“Ua Ou Faamavae Atu i Isi Pisinisi”: Uluai Faifeautalai

I le amataga o le seneturi 19, o se lagona faaleagaga fiafia e lei maua muamua sa ufitia ai le lalolagi o le gagana-Igilisi, salalau atu i le tele o ekalesia ma gaoioiga faalelotu. Ae maise lava i le tuaoi o Amerika, o faifeautalai o le tele o ekalesia o se vaaiga masani. E toatele failauga, tagata saili, au faievagelia, ma faifeau e lei faauuina sa galulue malosi e aumai a latou savali o le talalelei i tagata. O le Au Metotisi—o se vaega lea e toatele sa auai o tagata muamua Au Paia o Aso e Gata Ai i le taimi e tasi—sa faapitoa lava le fatufatuai, ma fausia ai lo latou manuia i se faiga lautele o le talaiga i le femalagaai. O le toatele o isi tagata talitonu, pe i a latou lava taumafaiga po o le fai ma sui o se vaega, na o atu ma sina manao itiiti ae mumu e folafola atu le talalelei e pei ona latou malamalama i ai.

O nei faifeau e le mafaitaulia sa mulimuli i se mamanu o le Feagaiga Fou, e malaga atu “e aunoa ma se ete tupe, ma se ato,” sailia ni meaai ma fale faapea ma ni taliga fia faalogo. E ofo atu e le toatele le papatisoga; o nisi sa na o le talai atu le manaomia o le toefaafouina faaleagaga po o le ekalesia toefuataiina. O a latou feau e faatusipaia ma taua, o nisi taimi e talia ao isi taimi e leai. Mo tagata o le lotoifale, o se fono mo talaiga o se gaoioiga mo le faafiafiaina ma le fegalegaleai, e tusa lava poo le a le latou gauai atu i le feau. Afai e tupu le fefinauai i le va o faifeau asiasi ma faifeau o le lotoifale, e sili atu ona manaia lena.

Sa iloa e le Au Paia o Aso e Gata Ai nei mamanu ma vaetamaina po o le faafetuunaia le toatele o i latou. Ae sa latou iloa e i ai se mea sili atu latou te ofoina atu: faaaliga fou, tusitusiga paia fou, ma le pule paia ua toefuatai mai. O lena molimau mumu na musuia ai le tele o alii e pei o Jared Carter ma John Murdock e “faamavae atu i isi pisinisi” ma tuuto atu o la taimi i le galuega, ma faaliliuina le toatele o isi, o e, i le isi itu, sa fesoasoani e faasalalau atu le upu.

E ui lava ina faaaoga e Au Paia o Aso e Gata Ai i le amataga na faaaogaina nisi o faatinoga a isi ekalesia, o nisi o faaaliga na saunia ai le faavae mo le galuega faafaifeautalai i le amataga o le1830. O le faaaliga i nisi taimi e ta’ua o le “tulafono a le Ekalesia” (Mataupu Faavae ma Feagaiga 42) na faatatau tonu i “toeaina o [le] ekalesia” ma faatuina faiga faavae autu. “Ma ia outou o atu i le mana o lo’u Agaga, ma talai atu la’u talalelei, taitoalua, i lo’u igoa, ma sii a’e o outou leo faapei o le leo o se pu, e alaga atu la’u upu e pei o agelu a le Atua.” na poloai atu ai le Alii.

O faifeau e o atu e folafola atu le salamo ma le papatisoga ma “ati a’e la’u [le Alii] ekalesia i itulagi uma.” E tatau ona latou aoao atu “mataupu faavae [o le] talalelei” mai le Tusi Paia ma le Tusi a Mamona ma mulimuli i “feagaiga ma mataupu faavae o le ekalesia” (o lona uiga, o taiala o loo maua i le Mataupu Faavae ma Feagaiga 20). O le mea e sili ona taua, e tatau ona latou aoao atu “e pei ona o le a… taitaiina e le Agaga”: na aoao mai le Alii, “Afai tou te le maua le Agaga aua tou te aoao atu.” O le isi faaaliga i “toeaina o le ekalesia,” Mataupu Faavae ma Feagaiga 43, na toe faamamafa mai ai le poloaiga: “Sii a’e i luga o outou leo ma lē taofia.” E ao i toeaina ona “aoaoina mai luga,” ma e tatau ona latou tuuina atu se savali faanatinati o le lapataiga: “Ia saunia outou lava mo le aso tele o le Alii.” I le tautoulu o le 1832, o se faaaliga taua e uiga i le perisitua, lea ua avea nei ma Mataupu Faavae ma Feagaiga 84, na tuuina mai ai ni faatonuga e sili atu ona lautele mo faifeautalai—ma faavaeina ai le mamanu o le Feagaiga Fou e tatau ona latou mulimuli ai, ma faamalamalama atu savali sa tatau ona latou tuuina atu, ma faamautinoa atu ia i latou le mana ma le puipuiga a le Atua.

