2025
Ko e Vahevahe ʻe ha Fāmili Pāpua Niu Kini ʻEnau Fononga ʻi he Tuí
Fēpueli 2025


Ngaahi peesi fakalotofonuá

Ko e Vahevahe ʻe ha Fāmili Pāpua Niu Kini ʻEnau Fononga ʻi he Tuí 

Fononga ‘i ha kilomita ‘e 5,000 pea toe foki ke fakataha ‘o taʻengata mo e fāmilí ʻi ha fale toputapu ʻo e ʻEikí Loki Ongoongó

ʻI Sepitema 2024, naʻe folau ai ha fāmili ʻoku ʻi ai ha kau mēmipa ʻe toko nima mei he feituʻu ʻuta ʻo Pāpua Niu Kiní ki Hemilitoni, Nuʻu Sila. Naʻe ʻikai ke nau folaú ke ʻeveʻeva pe takimamata, ka ke fakatahaʻi kinautolu, pe “silaʻi,” ko ha fāmili taʻengata.

ʻOku toki silaʻi fakataha ʻa e ngaahi fāmilí ʻi he ngaahi fale toputapu ʻo e ʻEikí, ʻoku ui ko e ngaahi temipale, ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.

ʻOku lolotonga langa ʻe he Siasí ha temipale ʻi Pooti Molasipei, Pāpua Niu Kini, ka ʻoku kei toe ha ngaahi māhina lahi ia pea toki kakato.

ʻI he teuteu ki he fakakakato ʻo ha temipale ʻi honau fonua tupuʻangá, naʻe toki folau ai ʻa e fāmili Uanó ʻi ha kilomita ʻe 5,000 ki he Temipale Hamilton New Zealand ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.

Naʻe fai ʻe Paula mo Kilisitina Uano mo ʻena fānau ʻe toko tolu ko ʻIleini, 17, Natasa, 16, mo ʻAli, 15, ʻa e folau lōloa ke fakatahaʻi kinautolu ko ha fāmili taʻengata.

ʻOku hoko ʻa Paula ko ha takimuʻa teʻeki fakanofo ʻo ha ngaahi haʻofanga lotu kehekehe ʻo e Siasí ʻi he feituʻu ʻuta ʻo Pāpua Niu Kini ko Likó. ʻOku ngāue tokoni ʻa Kilisitina ko ha ʻetivaisa ʻa e toʻu tupú ʻi honau haʻofangá.

Hangē pē ko e taimi ʻoku teuteu ai ʻa e fāmili kotoa ki ha fononga fakafiefiá, naʻa nau fakakaukauʻi lelei ʻa ʻenau folaú.

Naʻe pehē ʻe Paula, “ʻOku ou ʻilo ko e taimi ʻoku ou ʻalu ai ki he temipalé, ʻoku ou lava ʻo hoko ko ha tokotaha lelei ange ʻi he feangainga mo hoku fāmilí pea mo e niʻihi kehe ʻoku mau feohí ʻi he founga ʻoku finangalo ki ai ʻa e Tamai Hēvaní.”

Naʻe pehē ʻe Kilisitina, “ʻOku ou ongoʻi houngaʻia, ʻoku ou ongoʻi fiefia mo hoku fāmilí ke mau ō ki he temipalé.”

Naʻe pehē ʻe ʻAli, 15, “ʻOku ou ongoʻi vēkeveke pea ʻoku ou ongoʻi ko ha tāpuaki ke u ʻalu mo hoku fāmilí ki ha temipale ke silaʻi kimautolu ke taʻengata.”

Naʻe pehē ʻe hono tuofefine ko Natasá, 16, “ʻOku ou fanongo ki he pehē ʻe ha niʻihi ko e taimi ʻokú te ʻalu ai ki he temipalé ʻokú te aʻusia ha ngaahi meʻa foʻou, pea ʻoku ou manavasiʻi ʻi hono foua ʻa e ngaahi meʻa foʻoú. Ka ko ha tāpuaki ia moʻoku, ko ia ʻoku ou fakaʻamu moʻoni ke aʻusia ha ngaahi meʻa foʻou.”

