“ʻOhake … ki ha Moʻunga Māʻolunga ʻAupito,” Liahona, Fēpueli 2025.
Ngaahi Vakai Fakahisitōlia ki he Fale ʻo e ʻEikí
“ʻOhake … ki ha Moʻunga Māʻolunga ʻAupito”
Hangē ko e kau palōfita naʻa nau maʻu ha ngaahi mata meʻa-hā-mai fakaofo ki he taʻengatá, te tau lava ʻo mamata ʻi he ʻenitaumení ki he fatongia ʻo e Fakamoʻuí ʻi he palani ʻo e fakamoʻuí pea ako e founga ke teuteu ai ki he ʻaho te tau hū moʻoni ai ki Hono ʻaó mo ʻEne Tamaí.
Ko ha laʻitā kimuʻa ʻo e Temipale Ketilaní
ʻI he hoko ʻa Siosefa Sāmita ko e Palōfita ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, naʻe tāpuekinaia ke ne mātā ha ngaahi meʻa-hā-mai fakaofo ʻo e ngaahi taʻengatá. Naʻe lahi ange ʻi he tuʻo tahá ʻa ʻEne mamata ki he Fakamoʻuí pea aʻusia ʻi ha meʻa-hā-mai “ʻa e meʻa naʻe ʻi aí, pea ʻoku ʻi aí, pea mo ia ʻe hoko ʻamuí.”
Naʻe ʻikai ko Siosefa pē ʻa e palōfita naʻá ne maʻu ʻa e ngaahi meʻa-hā-mai peheé. ʻOku ʻi he folofolá ha ngaahi fakamatala lahi ʻo ha kakai faivelenga ne nau mamata tonu ki he taʻengatá. Naʻe mamata ʻa ʻĒpalahame ki he taʻengatá, kau ai ʻa e Fakataha Alēlea ʻi he Langí ʻi he maama fakalaumālié pea mo hono Fakatupu ʻo e māmaní (vakai, ʻĒpalahame 3; 4). “Naʻe ʻohake ai ʻa Mōsese ki ha moʻunga māʻolunga ʻaupito” pea naʻe akoʻi ia ki he ngaahi meʻa kotoa pē “ʻo kau ki he māmani ko ʻení” (Mōsese 1:1, 36), kau ai ʻa e Fakatupú, ko e Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví, pea mo e misiona faifakamoʻui ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe maʻu ʻe ʻĪnoke, Nīfai, mo Sione Fakahā ha ngaahi meʻa-hā-mai tatau ʻa ia naʻa nau maʻu ai ha fakakaukau fakaepalōfita (vakai, Mōsese 7; 1 Nīfai 11–15; Fakahā 1).
Kuó ke lau nai e ngaahi fakamatala ko ʻení mo fakaʻamu te ke lava ʻo aʻusia ha meʻa tatau? ʻE fēfē nai haʻamou mamata ki he lahi ʻo e palani ʻa e Tamaí ʻaki homou matá mo fanongo ki Hono leʻó ʻaki homou telingá?
Naʻe ʻOmi ʻe he ʻEnitaumení ki he Kāingalotú ha Vakai ki he Taʻengatá
Naʻe feinga ʻa Siosefa ʻi Ketilani, ʻOhaiō, USA, ke teuteuʻi e fuofua Kāingalotu kehé ki he faingamālie ke maʻu ha kihiʻi ʻata ʻo e taʻengatá maʻanautolu pē ʻo hangē ko e kau palōfita ʻo e kuonga muʻá. ʻI hono langa ʻe he Kāingalotú ʻa e Temipale Ketilaní, naʻe talaʻofa ʻe he ʻEikí “ko e kakai loto-maʻa kotoa pē” naʻa nau hū ki he ʻuluaki temipale ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní te nau “mamata ki he ʻOtuá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 97:16).
