“Te U Fakamoʻui ʻa Kinautolu,” Liahona, Fēpueli 2025.
“Te U Fakamoʻui ʻa Kinautolu”
Ko e ngāue faifakamoʻui ʻa e Fakamoʻuí ko ha talateu fakalangi ia mo e talaʻofa ʻo e fakamoʻui fakatuʻasino mo fakaeloto tuʻuloa ʻe hoko mai kiate kitautolu takitaha ʻi he Toetuʻú.
ʻOku ou kei manatuʻi lelei pē ʻa e ngaahi puna vakapuna lōloa ne u fai lolotonga ʻeku ngāue maʻuʻanga moʻui ko e kapiteni ʻo ha kautaha vakapuná.
ʻI ha taha ʻo e ngaahi puna lōloa ko ʻení, ne u mavahe ai mei Siamane ʻi he 11:00 pongipongi ʻo aʻu ki Kalefōnia he 1:00 efiafi ʻi he ʻaho tatau pē. ʻI hono fakafehoanaki ʻa e taimi mavahe fakalotofonuá mo e taimi tūʻutá, mahalo ʻe pehē ia ko e puna vakapuna ʻi he Potutahi ʻAtalanitiká ki ʻAmelika Noaté ʻoku feʻunga pē ia mo ha houa ʻe ua. Naʻe vave pē ʻa e puna ʻa e Vakapuna 747, ka naʻe ʻikai ke fuʻu vave pehē! Ko hono moʻoní, naʻe meimei houa ʻe 11, ʻo makatuʻunga ʻi he havilí, ʻa e folau ʻi he maile ʻe 5,600 (km ʻe 9,000).
Koeʻuhí ne mau puna fakahihifo, naʻe ʻikai teitei tō e laʻaá ia lolotonga ʻemau folaú. Naʻa mau fiefia ʻi he maama lelei ʻa e ʻahó mei Siamane ki Kalefōniá.
Ka neongo ia, ʻi heʻemau foki ki Siamané naʻe kehe ʻaupito e aʻusia ia ko iá. Naʻa mo e taimi ne mau mavahe ai ʻi he hoʻatā efiafí, ʻi heʻemau puna ki he fakahahaké, naʻe vave ange e tō ʻa e laʻaá ʻi he angamahení, pea naʻe vave ʻaupito e hoko mai ʻa e poʻulí.
Lolotonga e ngaahi folau vakapuna lōloa ko ʻení, naʻe faʻa ofo hoku laumālié ʻi heʻeku fakalaulauloto ki he fakaʻofoʻofa ʻo e māmani ko ʻení pea mo e fokotuʻutuʻu ʻo e fakatupu ʻa e ʻOtuá. Naʻa mo e taimi ne u puna vakapuna ai he poʻulí, ʻi he poʻuli lōloó, naʻá ku ʻiloʻi fakapapau ʻe toe hopo hake pē ʻa e laʻaá, ʻe toe ulo mai ʻa e maama ngingilá ke ʻomi ha māfana mo e moʻui ki ha ʻaho foʻou kimuʻa pea tuʻuta ʻemau fonongá. Mahalo naʻe hoko ʻa e ngaahi tūkunga ʻo ʻeku puna vakapuná ke hangē ʻoku māmālie ange pe vave ange ʻa e tō ʻa e laʻaá, ka naʻá ku ʻiloʻi ʻoku kei tuʻu maʻu, tuʻu ʻaliʻaliaki, pea taʻeueʻia pē ʻa e laʻaá ʻi he langí.
ʻOku ou ongoʻi ʻa e meʻa tatau fekauʻaki mo e ʻOtuá. Koeʻuhí ʻoku ou maʻu ha ʻilo fakapapau ki he poto mo e taumuʻa ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fakatupú kotoa, te u lava ai ke ongoʻi ha ʻamanaki fiefia mo ha nonga tuʻuloa ʻi he taimi ʻoku ou fakakaukau ai ki heʻetau moʻui fakamatelié. Ko e fānau kitautolu ʻa e ʻOtuá. ʻOkú Ne ʻofaʻi kitautolu. ʻOkú Ne ʻafioʻi hotau ngaahi tūkungá. ʻOkú Ne mateuteu ke tokoni. ʻOku ʻikai ke liliu ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení, ʻo aʻu pē ki he taimi ʻoku ʻikai ke ngali potupotutatau mo taʻepau ai ha ngaahi meʻa kehe ʻi hotau ʻātakaí.