O le konafesi a le ekalesia ia Iuni 1831, sa faia i Katelani, sa fatuina ai se avanoa malosi mo le toatele o toeaina e faaaoga mamanu na faaalia. E luasefulu-valu alii, e faaopoopo atu ia Iosefa Samita ma Sini Rikitone, sa faatonuina e ala i faaaliga (ua avea nei ma Mataupu Faavae 52) e o atu, “taitoalua,” i Misuri. O le konafesi e sosoo ai a le Ekalesia o le a faia iina, ma o le nofoaga patino mo le aai o Siona o le a faailoa atu i ai. Sa tofia John Murdock e malaga faatasi ma Ailama Samita e ala atu i Detroit.

O lenei valaauga na oo mai i se taimi faanoanoa tele mo Murdock. E tusa ma le lima vaiaso na muamua atu, o lona toalua, o Julia, na vave ona maliu ina ua uma ona fanauina se masaga, o se tama ma se teine. Sa fanauina foi e Ema Samita se masaga i le aso lava lea e tasi, ae sa feoti i laua. Sa fai atu Iosefa Samita ia Murdock e tuu atu ia i la’ua ma Ema e tausia pepe fou ua leai se tina. Ae o lena filifiliga faalelagona sa tuua ai lava Murdock ma tamaiti e toatolu e tausi—e lua tama ma le teine e toatasi, e ono tausaga le matua ma laiti ifo—i le gasologa o le taimi e tasi o lana tautinoga malosi i le galuega faafaifeautalai. Ina ua oo mai le valaauga mai Misuri, sa ia faatulagaina nisi o tagata o le Ekalesia e tausi lana fanau ma malaga ese atu, ma le le iloa lelei e le toe foi mai mo le isi tausaga atoa.

O lena tausaga sa matuai faigata tele mo Murdock. Sa ia faimalaga atu i se teritori o se togavao moni lava. I se tasi aso, sa ia tusia, sa latou “asa i ni vai pala e gata i puimanava le loloto o palapala e 2 inisi o le vai i luga o le palapala ma gata i le vai e 4 laau e faalava ai i luga ma vine tuituia o loo i ai i le pala lea sa maosiosia ai o matou vae.” Ina ua iu ina o ese tamaloloa mai le vai pala, na latou malaga mo leisi afa maila faatoa maua ni vai e lava e fufulu ese ai le palapala mai o latou alofivae ma vae ina ia mafai ona tausia o latou manua. O le sopoiaina o le Misisipi, sa “susu [ai vae] o Murdock” ma e lei umi ae ma’i tigaina. Sa ma’i pea Murdock ina ua feiloai o ia ma ana soa ia Iosefa Samita i le Itumalo o Jackson; sa ia mafatia mo le taimi na totoe o lana misiona, ma o le tulaga leaga o lona ma’i na tolopo ai lona toe foi atu i Katelani. Ae ui i lea, sa ia tusia sa ia faia le tele o talaiga ma papatisoga.

O Murdock ma nisi o uso a faifeautalai sa aafia foi i le tele o le le taliaina ma feteenaiga mai tagata. I se tasi taimi sa faaalu ai e Murdock ”le afa o le aso e taumafai ai e faia se lotu” i Detroit ae ”sa le mafai ona maua nisi e naunau e faalogologo.” O se tasi alii, na tusia ai e Murdock, ”na faamalosi lona aveesea o a’u mai lona fale ona o le talai atu o le Salamo ia te ia.” Sa ia ta’ua foi ni nai taimi o ni faifeau le lelei o e na luiina faifeautalai e finau, o nisi taimi e faia ma le ita.

Ina ua toe foi atu i lana fanau ia Iuni o le 1832, na iloa ai e Murdock sa le lelei mea uma. O le aiga sa tausiaina lona atalii matua ua tuua le Ekalesia ma sa poloai atu mo se totogi mo le tausiaina o le tama, o le aiga sa tausia leisi ona atalii ua masii atu i Misuri, ma o le aiga sa tausia lona afafine ”e le toe mananao ia te ia” ma sa poloai foi mo se totogi. O lona”afafine laititi o Julia,” o se tasi o le masaga, sa manuia i le tausiga a Ema ma Iosefa, ae ua leai lona tuagane. ”O si ou atalii laititi o Iosefa ua oti,” sa tusia e Murdock. ”Ina ua toso mai i fafo e tagata leaga le Perofeta mai lona moega i Hyrum, o le pepe sa maua i le misela sa taoto i lona moega faatasi ma ia.” E ui ina faasino tonu i le perofeta, sa fasiotia e tagata leaga le pepe. ”I lea taimi sa latou toso ese le ie sa pulupulu ai le pepe ma sa oo ai le malulu ma oti ai. O loo i ai i latou i aao o le Alii.” sa faaopoopo ai Murdock, e faatatau i tagata leaga.