Naʻe tapou ʻa Siosefa ki he Kāingalotú ke nau teuteu fakatuʻasino mo fakalaumālie ke maʻu ʻa e tāpuaki ko ʻení. Naʻa nau ʻaukai, lotu, ako ʻa e ongoongoleleí, fufulu honau sinó, mo tui e vala maʻa. Pea kamata leva ʻi Sānuali ʻo e 1836 pea fakaʻosi ʻaki hono fakatapui ʻo e temipalé mo ha fakataha molumalu hili ha māhina ʻe ua mei ai, naʻe hū ha Kāingalotu tokolahi ʻi Ketilani ki he fale ʻo e ʻEikí ʻo maʻu ʻa e ʻata ʻo ʻitāniti ne talaʻofa angé. Naʻe tohi ʻe Siosefa ʻi heʻene tohinoá ʻo pehē, “Naʻe hā ʻa e Fakamoʻuí ki ha niʻihi, kae tauhi ʻa e kau ʻāngeló ki he niʻihi kehé.” ʻI hono toe fakaongo atu ʻe Siosefa Sāmita ʻa e talaʻofa ʻa e ʻEikí te Ne fakakoloaʻi e Kāingalotú ʻaki ha mālohi ʻi Hono falé, naʻe ui ʻe Siosefa ʻa e ngaahi aʻusia ko ʻení ko ha “fakakoloaʻi moʻoni.”
Ko e taimi ne fakatapui ai e Temipale Ketilaní ko ha momeniti fakaofo ia, ko ha faʻahitaʻu toputapu, ko e taha ʻo e ngaahi mana maʻongoʻonga ʻi he kamataʻanga ʻo e hisitōlia ʻo e Siasí. Pea ʻi he ʻaʻahi mai ʻa ha kau talafekau fakalangi ʻi he temipale ko iá, naʻe foaki ai ʻe he ʻEikí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e ngaahi kī ʻoku fiemaʻu ke fakahoko ʻaki ʻa e ngāue fakatemipale ʻi he kahaʻú (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110).
Hili ha ngaahi taʻu siʻi mei ai, kuo tupulaki ʻa e Siasí ʻi Nāvū, ʻIlinoisi, USA. Ne lauiafe ha kau papi ului foʻou ʻa ia ne teʻeki ke nau aʻusia ʻa e “fakakoloa ʻaki ʻa e mālohí” ʻi Ketilani, naʻa nau hikifonua mai mei he ngaahi misiona ʻo e Siasí ʻi ʻIngilaní pea mei he ʻIunaiteti Siteití kotoa.
ʻI he fakataha mai ʻa e Kāingalotú ki Nāvuú, naʻe ueʻi fakalaumālie ʻe he ʻEikí ʻa Siosefa Sāmita ke fakaʻaongaʻi ha fakatātaaʻi fakaofo ʻi he ʻenitaumení ke fakahaaʻi ha vīsone maʻongoʻonga ʻo e palani ʻa e ʻEikí. Naʻe hoko hono toe fakatātaaʻi ko ʻeni ʻo e Fakatupú, ko e Hingá, pea mo ʻetau iku ‘o foki ki he ʻao ʻo e ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he misiona faifakamoʻui ʻo Sīsū Kalaisí ko e konga mahu’inga taha ia ʻo ha ouau ʻenitaumeni ne toutou fakahoko ʻi he ngaahi temipalé. Naʻe lava ai ke kau ʻa e Kāingalotú maʻanautolu pea maʻa ʻenau ngaahi kuí. Neongo naʻe kehe mei he ngaahi aʻusia mata meʻa-hā-mai naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻĒpalahame mo Mōsesé, ka naʻe tatau pē ʻa e fakamatala ʻi he konga mahuʻinga taha ʻo e ouaú.
