Konifelenisi Lahi
Ko e Meʻafoaki Taʻengata ʻo e Fakamoʻoní
Konifelenisi Lahi ʻo ʻOkatopa 2025


12:17

Ko e Meʻafoaki Taʻengata ʻo e Fakamoʻoní

ʻE lava ke maʻu ʻe he foha mo e ʻofefine kotoa pē ʻo e ʻOtuá ha ʻilo loloto, mālohi mo pau ange maʻanautolu.

Siʻoku kāinga ʻofeina, kuó u fakakaukau kimuí ni mai ki ha moʻoni mālohi ʻe tolu mei hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí. Kuo faitāpuekina lahi ʻeku moʻuí ʻe he ngaahi moʻoni ko ʻení. ʻI he ʻaho ní, ʻoku ou fie vahevahe mo kimoutolu ʻa e founga kuo tataki ai au ʻe he ngaahi moʻoni ko ʻení ʻi hoku hala fononga ki ha fakamoʻoni pau ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.

1. Ko e ʻOtuá ʻa ʻEtau Tamai Hēvani ʻOfá

ʻOkú Ne tokaimaʻananga pea mafeia ʻa e meʻa kotoa. ʻI he Maama ʻo Kalaisí mo e ngāue ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻoku ʻi he feituʻu kotoa pē ʻa Hono ivi tākiekiná. Ko hono natulá ke tāpuekina kitautolu.

ʻOkú Ne ʻafioʻi hotau kuohilí, lolotongá, mo e ikuʻanga taʻengatá. He ʻikai lava ke fufuuʻi ha meʻa meiate Ia.

ʻOku poupouʻi kitautolu ʻe he fakaafe ʻa Palesiteni Nalesoni ke “fakakaukau fakasilesitialé” ke tau muimui ʻi he vīsone mo e natula ʻo ʻetau Tamai Hēvaní.

Koeʻuhí ko e ngaahi ʻulungaanga faka-langi ʻo ʻetau Tamai Hēvaní, ʻokú Ne foaki mai ʻa e meʻafoaki lelei kotoa pē, ʻa ia kuo fakaʻinasi takitaha ʻaki ʻEne fakakaukau mo e vīsone taʻengatá.

2. Ko e Totonu ke Filí ko e Meʻafoaki ia ke Fili mo Ngāue Maʻatautolú

Ko e fatongia foki ia ke fili lelei angé.

Naʻe totongi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e mahuʻinga taupotu tahá ki he faingamālie ko iá ʻaki Hono taʻataʻa mahuʻingá.

Mahalo te tau tui ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻoku ʻuhinga ʻa e totonu ke filí ki hono fai ha meʻa pē ʻoku tau fiemaʻu. Ka koeʻuhí naʻe totongi ʻa hono mahuʻingá, ʻoku ʻuhinga ia ko ha meʻafoaki toputapu ʻa e totonu ke filí.

Ko ha kau fakafofonga kitautolu, pea ʻoku fatongia ʻaki ʻe he kau fakafofongá ha meʻa. ʻI he tuʻunga ko ʻení, ʻoku tau haʻisia ki he ngaahi fili ʻoku tau faí ʻo makatuʻunga ʻi he ʻilo ʻoku tau maʻú mo e ngaahi meʻafoaki ʻoku foaki maí. He ʻikai ke tau lava ʻo fai ha fili taʻe te tau haʻisia ki he ngaahi nunuʻá.

Ko e hā ʻoku tau maʻu ai ʻa e totonu ke filí?

Ke fili ʻa e leleí.

Ke fili ʻa Kalaisi.

Ke fili maʻu pē ʻa e moʻui taʻengatá.

3. ʻOku Maʻu ʻEtau Fakamoʻoní ʻi he Mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní

ʻOku maʻongoʻonga ange ha fakamoʻoni mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi hano mātā tonú. Ko Ia ʻa e fakamoʻoni fungani taha ʻo e Tamaí mo e ʻAló. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē, “ʻI he ngaahi ʻaho ka hokó, he ʻikai lava ke tau moʻui fakalaumālie taʻe kau ai ʻa e tataki, fakahinohino mo e ivi fakafiemālie, mo e tākiekina maʻu pē ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.”

