagaina ai e tiute.” Ia Iulai sa ia faailoa mai ai lona faamoemoe faapea pe a toe foi mai o ia i le tautoulu o le a iu lava ina mafai ona ia ”totogi [lona] fale” ma faia ni faafouga i ai ”ina ia mafai ona ou lagonaina le faamalieina e uiga i lo’u aiga pe a ou tuua i latou.” Sa ia fai atu ia Maria Ana e ”faatau mai ni laau po o laupapa po o maa pe afai e te maua se avanoa e faatau ai soo se mea mo le fauina o le fale.”
Peitai, ina ua toe foi mai Polika i lena tautoulu, sa ia maua atu Katelani i le vevesi, fevaevaea’i, fetaua’i ma feteenaiga. O lona faamaoni ia Iosefa Samita na avea ai o ia ma taulaiga mo e na tetee i le Ekalesia, ma ia Tesema na ia sola ese ai mo le faasaoina o lona ola, ma faamalosia le tuua ai o lona aiga. Sa sauaina Maria Ana ma le fanau e le au faatupu faalavelave liliuese, o e sa masani ona o mai e sue ana meatotino ma osofaia o ia i ”mea taufaamatau ma gagana mataga,” ma faafefe o ia i le tulaga o le faaleagaina o lona soifua maloloina. Ina ua iu ina faatasi atu Maria Ana ia Polika i Sisifo Mamao, Misuri, i le tautotogo o le 1838, sa faateia Polika i lona tulaga vaaia. ”E te foliga e peiseai ua toeitiiti lava e oti,” na ia fai atu ai ia te ia.
Faaaliga e Lua
E lei leva ona taunuu le aiga o Iaga, ae maua e Iosefa Samita se faaaliga e lei lolomiina na faatonuina ai Polika e le tatau ona ia toe tuua lona aiga ”seia oo ina lava mea ua saunia mo i latou.” Ae o se faaaliga i le Korama a le Toasefululua ia Iulai 1838—lea ua i ai nei i le Mataupu Faavae ma Feagaiga 118—ua ta’u mai ai le puupuu o lena malologa. I le iva masina, sa tatau ai i le Toasefululua ona malaga ese atu i se misiona i Peretania Tele, ma malaga ese ai mai Sisifo Mamao i le aso 26 Aperila, 1839.
O na masina e iva na faamaonia ai le leai o sea malologa. Sa tutuliese faamalosi le Au Paia i Misuri mai o latou fale, ma sa toe tulaga lamatia foi Polika Iaga o se tasi o taitai o le Ekalesia sa sili ona manaomia. Sa sosola ese faatasi le aiga o Iaga, ae sa latou malaga i se umi e le mamao ona faatalitali lea a o toe foi atu Polika e fesoasoani i isi Au Paia matitiva. Na manatua e Maria Ana e faapea, e oo atu i le taimi na latou taunuu ai i le saogalemu i le isi itu o le Vaitafe o Misisipi i Ilinoi, sa ia teuina ai se fale i ni nofoaga eseese se 11 i totonu o le tolu masina. Sa maitaga foi o ia.
O Se Misiona i luga o Vai
A o amata ona toe faapotopoto le Au Paia i le eria o Komese, e lei pine ae toe faaigoaina o Navu, Ilinoi, sa maua e le aiga o Iaga ni nofoaga e nonofo ai i le isi itu o le Vaitafe o le Misisipi i Montrose, Aioua, lea na toatele ai le Au Paia na nonofo i nofoaga sa nofoia e le militeli. E ui i lo latou toe foi faamalosi atu ma le moomia ona fausiaina o fale mo se nuu fou, ae sa naunau lava le Toasefululua e faataunuu le misiona na poloaiina ai i Peretania Tele.
I le aso 2 o Iulai, 1839, sa fono ai le Toasefululua ma le Au Peresitene Sili i le maota o Polika Iaga. Sa ”faaee atu lima” o le Au Peresitene i luga o ulu o nisi o i latou, e aofia ai Maria Ana Iaga, ”e faamanuia ai i latou, & o latou aiga ae latou te lei tuua mo isi Atunuu.” Sa folafola atu i le Usoga o le a latou toe foi mai ”i le loto o [o latou] aiga” ma o le a latou faaliliuina ”agaga e toatele o ni faamaufaailoga o a latou auaunaga.”
E lua masina mulimuli ane, i le aso 14 o Setema, 1839, na toe faatofa atu ai Polika Iaga ia Maria Ana ma toe malaga atu i lana misiona i Egelani. O le a faigata ona vaai faalemafaufau i tulaga e le lelei tele mo lona malaga ese atu. ”Sa matou i ai i le loloto o le mativa, na mafua ona o le tutulieseina mai Misuri, lea na matou tuua ai mea uma,” na ia toe manatua ai. O lana pusatu ”sa le tele ni foliga faafaifeau,” e pei o lona pulou sa faia mai ”se pea ofutuai” ma se ”ie soosoo laitiiti e faalava ai se ie” sa avea ma ona ofutele pulupulu.