ʻOku tau aʻusia kotoa ha ngaahi momeniti ʻo e fakapoʻulí, mamahí, mo e fakataʻetaʻepaú ʻokú ne fakamanamanaʻi ʻetau nongá. ʻOku ou fakafetaʻi lahi koeʻuhí ko e maʻuʻanga tokoni falalaʻanga mo moʻoni ʻo e moʻoní mo e māmá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:6–11). Ko Sīsū Kalaisi ʻa e maama mo e moʻui ʻo e māmaní. Koeʻuhí ko Ia mo ʻEne feilaulau fakaleleí, ʻoku tau maʻu ai ha ʻamanaki lelei ki he kahaʻú, ʻoku tau lava ke maʻu ha maama fakalangi ke ne tokoniʻi kitautolu lolotonga e ngaahi taimi faingataʻa ʻo ʻetau moʻuí, pea mo e talaʻofa ʻo e ikunaʻi kāfakafa ʻo e angahalá mo e maté.
“ʻOkú Ne ʻOfa ki he Māmaní”
Ko Sīsū Kalaisi pē ʻa e tangata haohaoa ke ʻaʻeva ʻi he māmaní. Koeʻuhí ko ʻEne moʻui haohaoá, naʻe ʻikai ai Haʻane moʻua ki he fakamaau totonú. Koeʻuhí ko ʻEne ʻofa ʻiate kitautolú, naʻá Ne foaki ai ʻEne moʻuí maʻatautolu fakafoʻituitui pea mo e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá ke malava ai ke tau maʻu ʻa e moʻui taʻe-faʻa-maté mo e moʻui taʻengatá.
Neongo pe ko e hā e meʻa ʻoku fiemaʻu ʻe Sētane ke tau tui ki aí, ka ʻoku ʻikai ha taha ʻiate kitautolu ʻe mamaʻo mei he ivi malava ʻa e Fakamoʻuí ke fakahaofi kitautolú. ʻOku ʻikai ha taha ʻiate kitautolu ʻe taʻefeʻunga mo e ʻaloʻofa ʻo e fakamolemolé. ʻOku ʻikai ha taha ʻiate kitautolu ʻe mamaʻo mei hono “takatakaiʻi ʻo taʻengata ʻe he ongo toʻukupu ʻo ʻene ʻofá” (2 Nīfai 1:15).
ʻOku maʻu ʻa e meʻaʻofa maʻongoʻonga taha ko ʻení mei he ivi tokoni mo e mālohi huhuʻi ʻo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Koeʻuhí ko e mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemani mo Kolokotá, ʻokú Ne ʻafioʻi ai e founga ke fakahaofi mo tokoniʻi kitautolu ʻi hotau ngaahi vaivaí kotoa (vakai, ʻAlamā 7:12).
“ʻOku ʻikai te ne fai ha meʻa ʻo kapau ʻe ʻikai ʻaonga ia ki he kakai ʻo e māmaní; he ʻokú ne ʻofa ki he māmaní, ʻio, ʻo aʻu ki heʻene tuku hifo ʻa ʻene moʻui ʻaʻaná koeʻuhi ke ne tohoaki kiate ia ʻa e kakai fulipē” (2 Nīfai 26:24).
Ko Sīsū Kalaisi hotau mālohingá!
ʻOkú Ne ala mai ke tokoni.
ʻOkú Ne toe fakafoki.
ʻOkú Ne fakahaofi.
Naʻe pehē ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, “ʻI he taimi ne fakalelei ai ʻa e Fakamoʻuí ki he faʻahinga kotoa ʻo e tangatá, naʻá Ne tofa ha hala maʻanautolu ʻe muimui kiate Iá ke nau lava ʻo maʻu ʻEne fakamoʻuí, mālohí, mo e ivi huhuʻí.”
