“Naunautaiga Faalelotu i Uluai Tagata Liliu Mai i Ohaio,” Faaaliga i le Talaaga (2016)
“Naunautaiga Faalelotu i Uluai Tagata Liliu Mai i Ohaio,” Faaaliga i Talaaga
Naunautaiga Faalelotu i Uluai Tagata Liliu Mai o Ohaio
O Levi Hancock sa 27 tausaga le matua i le 1830 ma sa nofo i New Lyme, Ohaio, pe tusa ma le 30 maila i sasae o Katelani. I le taimi o lona laitiiti, sa aoaoina o ia e lona tina ia i a te ia se naunautaiga loloto i mataupu faaleagaga. Sa talitonu Hancock e masani ona faasalavei mai le Atua i le olaga i aso taitasi ma talanoa mai i alii ma tamaitai e ala i miti.
Taunuu mai o Uluai Faifeautalai
I le amataga o Novema 1830, na ta’u atu ai e Alvah, le uso o Hancock ia te ia le Tusi a Mamona: ”E toafa alii ua o mai ma aumai se tusi ua latou faaigoaina o [se] talafaasolopito ma se talafaamaumau o tagata sa nofoia lenei laueleele.” Na faaosofia lona fiafia, sa faaalia e Hancock se manao e faalogo i nei faifeau. ”O taeao e latou te faia ai se fonotaga i le Mr. Jackson’s i Mayfield,” o le tala lea a lona uso, ma faaopoopo atu, ”Latou te faaee atu lima i luga o i latou latou te papatisoina ma faaee atu ia i latou le Agaga Paia.”
Sa faamatala e Hancock lona lagona: ”Ina ua ou faalogo i na upu … sa foliga mai na oo mai ia te au se mea manaia ma matagofie[.] Sa foliga mai o se vai mafanafana ua faasalalau i o’u foliga ma tafe ifo ai i lo’u tino lea na aumaia ia te a’u lena lagona e le mafai ona ou faamatalaina. O le mea muamua lava na ou fai atu ai o le, ’O le mea moni lava, e mafai ona ou lagonaina. O le a ou alu ma faalogo mo au lava taeao.’”
O na alii e toafa na alu Hancock e faalogologo i le latou talaiga o Oliva Kaotui, Pale P. Palate, Pita Uitimera le Itiiti, ma Ziba Peterson. Sa latou ui atu i Ohaio matusasae i le latou matafaioi o ni faifeautalai i le tautoulu o le 1830 e agai atu i Misuri. I le taimi o lo latou nonofo puupuu ai, sa latou faatupu ai sina faaoso faavesivesi. O le talaiina atu o le toefuataiga o le Ekalesia a Keriso e sauniuni ai mo le Afio Mai Faalua o Iesu, sa latou folafola atu ai, faatasi ai ma isi mea, na toefuatai mai ai e le Alii ia meaalofa o le agaga o loo ta’ua i le Feagaiga Fou.
O Levi Hancock o se tasi o le silia ma le selau na papatisoina o se taunuuga o le latou asiasiga. Peitai sa lei umi le nonofo ai o faifeautalai; sa lei pine ae latou o ese atu mo Misuri, ma tuua ai se vaega toalaiti o tagata liliu mai e latalata i Katelani e aunoa ma ni autaitai poto masani. O nisi o tagata iloga o tagata fou liliu mai na o ese pe tusa o le taimi lava lea (e aofia ai Sini Rikitone ma Eteuati Paterika, o e na o atu i Niu Ioka e feiloai ma Iosefa Samita).
O Le Fāgua Tele Lona Lua
I le amataga o le 1800, sa faatumulia ai Niu Ioka ma Ohaio i faaosofiaga faaletapuaiga. Na amata i le po po fou o le vaitau o le 1790, ina ua oo ina popole le toatele o Kerisiano i le ala ua faatupulaia ai le le talitonu ma le masalosalo ua faaaafia ai i o latou olaga faalelotu. Sa latou fia feinu mo le tele o mea mai tapuaiga nai lo mea o loo ofoina atu e a latou ekalesia i lea taimi, o nisi sa sailia se toe foi i le faaKerisiano anamua e pei ona faamatalaina mai i le Feagaiga Fou. O lenei uunaiga lauiloa i talitonuga faalelotu, lea na ta’ua mulimuli ane o le Fagua Tele Lona Lua, na taitai atu ai i le tele o toefaafouga, o le faatupulaia o tagata liliu, ma e oo lava i le faavaeina o ni vaega kerisiano fou.
