“Newel K. Whitney ma le Faalapotopotoga Autasi,” Faaaliga i le Talaaga (2016)
“Newel K. Whitney ma le Faalapotopotoga Autasi,” Faaaliga i le Talaaga
Newel K. Whitney ma le Faalapotopotoga Autasi
Ia Aperila 1834, na faamagalo atu ai e Newel K. Whitney, le epikopo o le Ekalesia i Katelani, Ohaio, ma se faipisinisi iloga, le silia ma le $3,600 aitalafu na nofoaitalafu ai ia te ia ni nai tagata, e aofia ai Iosefa Samita, Sini Rikitone, ma Oliva Kaotui. O aitalafu na faaputuputu i le silia ma le lua tausaga a o galulue faatasi nei alii, i se tino faaletaitaiga na ta’ua o le Faalapotopotoga Autasi e taitaia ma faatupeina faatinoga faaletino a le Ekalesia. O lenei la, ina ua mavae tausaga e lua o mea tutupu iloga, ua tatau loa ona soloia le Faalapotopotoga Autasi. “Na fai mai Iosefa o le finagalo lea o le Alii” lea e faapaleniina ai tala o tupe “i le atoa e aunoa ma se tau e toe maua mai,” na tautino atu ai e Whitney. Ona fai mai lea o Whitney o le a ia faia le mea na fai atu ai Iosefa.
Mai le amataga o le Toefuataiga o le Ekalesia, na tuuina mai ai e le Alii ia Iosefa Samita galuega e manaomia ai auala faaletino e faataunuu ai. Mo se faataitaiga, faatasi ai ma le fesoasoani tautupe a Matini Harisi, sa lolomiina ai e le perofeta talavou le Tusi a Mamona. A o faatupulaia le fuainumera o le Ekalesia, sa tuputupu ae foi le tele o lana misiona na faaalia mai. O le fausiaina o nuu o Siona e manaomia ai fanua ma punaoa. O le folafolaina atu o le talalelei ua faaalia mai i le lalolagi e manaomia ai le mauaina o se fale lomitusi. Sa faavaeina le Faalapotopotoga Autasi e faamaopoopo ma faatupe ai nei taumafaiga naunautai.
I le auala lava e tasi sa i ai o ia i le soloia o le Faalapotopotoga Autasi, sa i ai foi Newel K. Whitney i lona faavaega. I lana matafaioi o se epikopo, sa auai Whitney i se fonotaga a faitaulaga sili i Katelani ia Mati 1832. I lena fonotaga, sa maua ai e le Perofeta o Iosefa Samita se faaaliga (ua avea nei ma Mataupu Faavae ma Feagaiga 78) lea na faatonuina ai Iosefa, Sini Rikitone, ma Epikopo Whitney e malaga atu i Misuri e vaaia le faatuina o “se faatulagaga o faavae o Tusiga ma Faatauoloa a la’u ekalesia.” I lena taimi, sa faagaoioia ai e Sini Gilbert, o se sui o Epikopo Eteuati Paterika i Initipene, Misuri, se faleoloa e fai ma sui o le Ekalesia, ma o le faleoloa a Whitney i Katelani sa atofaina foi o se faleteuoloa a le Ekalesia.
E le gata i lea, o Viliamu W. Phelps, le lomitusi a le Ekalesia, na faatuina se fale lomitusi i Initipene, lea sa ia lolomiina ai se nusipepa ma sauniuni ai e lolomi se tuufaatasiga o faaaliga a Iosefa Samita i se tusi ua ta’ua o le Tusi o Poloaiga. Ina ia vaavaaia le lolomiga o le Tusi o Poloaiga, o se faaaliga ia Novema 1831—lea ua avea nei ma Mataupu Faavae ma Feagaiga Mataupu Faavae ma Feagaiga 70—na tofia ai Iosefa Samita, Sini Rikitone, Oliva Kaotui, Ioane Uitimera, Matini Harisi, ma Viliamu W. Phelps “o tausimea i faaaliga,” ma tautino atu o le a tauia i latou mo la latou galuega mai polofiti o faatauga o le tusi. Ia Mati 1832, sa ta’u atu ai e le Alii ia Iosefa Samita ma isi o le faagaoioiga o le falelomitusi ma faleteuoloa e manaomia ona faamaopoopoina.