E pei o le toatele o le Au Paia i lena taimi, sa mafatia o ia mai le malaria ma tetete i le fiva. Sa matuai le lelei lava lona soifua maloloina, lea e pei ona ia manatuaina, ”Sa le mafai ona ou savali mo se selau mita e aunoa ma se fesoasoani. Sa ou maua le fesoasoani ia ou oo atu ai i le faatausiusiuga o le vaitafe o Misisipi ma sii atu ai a’u i le isi itu. E ui lava i lea, sa ia “naunau e alu i Egelani po o le oti i le taumafai pea.”
A e sa le na o Polika na puapuagatia. E na o le 10 aso na muamua ai na fanau ai Maria Ana. Ua i ai nei i le aiga se fanau e toafitu, ma o latou uma sa ”mama’i ma sa le mafai ona tausi e le tasi le isi.” Ae ui i lea, na sopoia e Maria Ana le vaitafe mai Aioua i Ilinoi ina ia mafai ona ia faatofa atu mulimuli i lana tane. A o malaga ese atu Polika ma Heber C. Kimball e tau fai mama’i uma mai le fale o Heber i Navu, sa tutu faatasi a’e i se tulaga vaivai Polika ma lana uo i le taavale solofanua lea sa la tietie ai ma ’alaga atu, ”Hura mo Isaraelu,” i se taumafaiga e faafiafia latou ua latou tuua.
Saunia mo Manaoga Tautupe o le Aiga
E lua masina talu ona tuua e Polika, ae leai ni meaai a le aiga. I le mafatia pea ai i aafiaga o le malaria, sa taumafai malosi ai Maria Ana e faia se gaoioiga e toomaga i ai lo latou matelaina. I se ”aso malulu ma matagia o Novema,” sa ia aui ai o ia lava ma lana pepe o Alice i ni palanikeke masaesae ma malaga ese atu i se tamai vaaalo mo le isi itu o le Vaitafe o le Misisipi. I le taimi o le faigamalaga, sa la susu uma ai ma le pepe i le pisipisi o galu ona o le malosi o le matagi. Ina ua taunuu atu i Navu, na alu ai o ia i le fale o se uo, lea na faamatalaina mulimuli ane, ”Sa sau Sister Iaga i lo’u fale … faatasi ai ma lana pepe o Alice i ona lima, na toetoe lava a matapogia i le malulu ma le fiaai, ma ua matua sūsū pala lava. Sa teena e Maria Ana le ofo a lana uo e latou te nonofo. Sa ia finau atu, ”o loo fia aai foi tamaiti o lo’o i le fale.” I le tuu atu i ai ”o ni nai pateta ma se tamai falaoamata,” sa ”toe foi atu ai Maria Ana i le auvai o le vaitafe” e toe ālo i le fale. E tele taimi sa ia sopoia ai le vaitafe ”ina ia maua ai mea e manaomia mo le tausia o le ola,” o nisi taimi ”i afā e ono fefefe ai tamaitai ua na o le lototele masani o loo i ai.”
Pe tusa o le taimi lea, na tuli faamalosi ese ai Maria Ana mai lona potu i nofoaga tuai o le militeli. Sa ia maua se fale e nofo ai o se fale o solofanua i Montrose ma i le gasologa o le taumalulu tauivi ma le faigata e su’e tau ina ia maua sina meaai e ola ai e ala i le ”su’isu’i & ma fai tagamea” mo isi. O le tautotogo na sosoo ai sa tuuina atu ai ia te ia se fasi fanua i Navu, lea na ia totoina ai se togalaau. I lena taumafanafana atoa, sa ālo atu ai Maria Ana i le isi itu o le Vaitafe o Misisipi e tausi lana togalaau ona toe āloālo atu foi lea ”i le po ina ua uma ona faia ana galuega o aso.”
E le gata i le galue ai i lana togalaau, ae sa fau foi e Maria Ana se fale laau i le fanua. Ia Setema 1840, ua tausaga talu ona alu Polika i lana misiona, sa ia siitia atu ai lona aiga i lo latou fale fou i Navu. Sa matauina e Vilate Kimball e faapea o le fale ”e le ono ta’ua o se malutaga,” ae o le mea sili na sefe ai ia mai ana malaga faifai pea i le isi itu o le vaitafe. Sa ta’ua mulimuli ane e lona tei e faapea, sa na o le ”tino o se fale,” faatasi ma ni palanikeke e tautau i faitotoa ma faamalama e tau puipui ai mai elemene o le tau.