O se tasi o uiga patino o lenei aganuu toefaafouina o se fiafia faateleina lea i faaaliga ma meaalofa faaleagaga. O le talaiga tuuto a Charles Finney, Lorenzo Dow, George Lane, ma isi na uunaia ai le tali atu uiga ese mai o latou aofia, e aofia ai le vavalo atu, tagi, alalaga, sisiva, luluina, ma le taavavale i luga o le eleele. O nisi vaega, e pei o le Sosaiete Tuufaatasi o Tagata Talitonu i le Afio Mai Faalua o Iesu Keriso (Sieka), ua faia foi nisi o nei faiga o se vaega aloaia o la latou tapuaiga.
Sa i ai ni isi tagata sa le’i fiafia i lenei ituaiga o tapuaiga. O le mea moni, o le toatele o Kerisiano masani sa latou le taliaina lenei ituaiga faaosofia. E oo atu i le 1830, ua amata ona mou atu le malosi o le vavaō faalelotu. Peitai, sa i ai pea le toatele o e sa talitonu i nei faaaliga o ni faailoaga moni ia o le agaga. O le savali a faifeautalai o le Au Paia o Aso e Gata Ai e faapea, o mea faaleagaga ua toe foi mai i le Ekalesia sa faapea ona tosina atu i ai i latou sa latou aoaoina i Ohaio.
Faaaliga Faaleagaga Uiga Ese
Ina ua mavae le malaga ese atu o faifeautalai, sa itiiti se aafiaga o tagata liliu mai, na o nai kopi o le Tusi a Mamona, ma e leai ni kopi o isi faaaliga a Iosefa Samita e feutagai ai i le faatinoina o lo latou faatuatuaga fou. O le i ai o lagona sili ona faaosofia, o nisi o i latou na amata ona faalauiloa atu elemene o tapuaiga naunautai—po o ”faatinoga faaleagaga” e pei ona latou ta’ua i nisi taimi—i a latou sauniga. Ae peitai, sa lei manino i taimi uma po o a faaaliga na musuia ae po o a foie le faamaoni.
I le amataga o Ianuari 1831, sa feiloai ai Levi Hancock i ni alii talavou se toatolu e igoa ia Edson Fuller, Heamon Bassett, ma Burr Riggs, o e na faailoa mai i latou lava o ni faifeautalai o le Ekalesia a Keriso. E tusa ai ma le faamatalaga a Hancock, sa auai nei faifeautalai talavou i ”ituaiga uma o mea e fai” i le taimi o sauniga tapuai. O Burr Riggs e ”puna ae i luga mai le fola, faatau lona ulu i le laupapa mamafa o le fa’alo …. suigi i tua ma luma mo nai minute … ona faapa’ū lea e pei ua oti o ia.” Ona ia tulai lea ma faamatala mai ni faaaliga na ia maua a o le’i malamalama o ia. ”E faapa’ū Edson Fuller ma liu uliuli foliga. O Heamon Bassett ua faaali amioga e pei o se manuki.”
O nei amioga uiga ese na le malamalama i ai Hancock. O le mea moni lava, sa oo o ia lava i aafiaga o lagona, uunaiga, ma miti sa ia talitonu o ni fesootaiga faaleagaga. Sa foliga mai alii talavou ”sa matuai faamaoni lava ma saunoa sa’o sa taitaiina atu ai a’u e talitonu i mea uma [sa latou] fai mai ai.” Sa popole foi o ia ”atonu sa ou le mama e pei o na alii talavou.” Peitai, o a latou faatinoga sa matuai ese lava mai lagona faaleagaga sa ia oo i ai.
O nei talavou e toatolu o ni faatino tapuaiga naunautai sa le na o i latou. E toatele tagata liliu mai mai talaaga eseese faalelotu na saofaga i se galu o le naunautai i le Ekalesia i Ohaio i le amataga o le 1831. O se tagata e igoa ia Black Pete, o sē sa pologa muamua ma se tagata fou liliu mai, na aumaia lona aafiaga i le tu masani o le ’alaga o pologa, e aofia ai ma le faiga masani o le tautala i gagana eseese. O isi na folasia mai ni suiga tulaga ese i a latou vaega: ”O nisi sa latou manatu ia i latou lava ua ia i latou le pelu a Lapana, ma o le a latou faaaogaina o se tagata tomai faapitoa e pei o se fitafita … o nisi o le a sosolo pe faasee i luga o le fola, ma le televave o se gata, lea na latou ta’ua o le folau atu i totonu o le vaa i sa Lamana.”
O le tala fatu faapea, o sauniga tapuai a le Au Paia o Aso e Gata Ai i le lotoifale e masani ona faaalia ai nei faaaliga fiailoa na mafua ai i tagata e toatele na vaai i ai ona taufaalilili ia i latou. O se nusipepa i Painesville na lata ane na lipotia mai ma le lē taliaina e faapea, ina ua o ese faifeautalai, ”sa faaalia se vaaiga o le naunautaiga aupito sili ona matautia, sa tele lava ina faaalia mai i le tupulaga talavou.” Sa tusia mulimuli ane e Ioane Corrill, o se tagata liliu mai ia Ianuari 1831, ”Sa na o se vaega toaitiiti lava o le ekalesia sa faatinoina i lena ala,” ma sa toatele naua, sa ia faaopoopo mai, ”sa masalosalo e mai i se puna leaga.”