Sa i ai Murdock i le fale mo le lua masina, ”faamauina ma faamalosia le ekalesia ma toe maua mai lona soifua maloloina,” a o lei toe malaga ese atu e faataunuu le valaauga na maua e ala i faaaliga ia Aokuso 1832 e ”alu i itu-laueleele i sasa’e” ma folafola atu le talalelei. Ae muamua, sa faatonuina e le Alii ia Murdock e vaai o ana fanau ua ”saunia ni mea mo le tausiga, ma auina lelei atu i le epikopo o Siona.” O le taimi la lea o le a lua tausaga e le faatasia ai Murdock ma lana fanau. E faanoanoa ai, e lei umi ona taunuu i Misuri, sa maua e Murdock se tala o lona afafine e ono tausaga, o Fipe, sa maua i le kolela. ”Sa ou vaai uma lava i lau fanau o loo maloloina, ” sa ia tusia,” ae o le tiapolo o loo faia pea lana galuega.” Sa tausia e John lona afafine laitiiti mo ni nai aso, ae sa maliu o ia i le aso 6 o Iulai. I totonu o ni nai masina, sa ia toe alu i se isi misiona, o le taimi lea ua agai atu mo Ohaio.

O aafiaga o John Murdock e atagia ai se tuufaatasiga o le avanoa o le tagata e toatasi ma le taitaiga paia sa uunaia ai le galuega faafaifeautalai o le Au Paia o Aso e Gata Ai i le amataga. O nisi taimi sa tuua e tagata a latou pisinisi ma o atu e talai i luga o se manaoga faaletagata lava ia, musumusuga mai le Agaga, po o le usitai i le naunautaiga faalauaitele o toeaina e ”sii ae i luga [o latou] leo”; o nisi taimi sa faatonuina i latou e ala mai i faaaliga ma valaauina i latou i o latou igoa ma ta’ua se nofoaga o le galuega. O le tele o na faaaliga, e pei o le Mataupu Faavae ma Feagaiga 75, 79, 80, ma le 99, o ni vaega o tusitusiga paia i le taimi nei.

E pei o John Murdock, sa alu Jared Carter i misiona e ala uma i le valaauina faapitoa ma i lona lava taimi paganoa. I le tau toulu o le 1831, ao taoto John Murdock i lona mai i Misuri, sa o atu Carter ma lana soa i se ”misiona i le itu i sasae,” ma sa vave ona oo atu i lona nuu o Benson, Veromota. I se isi mamanu masani a faifeautalai o le Au Paia o Aso e Gata Ai, o lona faamoemoega o le faasoa atu lea o lona faatuatuaga fou i ona ”sootaga”—o ona aiga ma uo. I le taunuu ai i Benson i le faaiuga o Oketopa, sa ”amata loa lava e Iareto le faia o fonotaga” ma apoapoai atu i tagata ”ia tatalo faatauanau i le Alii ia iloa le moni o lenei galuega.” O le toatele o tagata na taufaifai i lana savali ma tetee atu i ana taumafaiga, ae, sa tusifaamaumauina e Iareto, ”o i latou o e na faaauau pea ona valaau atu i le suafa o le Alii sa vave ona faatalitonuina e moni le galuega ma sa papatisoina.” O tagata e toa 27 na liliu mai e ala i taumafaiga a Iareto Carter sa avea ma tagata o le vaega o le Lotu Papatiso Saoloto lea sa i ai le aiga o Carter. O le latou falelotu e fau i maa ma se taualuga e faa’ofu’ofu e lei umi ae avea ma se nofoaga o sauniga a le Au Paia o Aso e Gata Ai.