Kāinga, ko e ʻuhinga ʻeni ʻoku tau takitaha fiemaʻu ai ʻa e mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he ʻaho ní.

ʻE lava ke maʻu ha fakamoʻoni ʻo fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi ha ngaahi founga lahi. Hangē ko ha foʻi ʻuhila ʻi ha loki fakapoʻuli, ʻe lava ke moʻui ia ʻi he taimi pē ko iá pea fakafokifā. ʻE lava ke maama mai ia ʻo hangē ko e hopo māmālie ʻa e laʻaá. ʻE lava ke hoko mai ia ʻo hangē ha huelo ʻo e māmá, ko ha aʻusia fakataimi pē ʻo e poto haohaoá. Neongo pe ko e hā ʻa e foungá, ʻoku fakafou mai ia ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní.

Ko Hono Maʻu ha Fakamoʻoni ʻi Samaiká

Naʻá ku tupu hake ʻi he fonua fakaʻofoʻofa ko Samaiká; naʻe fakafiefia mo fakaʻofoʻofa. Ka neongo ia, ʻi heʻeku kamata ʻi he ako māʻolungá, naʻe ʻikai mahino ki hoku kaungāakó mo e kaungāmeʻá ʻeku fili ke hoko ko ha mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí. Te nau fehuʻi mai, “ʻOku fēfē hoʻo lava ʻo kau ki he siasi ko iá?” “ʻOku fēfē hoʻo lava ʻo tui ki he talanoa ko iá?”—ʻuhinga ki he ʻUluaki Mata Meʻa-Hā-Maí. “ʻOku fēfē hoʻo lava ʻo lau ʻa e tohi ko iá?”—ʻuhinga ki he Tohi ʻa Molomoná. “ʻOkú ke tui moʻoni ki he ngaahi meʻa kotoa ko iá?” Pea “Ko e hā ʻokú ke fakamoleki noa ai ho moʻuí?”

Ko e Temipale Sōlekí
Ko e Vaoʻakau Tapú
Ko e Tohi ʻa Molomoná

Naʻe fakamamahi, tautautefito ko e ngaahi fehuʻí naʻe haʻu mei ha kakai naʻá ku ʻofeina.

Ka ko e meʻa ʻeni naʻe ʻikai ke nau ʻiló: naʻá ku maʻu ha aʻusia mo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻI hono fakafonu ʻe he fakamoʻoni ko iá hoku lotó, naʻá ne tamateʻi ʻa e mamahi ʻo ha ngaahi ʻaho, pea “ʻi ha kiʻi momeniti nounou, naʻe [kite] mai ʻa hēvani ʻo hangē ha misí.”

Mahalo kuo fai atu kiate koe ha niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi ko ʻení. Mahalo naʻa mo e taimí ni ʻoku lōmekina koe ʻe he ngaahi fehuʻí ʻo hangē ko ia naʻe hoko mai kiate aú.

ʻOku ʻatā ʻa e meʻafoaki mo e fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ki he tokotaha kotoa pē.

ʻOku hangē ʻa Samaika kiate au ko Palemaila kia Siosefa Sāmitá. Ko hoku Vaoʻakau Tapú ia. ʻOku ʻikai ke u ʻiloʻi ʻa e feituʻu pau naʻe tūʻulutui ai ʻa Siosefa ke lotu ʻi he Vaoʻakau Tapú, ka ʻoku ou ʻiloʻi pau ʻa e feituʻu naʻá ku ʻi ai naʻe hoko ai ʻo moʻoni ʻa hoku Vaoʻakau Tapú. Naʻe hoko ia ʻi he Four Grove Road, Mandeville, Jamaica, ʻi he 6:00 pongipongi ʻi ha ʻaho Pulelulu, hili ia ha taʻu ʻe tolu mei hoku papitaisó. Naʻe hoko ʻa e aʻusia toputapu ko ʻení koeʻuhí naʻe fakaafeʻi au ʻe ha faifekau fefine naʻe ueʻi fakalaumālie ʻi he uike ʻe ua kimuʻá ke u lau ʻa e Tohi ʻa Molomoná. ʻOku kau mai ʻa Sisitā ʻOtilī Kolosi ki he konifelenisi ko ʻení ʻi he ʻahó ni mo hono fāmilí, pea te u ʻofa maʻu ai pē kiate ia.