I le vaiaso muamua o Aperila 1832—i ni nai aso talu ona uma ona osofaia e se vaega faatupu faalavelave ia Iosefa Samita ma Sini Rikitone, lea na oo atu ai i le maliu o le atalii vaetamaina a Iosefa, o Iosefa Murdock—na tuua ai e Iosefa Samita, Newel K. Whitney, Sini Rikitone, ma nai isi mo Initipene e faataunuu lenei poloaiga. I le aso 26 o Aperila, a o lei leva ona taunuu i Misuri, sa taloina ai e le Perofeta se aufono a faitaulaga sili. I le fonotaga lea, sa faitau atu ai e Sini Rikitone le faaaliga o Mati 1832 i le aufono, ma ta’u atu ai na tuuina mai ai “le mafuaaga na poloaiina ai i latou e o mai i lenei laueleele & e fono faatasi ma Faitaulagasili iinei.” Ona tuuina mai lea o se faaaliga ia Iosefa, ma otooto atili mai ai le mea e tatau ona latou faia.
O lenei faaaliga, i lona uluai foliga, na ta’ua ai e faapea sa “tatau” mo Iosefa Samita, Sini Rikitone, Newel K. Whitney, Eteuati Paterika, Sini Gilbert, Ioane Uitimera, Oliva Kaotui, Viliamu W. Phelps, ma Matini Harisi “fusia faatasi e se sooga & Feagaiga lea e le mafai ona motusia i a outou tausiga o mea e pulea ai pisinisi o Tusiga & Faatauoloa & o le Au Epikopo i le Laueleele o Siona & i le Laueleele o Katelani.” O le faaaliga—ua ta’ua nei o le Mataupu Faavae ma Feagaiga 82—o loo ta’u mai ai foi nei tagata e toaiva e “tatau ona i ai ni aia tutusa i meatotino mo le manuia o le puleaina o pisinisi o la outou tulaga faatausimea.” Na tautino mai ai na tofia e le Alii lenei “faalapotopotoga” e avea ma “se faalapotopotoga tumau-faavavau ia te outou & ia i latou e suitulaga ia te outou.”
E le gata i lea, na ta’u atu e le faaaliga i alii e “fusia” faatasi i latou lava i se feagaiga “e tusa ai ma Tulafono o le Laueleele.” O le mea moni, o lenei faaaliga o loo ta’ua ai e faapea o na sui auai o le faalapotopotoga o le a maua le tausiga mo i latou lava ma o latou aiga mai faatulagaga faatauoloa ma lomiga sa poloaiina ai i latou e pulea ma e tatau ona latou ulu atu i se sootaga faaletulafono lea o le a tuufaatasia ai i latou e tusa ai ma a latou matafaioi mo aitalafu a le faalapotopotoga.
Sa toe fono foi le aufono i le aso na sosoo ai ma faatonuina ia avea lala autu e lua o le faalapotopotoga o Gilbert, Whitney & Co. (o le paaga faipisinisi a Newel K. Whitney ma Sini Gilbert i Initipene) ma N. K. Whitney & Co. (kamupani a Whitney i Katelani). Sa latou tofia foi Phelps ma Gilbert e tusia le maliega faaletulafono lea e manaomia e sui auai o le kamupani ona ulu atu i ai e pei ona faatonuina ai e le faaaliga. I ni nai aso mulimuli ane, pe tusa o le aso 1 Me, 1832, sa faia ai e le Faalapotopotoga Autasi lana uluai fonotaga masani, faatasi ai ma ona sui uma sa auai sei vagana ai Matini Harisi. I lenei fonotaga, o Whitney ma Gilbert sa “tofia e fai ma sui e galulue i le igoa o lenei Faalapotopotoga” ma sa faatonuina le kamupani e faamautu se nonogatupe e $15,000 e ala atu ia N. K. Whitney & Co.