Sa galue Carter i le eria mo le toeitiiti lava tolu masina. O lana api talaaga o loo tusia ai ni nai taimi o ”faaaliga faamalolo” faavavega ina ua maea lana auaunaga i e mama’i. O se tasi lea o mamanu i le amataga o le galuega faafaifeautalai a le Au Paia o Aso e Gata Ai. Sa molimau atu faifeautalai o meaalofa o le Agaga sa malosi i le Ekalesia fou ma le faatinoina o le folafolaga a le Alii e Na te faaali mai ”vavega, faailoga, ma mea ofoofogia, ia te i latou uma o e talitonu i [Lona] suafa.” O na meaalofa na manuia ai foi alii faifeautalai lava latou, e masani ona tuuina atu ai le taitaiga patino i la latou galuega. Ia Ianuari—i le ogatotonu o le taumalulu i Egelani Fou—sa amata ona toe malaga ia Iareto, ma mulimuli i musumusuga a le Agaga e tusa ai ma le itu e agai i ai. I le mulimuli ai i se uunaiga e alu atu i se tasi o aai faapitoa, sa maofa Iareto i le feiloai ai ma lona lava uso, ma faasaoina ai mai lona toe alu atu i se isi 50-maila.

Na toe foi atu Iareto i le fale i Ohaio i le aso mulimuli o Fepuari 1832, ”ua toe foi atu mai lenei misiona ua silia ma le lima masina.” I ni nai vaiaso mulimuli ane, sa ia asia ai Iosefa Samita ”e fesili [e uiga i] le finagalo o le Alii e faatatau i la’u auaunaga i le vaitau na sosoo ai.” O le faaaliga na oo mai, o le Mataupu Faavae ma Feagaiga 79, na faatonuina ai o ia e ”toe foi atu i itu-laueleele i sasa’e, mai lea nofoaga i lea nofoaga, ma mai lea aai i lea aai, i le mana o le faauuga na faauu ai o ia.” Sa malaga ese atu o ia i le aso 25 o Aperila ma sa alu mo le ono masina, ma sa tele ina galue i Vermont ma Niu Ioka ma i ai sina faamanuiaina. O le Alii sa ”faamanuiaina au i le seleselega ma le soifua manuia ma ia faamanuina ai lona suafa,” sa tusia ai e Carter.

Aua o alii sa faauuina e o atu ma talai atu, o sao a tamaitai i le galuega faafaifeautalai i le amataga sa lei iloa tele. Ae o na taumafaiga foi e taua. O se mea sa tupu i le misiona lona lua a Jared Carter i Veromota e faaalia ai lenei vaega. Ia Iulai 1832, sa ia tusia na ia asiasi atu ai i lona uso-faaletulafono o Ira Ames, ”i lea taimi o [Ames] sa talitonu ai i le moni o le Tusi a Mamona ma sa naunau e papatiso.”

Ae o loo i ai se isi vaega o le tala. Sa faalogo Ira Ames i le talalelei e lua tausaga na muamua atu mai i lona tina. Ia Aokuso 1830, sa maua ai se tusi a Ames mai lona tina, o Hana, e faailoa mai ia te ia o ia ma nisi o le aiga (e aofia ai Jared Carter) ua papatisoina. Sa faalogo muamua Ames i le Ekalesia mai isi punavai ma lagona ai le fia iloa, ae o le tusi mai lona tina sa i ai sona aafiaga mamana. ”Ina ua ou faitau i le tusi a lou Tina sa i ai se aafiaga mamana ia te au, sa gaepuina lagona uma i lou mafaufau, sa mamana le aafiaga,” sa ia manatua. O nei lagona sa uunaia ai o ia e tatalo mo se molimau ”pe moni pe sese le tusi ma le mataupu o le tusi.” I le tali atu i ai, sa oo mai se ”toafimalie manino” i lona mafaufau. O le asiasiga a Iareto Kata i le toeitiiti lua tausaga mulimuli ane, na maua ai e Ira lona avanoa muamua e faatino ai lena molimau.

O le toatele o tamaitai o le Au Paia o Aso e Gata Ai sa latou aapa atu i tagata o le aiga ma uo, e tele lava i tusi e pei o lena tusi mai ia Hannah Ames, e molimau atu e uiga i lo latou faatuatua ma valaaulia e pele e auai mai i latou. ”E mafai ona ou faapea atu ua e iloa mea a le Atua ma [e mafai e oe] ona maua faamanuiaga ua ou maua mai le aao o le Alii e te le manatu e faigata lou sau iinei.” na tusia e Phebe Peck mai Initipeni Misuri, ia Aokuso 1832, i se “Uso Agaalofa.” Sa ia faaauau, “Ua faaali mai e le Alii ia mealilo o le Malo faalelagi i lana fanau.” Sa molimau atu Repeka Swain Williams i lona aiga sa ia faalogo i molimau a le aiga o Samita ma ”mai molimau e toatolu lava ia” e faatatau i le Tusi a Mamona. O na molimau e mautinoa lava na maua tagata o e na nauanau e faalogo i le tele o taimi, ma o Iareto Kata atonu e tele lava e le na o le pau lea o le faifeautalai o le Ekalesia ua selesele i fatu na totoina e tamaitai.