ʻOku ʻi ai maʻu pē ʻa e mālohi ko iá, ʻo hangē ko e laʻaá. ʻOku ʻikai teitei vaivai ia. Ko e fili ko ia ke molomolomuivaʻe ʻi he Fakamoʻuí ʻoku tatau ia mo e mavahe mei he fakapoʻulí ki he huelo ʻo e laʻaá, ʻa ia te tau lava ai ʻo maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e maama, māfana, mo e ʻofa ʻa e ʻOtuá. ʻOku ou ʻiloʻi ʻe ʻi ai e ʻaho te tau toe sio ai ki mui pea te tau fonu ʻi he loto-fakafetaʻi ʻi heʻetau fai e fili taʻengata mahuʻinga ke falala kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ʻofa fakalangí ke hiki hake mo fakamālohia kitautolú.
“Tafoki Mai kiate Au”
ʻOku fakamatala e Tohi ʻa Molomoná ki ha kakai ne nau nofo ʻi ha ʻaho ʻe tolu ʻi he fakapoʻuli loloó hili hono Tutuki ʻo e Fakamoʻuí. ʻE lava ke fakataipe ʻe he fakapoʻuli fakatuʻasino naʻá ne ʻākilotoa kinautolú ʻa e fakapoʻuli fakalaumālie ʻoku tau aʻusia kotoa koeʻuhí ko e angahalá. Pea naʻe fanongo leva ʻa e kakaí ki hono fakaafeʻi kinautolu ʻe he leʻo ʻo Kalaisí mei he fakapoʻulí ki Heʻene māmá:
“He ʻikai koā te mou tafoki mai ʻeni kiate au, pea fakatomala mei hoʻomou ngaahi angahalá, ʻo liliu, koeʻuhi ke u fakamoʻui ʻa kimoutolu?” (3 Nīfai 9:13).
“ʻOatu kiate au ʻa e feilaulau ko e loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala” (3 Nīfai 9:20).
“Fakatomala pea tafoki kiate au ʻi he loto-fakamātoato” (3 Nīfai 10:6).
ʻOku ʻomi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi fakaafe tatau kiate kitautolu he ʻahó ni ʻi heʻetau ʻiloʻi ʻoku tau hē ʻi he fakapoʻulí. Hangē ko hono fakaʻilongaʻi ʻe he hopo takitaha ʻo e laʻaá ʻa e kamataʻanga ʻo ha ʻaho foʻoú, ko e taimi kotoa pē ʻoku tau fakatomala aí, ʻoku tau maʻu ha kamataʻanga foʻou, ko ha kamataʻanga fakafiefia.
‘Oku ʻikai ‘uhinga ia ʻoku faingofua. ʻOku ʻuhinga ʻa e fakatomalá ke liliu, pea ko e liliú ʻoku ʻikai hoko vave ia. Neongo ʻoku fakafiefia ia, ka ʻoku kau ʻi he fakatomalá ʻa e “mamahi ʻoku taau mo e ʻOtuá” (2 Kolinitō 7:10). ʻOku fiemaʻu ia ke tau tala moʻoni mo vete ʻetau ngaahi fehalaākí, ʻo kole ha fakamolemole mei he ʻOtuá pea mo kinautolu kuo tau fakalaveaʻí. Ka ko e meʻa mahuʻinga tahá, ʻoku fiemaʻu ia ke tau fekumi ki he “Laumālie ʻo e ʻEiki Māfimafí,” koeʻuhí ke tau lava ʻo aʻusia “ha fuʻu liliu lahi … ʻi [hotau] lotó, ʻo ʻikai ai te [tau] toe maʻu ha holi ke faikovi, kā ke failelei maʻu ai pē” (Mōsaia 5:2).
Ko e faʻahinga liliu peheé ko ha fononga lōloa ia, ka ʻi hoʻo fakahoko pē ʻa e ʻuluaki sitepú, ʻoku kamata leva ʻa e “ʻaho ʻo [hoʻo] fakamoʻuí” pea “ʻe fakaʻaonga leva ʻa e palani lahi ʻo e huhuʻí kiate [koe]” (ʻAlamā 34:31).