Mo le isi lua tausaga na sosoo ai, sa faia ai e le Faalapotopotoga Autasi se matafaioi autu i le taitaiga o le Ekalesia. E faaopoopo atu i le vaavaaia o faleteuoloa ma le ofisa lomitusi, o ona tagata sa avea o se fono faatonu (e le’i faatuina aloa’ia ae ua faaaoga) mo Iosefa Samita. Mo se faataitaiga, ina ua manao Iosefa, o le sa nofo i Ohaio, i ni faamatalaga e uiga i le mea o loo tupu i Misuri, lea sa faatuina ai le aai o Siona, sa ia faatuatusi atu tusi i sui o le faalapotopotoga. E faapena foi, na oo ina ua tatau ai aseta a le faalapotopotoga mo le faatupeina o galuega faatino a le Ekalesia ma le tuuina atu i sui o le faalapotopotoga ma o latou aiga mea e manaomia o le olaga.
I le 1833, e toalua sui o le faalapotopotoga na faaopoopo atu e ala i faaaliga. O se faaaliga ia Mati 1833—lea ua avea nei ma Mataupu Faavae ma Feagaiga 92—na faatonuina ai ia taliaina Feterika G. Viliamu “i totonu o le faalapotopotoga” ma ia avea o ia ma “se tagata galue lelei.” Ona oo lea ia Iuni 1833, o se isi faaaliga—lea ua avea nei ma Mataupu Faavae ma Feagaiga 96—na poloaiina ai Ioane Ioanesone “e avea o se sui auai o le faalapotopotoga ia mafai ona fesoasoani o ia i le aumaia o la’u upu i le fanauga a tagata.” O Viliamu, o se uso o le au peresitene o le pulega a le Ekalesia, sa umia ni fanua tetele i Ohaio, e faapena foi Ioanesone. Sa faaaoga e le Faalapotopotoga Autasi mea sa umia e nei alii e pulea ai ana mea-tausi.
O Newel K. Whitney, i le taimi lea, sa faaauau pea lona auai i le faalapotopotoga. E le gata i le faagaoioia o lona faleoloa i Katelani o se faleteuoloa a le Ekalesia, ae sa nafa Whitney ma aitalafu na nofoaitalafu ai i se fanua tele na faatauina i Katelani lea na fuafua taitai o le Ekalesia e fau ai le maota o le Alii. E ala atu i lona faleoloa, sa tuuina atu ai foi e Whitney le faatupeina ma oloa mo le tausiga o Iosefa Samita ma isi, ma afua ai aitalafu ia na faamagaloina e Whitney ia Aperila 1834.
Peitai, sa le’i lelei le tulaga faaletamaoaiga tautupe o le Faalapotopotoga Autasi i le 1834. Ina ua tutuliese le Au Paia mai le Itumalo o Siakisone, Misuri, i le tautoulu 1833, sa leiloloa ni vaega taua se lua o le faalapotopotoga a le Ekalesia: ofisa lomitusi a Phelp ma le faleteuoloa o Gilbert. E le gata i lea, sa i ai i le Faalapotopotoga Autasi ni aitalafu mai le faatauga o oloa mo faleteuoloa, o se lomitusi fou i Katelani, ma le fanua mo atina’e i Katelani.