Taunuu Mai o Iosefa Samita
Ae i Niu Ioka, sa amata popole Iosefa Samita e uiga i le leai o se tulaga faaleautaitai i tagata fou liliu mai o Ohaio ma auina atu ai Ioane Uitimera i Katelani ma ni kopi o faaaliga e ”faamalolosia ai o’u uso i lena laueleele.” Ina ua taunuu Uitimera i le ogatotonu o Ianuari 1831, sa faateia o ia i le tele o galuega faaleagaga eseese sa ia molimauina.
E lei leva ona taunuu o ia i Katelani ia Fepuari, ae galue loa Iosefa Samita e siaki nei faailoaga o le naunautai. Sa ia tusi atu i lona uso o Ailama (taimi lea o i ai o ia i Kolasavile, Niu Ioka) i le aso 3 Mati i le lipoti, ”Sa ou auai i le pulea o Ekalesia iinei ona e toatele so’o ma sa faia e le tiapolo ni taumafaiga se tele e pulea i latou.”
Ae sa i ai ni fesili taua na totoe e moomia ona taliina. Afai na folafola mai e le Tusi a Mamona le i ai o mea faaleagaga i le Ekalesia, o le a le mea na sese i nei faiga? Pe lei faamanuiaina ea Iosefa lava ia i faaaliga faavavega o le agaga? Ma ae a tala o le Tusi a Mamona e uiga ia Alema ma Lamonae, o ē na pa’ūū, ma lē iloa se mea, a o talanoa atu le agaga ia i laua? E faapefea ona iloa e se tasi ia meaalofa a le Atua mai fatuga fou a tagata po o faatosinaga a le tiapolo?
O se faaaliga (lea ua avea nei ma Mataupu Faavae ma Feagaiga 46) na tuuina mai i le aso 8 Mati o se tali i fesili a Iosefa e uiga i le auala e faatautaia ai sauniga faamanatuga o loo faaalia ai sina malamalama i nei fesili. I lea faaaliga na faamanatu atu ai e le Alii i toeaina e tatau ona ”taialaina i latou e le Agaga Paia” i le taitaiina o a latou sauniga. O le faaaliga na faamaonia ai le i ai o meaalofa faaleagaga i le Ekalesia, e oo lava i le faamalosiauina o tagata o le ekalesia ia ”saili ma le faamaoni meaalofa silisili ona lelei ia manatua pea mo mea ua tuuina mai ai.” Peitai, sa lapatai mai, ”O nisi e mai tagata & o isi e mai i Temoni[.] O le mea lea, ia faaeteete neʼi faaseseina outou.”
O le faaaliga o loo lisi mai ai le tele o meaalofa e mafai ona faamoemoe i ai e faamaoni e maua i le Ekalesia, e aofia ai le faatuatua, vavega, poto, faamalologa, ma le tautatala i gagana. O lenei lisi e talitutusa ma lisi o loo maua i le Feagaiga Fou ma le Tusi a Mamona (tagai i le 1 Korinito 12:4–11; Moronae 10:8–18). Na folafola mai foi e le Alii e faapea o epikopo, toeaina, ma isi o loo i ai le tofiga e ”leoleo i luga o le Ekalesia” o le a i ai le meaalofa ”e iloatino ai na meaalofa uma ne’i i ai se valoaga i totonu o outou & e lei mai le Atua.”
O Se Faaaliga e uiga i le Iloatinoina o Agaga
Ina ua toe foi mai Pale P. Palate mai Misuri ia Mati, sa ia ta’ua foi ia faailoaga faifai pea o le naunautai a o ia asiasi atu i faapotopotoga na taape i le eria o Katelani. Na ia tusia mulimuli ane, ”O le lagonaina o o tatou vaivaiga ma le leai o se poto masani, ma ne’i tatou faamasino ma le le sa’o faatatau i nei mea faaleagaga, o a’u lava, o Ioane Murdock, ma isi Toeaina, sa o atu ia Iosefa Samita, ma fai atu ia te ia e ole atu i le Alii e uiga i nei agaga po o faaaliga.”