Naʻe pehē ʻe ʻIleini, taʻu 17, “ʻOku ou fuʻu fiefia lahi he kuó u fai mo hoku fāmilí ha feilaulau lahi ke ō ki he temipalé. Pea kuo hokosia ʻeni ʻa e taimí, pea te mau ō ʻo sila, pea ʻoku ou fiefia lahi ai. ʻOku ou fie tatau tofu pē mo e kau faifekau ʻoku lolotonga ngāué, pea ʻoku ou loto ke u laukau ʻaki ia. ʻOku ou fakaʻamu ke laukau ʻaki au hoku fāmilí.”

Naʻe puna ʻa e fāmili Uanó mei Pooti Molasipei, Pāpua Niu Kini, ki ʻAokalani, Nuʻu Sila ʻi he konga kimui ʻo Sepitema 2024, pea nau heka pasi ki he temipale ofi tahá ʻi Hemilitoni.

Naʻa nau maʻu ha ngaahi fakahinohino ʻi ha ʻaho ʻe fā pea kau atu ki he ngaahi ouau ʻoku nau ʻomi ʻa e ngaahi laumālie, moʻui mo pekia fakatouʻosi, ke ofi ange kia Kalaisi. Ko e momeniti fakafiefia taha kiate kinautolu takitahá, ko e taimi naʻa nau tūʻulutui fakataha ai ʻi he ʻōlita toputapu ʻo e temipalé ke silaʻi fakataha ko ha fāmili taʻengatá.

ʻOku manatu ʻa ʻAli ki heʻene sio ki heʻene ongomātuʻá. “Naʻá ku ongoʻi fiefia mo nonga ʻaupito he koeʻuhí te u fakataha mo kinaua ʻi he moʻui ka hoko maí. Ko ha meʻa ʻe taha kuo akoʻi mai ʻe he temipalé ko e taimi ní kuo pau ke u mateuteu ke u talanoa ki he kakaí fekauʻaki mo e meʻa naʻá ku ongoʻi ʻi he temipalé.”

ʻOku pehē ʻe Natasa kuo hoko ʻa e aʻusiá ke liliu ai ia. “Kuo tokoniʻi au ke u fakatupulaki ha ngaahi vā fetuʻutaki mo e kakai kehé. ʻOku ou fie ʻalu ʻo ngāue fakafaifekau koeʻuhí ke u talanoa ki he kakaí fekauʻaki mo e temipalé.”

Naʻe tānaki atu ʻe ʻIleini ʻo pehē, “Naʻá ku ongoʻi hangē naʻe ʻi ai ʻa e Laumālie [ʻo e ʻOtuá]. Naʻá ku ongoʻi ia. Kuo mau ʻi ʻapi ʻi he taimí ni, pea ʻoku mau fai maʻu pē ʻemau lotú mo fakahoko ʻa e efiafi fakafāmili ʻi ʻapí. Naʻe hoko ʻa e sila ʻi he temipalé ke mau ongoʻi mālohi ai koeʻuhí ke mau lava ʻo ikunaʻi homau ngaahi ʻahiʻahí.”

ʻOku pehē ʻe Paula naʻá ne “tangi ʻi he temipalé lolotonga ʻa e silá, pea naʻá ku ʻiloʻi ʻoku tāpuekina au ʻe he ʻOtuá.”

ʻOku pehē ʻe Kilisitina ko e taimi naʻe kau mai ai ʻena fānaú mo kinaua ʻi he loki silá “naʻe fakaofo ʻaupito ia. Naʻe ʻikai ke u fakapapauʻi pe ʻe liliu koā ʻe he temipalé au, ka naʻá ne liliu au. ʻOku ou vakai ki he ngaahi meʻá ʻi ha founga kehe. ʻOku fakaʻofoʻofa ange ʻa e meʻa kotoa.”

Talu mei he 2019, kuo tokoniʻi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ha kakai Pāpua Niu Kini ʻe toko 300 tupu, hangē ko e fāmili Uanó, ke nau folau ki tuʻa mei he fonuá ke ʻaʻahi ki he ngaahi temipale ʻa e Siasí ʻi ha polokalama ʻoku fakapaʻanga ʻe he ngaahi tokoni ʻa e kau mēmipa ʻo e Siasí ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻI he ngaahi māhina ka hoko maí, ʻi hono fakaava ha temipale ʻi he kolomuʻa ko Pooti Molasipeí, ʻe lava ai ʻe ha ngaahi fāmili tokolahi ange ʻo kau ki he ngaahi ouau toputapu ʻo e temipalé ʻokú ne fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ke taʻengata pea fakamālohia ʻa e tui kia Sīsū Kalaisí.