“Ko e Hā Hoku Fatongia ʻi he Ututaʻú?,” Liahona, Fēpueli 2025.
Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 4; 6; 11; 12; 14
Ko e Hā Hoku Fatongia ʻi he Ututaʻú?
“Vakai, ʻoku hina ʻa e ngoué ki he utu-taʻú” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:3; 11:3; 12:3; 14:3).
ʻAi Hoʻo Hele Tuʻusí, tā fakatātaaʻi ʻe Greg Newbold
ʻI ha ngaahi fakahā kehekehe ʻi he 1829, naʻe toutou fai ʻe he ʻEikí ha ngaahi fekau ke kau ʻi ha ututaʻu (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 4; 6; 11; 12; 14). Koeʻuhí ʻoku toutou ʻasi ha niʻihi ʻo e ngaahi vēsí ʻi he fakahā takitaha, te tau lava ʻo pehē ʻoku ʻi ai ha pōpoaki mahuʻinga ʻa e ʻEikí ʻokú Ne finangalo ke tau ako.
ʻE lava ke tokoni ha vakai ofi ange ki he ngaahi fakataipe ʻi he ngaahi potufolofola ko ʻení ke mahino lelei ange kiate kitautolu honau mahuʻingá.
ʻOku Hina ʻa e Ngoué
ʻI he taimi ʻoku ʻasi hinehina ai ha ngoue kēlení, ko ha fakaʻilonga ia kuo ʻosi e tupu ʻa e kēlení pea ʻoku mateuteu ia ke tānaki. ʻE lava ke fakafofongaʻi ʻe he tānaki ko iá ʻa hono ʻomi e fānau ʻa e ʻOtuá ki Hono puleʻangá.
Ko ha Hele Tuʻusi
Ko e hele tuʻusí ko ha meʻangāue ia ki he utu ʻo e ngoué. Ko e hele tuʻusí ko ha mataʻihele ia ʻoku māsila mo ngaofe, ʻokú ne fakaʻatā ʻa e tokotaha ʻokú ne fakaʻaongaʻi iá ke faingofua ʻene tuʻusi ha falukunga ʻoku lahí. Ko ha meʻangāue faingofua ia ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ʻe ha taha pē. Te ne lava ʻo fakafofongaʻi ʻa e ngaahi meʻangāue ʻoku lava ke tau maʻú, hangē ko e temipalé, ngaahi folofolá, ko hotau ngaahi talēnití, fakamoʻoní, mo ha ngaahi meʻa lahi ange.
ʻAi Hoʻo Hele Tuʻusí ʻaki Ho Tūkuingatá
ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea ʻaí ke tekeʻi pe fakalaka ki muʻa. ʻOkú ne ʻomi ʻa e ʻīmisi ʻo ha feinga fakapapau kae ʻikai ko ha ngāue fakamuʻomuʻanima mo faingofua. ʻOku fiemaʻu ʻa e tuí, feingá, vilitakí, mo e mateakí ʻi hono tokoniʻi ʻo e fakafoʻituituí ke nau haʻu kia Kalaisí.
Utu
ʻI he taimi ʻoku utu ai ʻa e kau fāmá, ʻoku nau ō ki heʻenau ngoué ʻo tānaki ʻa e kēleni, vesitapolo, ʻakau iiki, pe fuaʻiʻakau kotoa pē ʻoku motuʻá. ʻI hono fakaʻaongaʻi ki he ongoongoleleí, ʻoku tau tokoni ki he utú ʻi he taimi kotoa pē ʻoku tau kau ai ʻi he ngaahi ʻekitivitī ʻoku tokoni ke ʻomi e fānau ʻa e ʻOtuá ki Hono puleʻangá. ʻE lava ke kau heni hono vahevahe ʻo e ongoongoleleí, fakahoko ʻo e ngāue fakatemipalé maʻa ʻetau ngaahi kuí, mo hono tokoniʻi ʻo e masivá mo e faingataʻaʻiá.
Lolotonga e Kei ʻAhó
ʻOku ʻomi ʻe he kupuʻi lea ko ʻení ha ongoʻi fakavavevave ke ngāue ʻi he ututaʻú. ʻOku fiemaʻu ke ngāue ʻa kinautolu ʻoku nau fie tānaki ʻenau ngoué lolotonga ʻoku maau ʻa e ngoué pe kēlení, pe ʻe mole meiate kinautolu ʻa e ututaʻú. Naʻe folofola ʻa e ʻEikí, “Ko hono hongofulu mā taha ʻeni ʻo e houá, pea ko e fai fakaʻosi ʻeni ʻo ʻeku ui ʻo e kau ngāue ki heʻeku ngoue vainé” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 33:3).
Tokonaki pe Tauhi Ki He Kahaʻú
ʻOku kakato ʻa e ututaʻú ʻi he taimi kuo tānaki kotoa ai ʻa e ngaahi ngoue leleí. ʻOku maluʻi mo tauhi kinautolu. Ko e meʻa tatau pē, ʻi he taimi ʻoku tau tokoniʻi ai ʻa e fakafoʻituituí ke nau fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, ʻe maluʻi mo tauhi kinautolu ʻo taʻengata. Kuo talaʻofa mai ʻe he ʻEikí, “Hono ʻikai ke lahi pehē fau ʻa [hoʻomou] fiefia fakataha mo ia ʻi he puleʻanga ʻo ʻeku Tamaí!” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:15).
Neongo ʻoku toutou ʻasi ʻi he ngaahi vahe ko ʻení ʻa e fakatātā ʻo e tānakí, ka ko e meʻa ʻoku ʻikai ke toutou ʻasí ko e ngaahi fakahinohino ki he feituʻu pe founga pau ke utu aí. Ko e taimi ʻeni ki he ututaʻú, ka ʻoku makehe ʻa e uluí ki he fakafoʻituitui takitaha. Kapau ʻokú ke fifili pe ko e hā te ke lava ʻo fai ke tokoni ki hono tānaki ʻo e ututaʻú, fakakaukau ki he akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní: “Ka ʻi ai ha faʻahinga taimi ʻokú ke fai ai ha faʻahinga meʻa ʻoku tokoni ki ha faʻahinga taha pē—ʻi he ongo tafaʻaki ʻo e veilí—ʻo ke fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá pea maʻu honau papitaisó mo e ouau fakatemipalé, ko hoʻo tokoni ia ki hono tānaki ʻo ʻIsilelí. ʻOku faingofua pehē ia.”