Naʻe fokotuʻu ʻe he ʻenitaumení ʻa e niʻihi ne kau atu ki aí ʻi ha fakamatala fakaʻuniveesi. Naʻe ʻikai ke nau laukonga pē fekauʻaki mo ha vīsone fakaepalōfita, ka naʻe akoʻi e Kāingalotú fekauʻaki mo e taʻengatá ʻo fakafou ʻi he ngaahi meʻa naʻa nau mamata mo fanongo ki aí. Naʻa nau hoko ko ha kau ʻeti faiva ʻi he talanoá ʻi heʻenau fai ha ngaahi fuakava ʻe tokoni ke nau foki ai ki he ʻao ʻo e ʻOtuá. Naʻe hangē naʻa nau hoko ko Nīfai ʻi he moʻungá pe ko Siosefa Sāmita ʻi Ketilaní. Pea ko e Laumālie tatau pē naʻá ne akoʻi ʻa e kau palōfitá te ne lava ʻo fakahinohinoʻi kinautolu ʻi heʻenau kau ʻi he ouau ʻenitaumení.
Laʻitā ʻo e Temipale Nāvū ʻIlinoisí naʻe faitaaʻi ʻe Shane Michael Bezzant
Naʻe Tokoni ʻa e ʻEnitaumení ke Mahino ʻEnau Ngaahi Hohaʻa Fakaʻahó
Naʻe tokoni ʻa e kau atu ki he ʻenitaumení ʻi he Temipale Nāvuú ke mahino ʻa e ngaahi hohaʻa fakaʻaho mo e ngaahi ʻahiʻahi faingataʻa ʻa e Kāingalotú. Naʻá ne fakapapauʻi ange kiate kinautolu ʻa e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí mo fakamanatu kiate kinautolu ʻa e kahaʻu nāunauʻia kuo fakatatali maʻanautolu ʻoku nau fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakavá. ʻI he fakakaukau fakalelei ʻa Sela P. Lisi ki he mavahe ʻa e Kāingalotú mei Nāvuú mo ʻenau fononga lōloa ki ha ʻapi foʻou ʻi ʻIutaá, naʻá ne fakamoʻoni ʻo pehē, “Kapau naʻe ʻikai e tui mo e ʻilo naʻe foaki mai kiate kimautolu ʻi he temipale ko iá ʻi he tākiekina mo e tokoni ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí, naʻe mei hangē ʻemau fonongá ko ha taha ʻoku taufā ʻi he fakapoʻulí.”
Naʻe fakapapauʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻa e meʻa naʻe fakatokangaʻi ʻe Selá ʻi heʻene akoʻi ʻoku hanga ʻe he fakahinohino mo e ngaahi fuakava ʻo e ʻenitaumení ʻo “hikiʻi hake kitautolu ʻo ope atu ʻi he ngaahi fakangatangata ʻo hotau mālohí mo e fakakaukaú.”
Naʻe pehē ʻe Palesiteni Nalesoni, “Ko e temipale kotoa pē ko ha fale ia ʻo e ako. ʻOku akoʻi kitautolu ai ʻi he founga ʻa e ʻEikí. ʻOku kehe ʻEne foungá mei he ngaahi founga ʻa e niʻihi kehé.” ʻI he lave ʻa Palesiteni Nalesoni ki he founga ʻe lava ai ʻe he teuteu fakalaumālié, hangē ko hono ako e folofolá, ʻo fakatupulaki ʻetau aʻusia ʻi he temipalé, naʻá ne toe pehē ai, “ʻOku toe fakamaama ange ha toe fakamanatu ʻo e folofola fakakuongamuʻá hili ha maheni ʻa ha taha mo e ʻenitaumeni fakatemipalé.”
ʻI he fakalau ʻa e taimí, kuo liliu e ngaahi founga naʻe fakaʻaongaʻi ke fakamatalaʻi ai ʻa e ngaahi moʻoni nāunauʻia ʻo e palani ʻo e fakamoʻuí ʻi he ngaahi temipalé mei hono fakatātaaʻi ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa e ngaahi fatongiá ki ha fakamatala vitiō ʻa ia kuo liliu ki ha ngaahi lea fakafonua lahi. Neongo pe ko e hā e founga ʻo e fakamatalá, ka kuo tāpuekina ha Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻe laui miliona he taʻu ʻe 180 kuohilí ʻe he vakai lahi ange ki he taʻengatá ʻoku nau aʻusia ʻi heʻenau kaka hake he moʻungá ʻaki ʻenau hū ʻi he fale ʻo e ʻEikí.