Sa la feiloai i le aso 9 Me, ma ina ua uma ona la tatalo faatasi, sa maua ai e Iosefa Samita le faaaliga lea ua maua nei i le Mataupu Faavae ma Feagaiga 50. Sa faamatalaina e Palate le mea na ia molimauina: “O fuaiupu taitasi sa tautalagia lemu ma le matuai manino lelei, ma faatasi ai ma se malolo i va taitasi, na lava le umi mo lona faamaumauina, e se tagata tusitala masani, i le faatusilima. Sa leai lava se faatuai, toe iloiloina, po o le toe faitauina, ina ia mautinoa o lo o sologa lelei le manino o le mataupu. I lenei faaaliga, na fetalai mai ai le Alii ”e faatatau i le Ekalesia & ia agaga ua o atu i le salafa o le Lalolagi.” Sa ia ta’ua o le tele o nei mea o ni ”agaga sese” ma ”ua saili Satani e faasese outou ina ia mafai ona ia pulea outou.” Sa ia lapatai mai o nisi o faiga sa faaalia e tagata naunautai o ni ”mea inosia” ma faapea ”o loo i ai tagata pepelo o loo ia te outou & ua faaseseina nisi lea ua tuuina atu ai i le fili le mana.”
Sa manatu le Alii ma le alofa mutimutivale i lenei vaega talavou malosi ae leai se poto masani, o soo, i le faamanatu atu ia i latou o le Agaga Paia o le ”agaga o le upumoni” ma o soo se mea ”e le faagaeetia ai e le mai le Atua & o le pouliuli lea.” Na aoaoina ai foi i latou e uiga i savali e fesootai ai (e mafai ona tatou malamalama mai ai) ”O le mea e mai i le Atua o le malamalama lea.” Na faaauau ona tuuina mai e le faaaliga ia faatonuga i le ala e iloa ai faaaliga musuia a le Atua e ese mai i ia e o mai mai isi punavai:” Afai tou te vaai atu i se agaga ua faaali mai e le mafai ona outou malamalama ai & tou te le maua lena agaga e ao ona outou ole atu ai i le tamā i le suafa o Iesu & pe afai e le tuuina mai e ia ia te outou lena agaga, ona outou iloa lea e le mai le Atua.” E tatau i toeaina ona aoai ia agaga pepelo i se leo tele, ma sa folafola atu e le Alii o le a tuuina atu ia i latou le mana e tetee atu ai i tosinaga leaga pe afai latou te tumau i le lotomaualalo.
Faatulagaina Lelei o Mea
Faatasi ai ma nei faaaliga, sa sili atu ona saunia Iosefa ma toeaina i Katelani ina ia malamalama ma iloatino le tele o faaaliga faaleagaga na latou fetaiai. Ae o le faatulagaina lelei i faapotopotoga eseese o le a manaomia ai ni nai vaiaso, a o manaomia e Iosefa ma isi le taimi e faatino ai faatonuga o le faaaliga.
I le aso 4 o Iuni, sa feiloai ai Iosefa Samita ma nisi o toeaina o le Ekalesia i se falea’oga ogalaau i le faatoaga a Isaako Morley e lata i Katelani. Sa auai Levi Hancock i lenei sauniga ma molimauina le ala na tali atu ai Iosefa Samita i le fautuaga a le Alii. Ina ua amata ona faaalia e nisi o toeaina le faatosinaga a agaga e le mailoa, sa faapea atu Ailama Samita, ”Iosefa, e le mai le Atua lena mea.” Sa tatalo Iosefa a o faatonu mai le faaaliga, ma i se taimi mulimuli ane sa tulai ma aoai ia agaga.
Sa o atu Pale P. Palate ma Iosefa Wakefield ”i aulotu” e pei ona faatonuina ai e le faaaliga, ”aoaiina agaga sese ia ua oo mai i totonu ia i latou, ma faatulaga tatau mea le sa’o.” O Iareto Kata o se tasi foi o le aofai faatupulaia o e sa lagonaina le faamanaina fou e ala i le faaaliga, ma sa ia aoaiina ai i se faaaliga pepelo i le taimi o se sauniga i Amherst, Ohaio.
O le tomanatu ai i lona aafiaga o se molimau i aafiaga i naunautaiga faaleagaga i le talutalu fou o le talafaasolopito o le Ekalesia, na fai mai ai Levi Hancock sa ia lagonaina le maasiasi sa ia talitonu i ai ”e pei o se vale.” Sa ia taliaina ma le agaga faafetai le faaaliga fou ma o ia o se tagata faamaoni o le Ekalesia mo aso o totoe o lona soifua.
O le talafaasolopito a Iosefa Samita o loo aotele ai mea na tutupu i nei vaiaso faigata: ”O nisi o manatu uiga ese ma agaga sese na oo mai i totonu ia i latou. “Faatasi ai ma se faaeteetega itiiti ma sina atamai, sa le’i umi ae ou fesoasoani atu i le usoga ma tuafafine e faatoilalo ia mea. O agaga sese sa faigofie ona iloatino ma teena e ala i le malamalama o faaaliga.”