ʻOku tuʻunga ʻi heʻetau fakatomala fakamātoató, ʻa e talaʻofa mai ʻa e ʻOtuá ke fakamolemoleʻi pea ʻikai toe manatu ki heʻetau ngaahi angahalá. ʻI he taimi ʻoku faingataʻa ai ke fakangaloki ʻetau ngaahi angahalá, tau feinga muʻa ke falala ki he talaʻofa ʻa e ʻEikí ke fakamolemoleʻi mo ako ke fakamolemoleʻi e niʻihi kehé pea mo kitautolu foki.
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Poiti K. Peeka (1924–2015) ʻo pehē, “ʻOku maumau hotau laumālié he taimi ʻoku tau fai ai ha fehalaākí [mo] faiangahalá. Ka ʻoku ʻikai tatau ia mo hotau sino fakamatelié, he ko e taimi ʻoku kakato ai e fakatomalá, ʻoku ʻikai ha toe patepate ia ʻe ʻasi tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.”
Ko Hono Fakamoʻui ʻo e Tangata Kuí, tā fakatātā ʻa Carl Heinrich Bloch
“ʻOmi ʻa Kinautolu Ki Heni”
Ko e Fakamoʻuí ʻa e ʻEiki Faifakamoʻuí. Ko e taha ʻo e ngaahi fakaʻaliʻali fakaʻofoʻofa taha ʻo Hono mālohi faifakamoʻuí ʻoku maʻu ia ʻi he Tohi ʻa Molomoná, ʻi he fakamatala ki Heʻene ngāue fakafaifekau fakataautaha ʻi ʻAmelika he kuonga muʻá:
Naʻá Ne fehuʻi. “ʻOku ʻi ai ha mou niʻihi ʻoku puke ʻiate kimoutolu? Mou ʻomi ʻa kinautolu ki heni. ʻOku ʻi ai hamou niʻihi ʻoku ketu, pe kui, pe heke, pe pipiki, pe kilia, pe mate ha kupu ʻo honau sinó, pe tuli, pe puke ʻi ha mahaki ʻe taha? ʻOmi ʻa kinautolu ki heni pea te u fakamoʻui ʻa kinautolu, he ʻoku ou ʻofa mamahi kiate kimoutolu; ʻoku fonu hoku lotó ʻi he ʻaloʻofa. …
“Pea naʻe hoko ʻo pehē ʻi he hili ʻene folofola peheé, naʻe ō mai fakataha ʻa e fuʻu kakaí kotoa pē, mo honau kakai mahakí, mo honau kakai faingataʻaʻiá, mo honau kakai ketú, mo honau kakai kuí, mo honau kakai noá, pea mo kinautolu kotoa pē naʻa nau puke ʻi ha faʻahinga mahakí; pea naʻá ne fakamoʻui ʻa kinautolu kotoa pē ʻi he ʻomi ʻa kinautolu kiate iá” (3 Nīfai 17:7, 9).
Ko e taimi kotoa pē naʻe fakamoʻui ai ʻe he Fakamoʻuí ha taha naʻe “puke ʻi ha mahaki,” kimuʻa pea ‘i he hili ʻEne Toetuʻú, naʻe hoko ia ko ha fakamoʻoni ki Hono mālohi taupotu taha ke fakamoʻui hotau laumālié. Naʻe hoko ʻa e fakamoʻui fakaofo kotoa pē ko ha talateu ia mo e talaʻofa ʻo e fakamoʻui fakatuʻasino mo fakaeloto tuʻuloa ʻe hoko mai kiate kitautolu takitaha ʻi he Toetuʻú, ʻa ia “ko e ngāue kāfakafa taha ia ʻo e faifakamoʻui ʻa e ʻEikí.”