I le aso 11 Ianuari, 1834, e toaono sui auai o le faalapotopotoga, e aofia ai Whitney, sa tatalo mo le Alii ia “saunia, i le faatulagaga o lana Tausiga, le epikopo o lenei Ekalesia ia lava mea e mana’omia e totogi ai aitalafu uma a le Faalapotopotoga, i le vaitau e tatau ai.” Ae e oo atu ia Aperila 1834, na iloa ai e Whitney e $8,000 lana aitalafu ona o lana matafaioi i le faalapotopotoga. Sa ia manaomia le le itiiti ifo ma le $4,000 i lena masina e fesoasoani ai e totogi ia aitalafu, o le paleni lea e manaomia ona toe totogiina ia Setema 1834. O le taulimaina o lenei vaaiga tautupe le manuia, sa faia ai e le Perofeta o Iosefa se fonotaga a le Faalapotopotoga Autasi i le aso 10 Aperila, 1834, lea na tonu ai i se faaiuga “e tatau ona soloia le faalapotopotoga ma ia toe foi atu ia i latou uma a latou mea-tausi.”
E itiiti ifo ma le lua vaiaso mulimuli ane, i le aso 23 Aperila, 1834, na tuuina mai ai e le Alii ia Iosefa Samita se faaaliga—lea ua avea nei ma Mataupu Faavae ma Feagaiga 104—lea na atofaina atu ai nei mea-tausi i sui eseese o le faalapotopotoga. O mea-tausi o ni vaega o meatotino patino na nafa ma tagata taitoatasi o le faalapotopotoga. Mo se faataitaiga, sa tuuina atu ia Newel K. Whitney ona fale ma le faleoloa, o fanua na tutu ai fale, ma le fanua sa i ai lona falegaosi lefulefu. O isi na tuuina atu i ai fanua ma fale e faalagolago i meatotino na umia e Feterika G. Viliamu ma Ioane Ioanesone. E ui lava o le faaaliga lava ia na fautua mai faapea o le a faaauau pea le Faalapotopotoga Autasi i le maea ai o lenei faasoaga o mea-tausi ma se toefaatulagaina o le faalapotopotoga, ae sa le toe faagaoioia lava le faalapotopotoga mulimuli ane. I nai lo lena, o le aufono maualuga i Katelani, sa faatuina ia Fepuari 1834, sa tauaveina le matafaioi o le pulea o fefaatauaiga ma taumafaiga o tusiga ma faasalalauga a le Ekalesia.
I lomiga mulimuli ane o le Mataupu Faavae ma Feagaiga, sa faaigoa ai le Faalapotopotoga Autasi o le ’Faatulagaga Autasi,’ ma sa tuuina i ai igoa faailo e sui ai igoa o sui auai. E le gata i lea, o le gagana e uiga i le faamoemoega o le kamupani sa suia ina ia iloa gata ai le faasino atu i le faafetaiaia o manaoga o e matitiva. Sa faia lenei mea ina ia puipuia ai le faasinomaga o i latou sa aofia ai i le kamupani ma tausisia ai le le faalauaiteleina o ona faamoemoega. O igoa o tagata taitoatasi na toefuatai i faaaliga i le vaitau o le 1980, ae o loo ta’ua pea le faalapotopotoga o le Faatulagaga Autasi i le lomiga o le 2013 o le Mataupu Faavae ma Feagaiga.
O le auai o Newel K. Whitney i le Faalapotopotoga Autasi na tuua ai o ia ma le faateleina o le nofo aitalafu, ae na te lei faaalia lava se ita ia Iosefa Samita po o le Alii ona o lenei mea. E lei faamaumauina e Whitney ona lagona e uiga i le faamagaloina o le aofaiga tele o le $3,600, ae o lana faamagaloga o aitalafu na faaalia ai lona naunau e mulimuli i le Perofeta e oo lava i mataupu faaletino. O lana matafaioi i le faalapotopotoga na tuuina atu ai ia te ia se avanoa e galulue vavalalata ai ma Iosefa Samita ma isi taitai o le Ekalesia i le tuuina atu i le Ekalesia o mea e faataunuu ai lana misiona. Sa i ai se matafaioi taua a le Faalapotopotoga Autasi i le taitaia o le Ekalesia mai le 1832 i le 1834—e pei lava ona faia e Whitney se matafaioi taua i le faalapotopotoga lava ia.