E ui e i ai le mafuaaga e ono faitio ai Maria Ana, a e na te lei ta’u atua ona luitau ma faigata ia Polika. Ina ua uma ona ia iloa mai i isi e uiga i nisi o ona tofotofoga, sa ia tusi atu ai ia te ia ia Novema 1840: ”Atonu e te mafaufau i le ootia o lo’u loto mo oe pe a ou iloa lou onosa’i ma naunautai e puapuaga i le mativa ma faia mea uma e te mafaia mo la’u fanau ma mo a’u e alu ma faia le mea ua finagalo ai le Alii ia te a’u.”
Ia Aperila 1841, i le faatalitali ai mo lona toe foi mai i Egelani, sa ta’u atu ai e Maria Ana ia Polika e faapea, i lo’u manao ia maua ”se fale e sili atu e talia ai [oe] i totonu,” sa ia ”faafetai mo se malutaga mafanafana mai le Afa.” Sa ia faamatala atu faapea sa ”matua faigata lava ona maua se galuega ma o le mea sa ou faia e le’i faia e pei ona ou manao ai.” O le ”faia o le mea sili na te mafaia,” sa ia faafetaia ai lona ”Tama Faalelagi mo faamanuiaga uma ou te maua ma tatalo i le Alii ia faaauau pea lona alofa mutimutivale ia i matou.”
Ina ua toe foi atu i Navu i le aso 1 o Iulai, 1841, ina ua mavae le 22 masina talu ona toesea, sa iloa ai e Polika le tulaga matitiva o Maria Ana ma le fanau na o’o i ai. Sa ia galue loa lava e faaleleia lo latou tulaga. Pe a leai se ”valaau mai i uso. Iosefa, i le auaunaga a le ekalesia,” na faapea mai ai Polika, ”sa ou faaaluina [lo’u taimi] i le faaaluina ese o le vai, toso le pa ma atiina ae lo’u fanua, fausia se fale mo se taimi le tumau mo la’u povi, faatumuina o pu ma a leai o le faaumaina o lo’u fale.” I le taimi lava lea, sa amata ai ona ia galue i le fale piliki mumu o loo tu pea i Navu, e ui ina sa le mafai ona ia siitia atu lona aiga i totonu seia oo ia Me 1843.
”E Taliaina Lau Taulaga.”
E tasi le vaiaso talu ona foi mai Polika, i le aso 9 o Iulai, 1841, a e asiasi atu Iosefa Samita i lona fale. Atonu sa i ai Maria Ana iina. E leai se tala na faasaoina mai le talanoaga po o tulaga o le aso, ae e le masalomia lava na vaai Iosefa lava ia i le faamaoniga o le ositaulaga a le aiga o Iaga ma le manaomia pea. Sa ia faalau atu se faaaliga i le nofoaga lea, lea ua maua nei i le Mataupu Faavae ma Feagaiga 126. ”Susuga e & Uso pele, Polika Iaga,” na faitauina faapea, ”e le toe manaomia mai ia te oe le tuua o lou aiga e pei o taimi ua tuanai, aua ua taliaina lau taulaga ia te au.” Sa faatonuina o ia i le ”tausiga faapitoa lelei o lou aiga mai le taimi nei i luma ma le faavavau.” E ui ina sa tuuina atu le faaaliga ia Polika, ae o se faamautinoaga e le mafaaseseina o le ositaulaga ma le lagolago faamaoni a Maria Ana. ”O lenei afiafi o loo ma faatasi ai ma lo’u toalua na’o i ma’ua mo le taimi muamua mai le tele o tausaga,” sa tusifaamaumauina ai e Polika i lana api talaaga i le ono masina talu ona foi mai Egelani, ma atagia mai ai le toomaga faafeiloai sa i ai i le fale na aumaia ia i laua uma. ”Tatou te olioli ai ma lagona le vivii atu i le Alii.”
Na suia e le faaaliga le mea e auauna atu ai Polika Iaga, ae le o le tele. Sa toesea o ia mai le aiga mo na o le tolu ni misiona pupuu i tausaga na sosoo ai, ae sa tuuto pea lona taimi e auauna atu ai i le Alii. Sa faaauau pea ona lagolagoina o ia e Maria Ana ma faia ni osigataulaga mo lona faatuatua, e aofia ai le taliaina o le mataupu faavae o faaipoipoga faaautaunonofo ma le faafeiloaia o ava fou i totonu o le aiga. Ma e tele atu faigata o le a oo mai. I le lotolotoi o le malaga ese faamalosi a le Au Paia mai Navu, na fai mai ai e faapea e uiga ia Maria Ana o ia e ”agalelei ma talimalo lelei i le mea e gata mai ai,” ma tuuina atu le ”fautuaga ma le fesoasoani” limafoai ia i latou e le tagolima. I lona olaga atoa, sa ia auauna atu i aiga, uo, ma uso a Au Paia ma fesoasoani e fausia le malo o le Atua.