Ko e moʻoni ʻoku ʻikai ke faʻa tali maʻu pē ʻetau ngaahi lotu ki ha fakamoʻui ʻi he moʻui ní ʻi he founga ʻoku tau ʻamanaki ki aí, ka ʻoku ʻikai teitei tukunoaʻi ia. Kuo pau pē ke hoko mai ʻa e taimi ʻo e fakamoʻuí, ʻo hangē pē ko e mole atu ʻa e fakapoʻuli ʻo e poó—ʻi he taimi totonú—ki he hopo nāunauʻia hake ʻa e laʻaá.
Hangē ko e fakamoʻoni ʻa Palesiteni Nalesoní: “ʻOku ʻikai teitei taʻe-fakahoungaʻi ʻetau tuí. ʻOku ou ʻilo ʻoku lahi ange ʻa e ʻilo ʻoku maʻu ʻe he Tamai Hēvani potó ʻiate kitautolu. Neongo ʻoku tau ʻiloʻi ʻetau ngaahi palopalema mo e mamahi fakamatelié, ka ʻokú Ne ʻafioʻi ʻetau fakalakalaka taʻe-faʻa-maté mo e meʻa te tau malavá. Kapau te tau lotua ke ʻilo Hono finangaló pea fakavaivaiʻi kitautolu ki ai ʻi he faʻa kātaki mo e loto-toʻa, ʻe lava ke hoko ʻa e fakamoʻui fakalangí ʻi Heʻene founga mo e taimi pē ʻAʻana.”
Kimuí ni mai, naʻá ku fakakau mo hoku uaifi ko Helietá ʻi heʻema ngaahi lotú ha ʻamanaki lelei mo ha tautapa makehe maʻa ha niʻihi ʻokú ma ʻofa ai. Naʻá ma lotua ke foaki ki heʻenau kau toketaá ha ivi makehe ke faitoʻo honau mahakí. Naʻá ma ongoʻi ke tānaki atu ki ai neongo kapau he ʻikai hoko ha faitoʻo pe fakaakeake he taimi pē ko iá, ka ke lava ʻe he mālohi faifakamoʻui ʻo e Fakamoʻuí ʻo ʻomi ha fakafiemālie mo ha nonga kiate kinautolu. ʻE lava ke fakahoko ʻe he ola faifakamoʻui ʻo e māfimafi huhuʻi ʻo e Fakamoʻuí ha tokoni lahi ange ki hotau tuʻunga moʻui lelei fakaeloto, fakalaumālie, pea mo fakatuʻasinó ʻi ha toe faitoʻo te tau ala maʻu ʻi he māmaní. Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Faifakamoʻui ʻi he moʻui ní pea ʻi he taʻengatá.
Siʻoku kāinga mo e kaungāmeʻa ʻofeina, ʻoku ou fakamoʻoni ʻoku feʻunga ʻa e ʻaloʻofa ʻa hotau Fakamoʻuí ke fakamoʻui homou ngaahi kafó, fakamaʻa kimoutolu mei he angahalá, fakamālohia kimoutolu ʻi he ngaahi faingataʻa ʻe hoko maí, pea tāpuekina kimoutolu ʻaki ʻa e ʻamanaki leleí, potó, mo ʻEne melinó. ʻOku ʻi ai maʻu pē Hono mālohí—ʻoku tuʻu maʻu mo taʻeueʻia—naʻa mo e taimi ʻoku tau kiʻi ongoʻi mamaʻo ai mei Heʻene ʻofá, māmá, mo e māfaná.
ʻOku ou lotua ke ʻoua naʻa teitei mole meiate kitautolu ʻetau ongoʻi ʻaʻapa mo e houngaʻia lahi ʻi he meʻa kotoa kuo fai ʻe Sīsū Kalaisi maʻatautolú. Kātaki ʻo ʻiloʻi ʻoku ʻofaʻi haohaoa kimoutolu, pea manatuʻi ʻa e meʻa kuo talaʻofa taʻengata maʻamoutolú.
“ʻOfa ke toki tuku kiate kimoutolu ʻe he ʻOtuá ke maʻamaʻa hoʻomou ngaahi kavengá, ʻi he fiefia ʻi hono ʻAlo” ko Sīsū Kalaisí (ʻAlamā 33:23).