ʻEletā Palauni heʻene kei talavoú mo e faifekau sisitā

Naʻe liliu au ʻe he aʻusia ko iá.

Kāinga, ʻoku ʻikai ʻoatu ha fakamoʻoni ke fakaʻaongaʻi fakataimi pē. ʻOku fakataumuʻa ʻa e meʻaʻofa ko ʻeni mei heʻetau Tamai Hēvani ʻofá ke taʻengata he ʻoku taʻengata ʻa e tokotaha foakí. ʻOku ʻikai totonu ke ʻi ai ha ʻaho ke taʻeʻaonga ki ai ha fakamoʻoni. ʻOku ʻikai totonu ke vaivai pe holo koeʻuhí kuo liliu ha meʻa ʻi heʻeku moʻuí pe kuo liliu ha meʻa ʻi he māmaní. ʻOku totonu ke fakaʻau ʻo mālohi ange ia, ʻo hangē ko e talēniti ʻa e tamaioʻeikí ʻi he talanoa fakatātā ʻo e ngaahi talēnití, ko ʻeku fakamoʻoni fakatāutahá ko ha meʻaʻofa ia ke fakatupulaki—kae ʻikai tanu.

ʻI he fakakaukau atu ki he ngaahi ʻaho faingataʻa ko ia ʻo e ʻahiʻahi mo e fakatanga naʻá ku foua ʻi he kei siʻí, kuo nau tokoniʻi au keu ʻi he feituʻu ʻoku ou ʻilo ai maʻaku ʻi he taimí ni [ʻoku moʻoni ʻa e ongoongoleleí]. ʻOku ʻikai ke u tui, ʻamanaki lelei, pe falala ʻataʻatā pē, neongo ko ha ngaahi konga mahuʻinga ʻeni ʻo e tuí ʻi he hala ki ha fakamoʻoni paú. ʻOku ou fakamālō atu ʻi hoʻomou fai ʻi he founga pē ʻaʻau ʻaki hono ʻeke ha ngaahi fehuʻi, ako, lotu, ʻaukai mo fakalaulaulotó. Kātaki ʻoua ʻe tuku. ʻOku mahuʻinga ʻa e feinga kotoa pē ke tulifua ki he hala ko ʻeni ki ha fakamoʻoní. Ko hai, pe ko e hā, te ke fakangofua ke ne toʻo iá? Ko e hā mo ha toe fakamoʻoni lahi hake te ke lava ʻo maʻu ʻi ha fakamoʻoni mei he ʻOtuá?”

ʻE lava ke maʻu ʻe he foha mo e ʻofefine kotoa pē ʻo e ʻOtuá ha ʻilo loloto, mālohi mo pau ange maʻanautolu. Hangē ko Siosefa Sāmitá, ʻa ia naʻá ne fakahā ʻene fakamoʻoní neongo ʻa e fakatangá, te tau lava ʻo pehē ʻi he loto-toʻa, “Naʻá ku ʻiloʻi ia, peá u ʻiloʻi ʻoku ʻafioʻi ia ʻe he ʻOtuá, pea ʻe ʻikai te u lava ʻo fakaʻikaiʻi ia, pea ʻe ʻikai foki te u toʻa ke fai pehē.”

Siʻoku kāinga ʻofeina, tuku ke tupulaki ʻiate kimoutolu ha fakamoʻoni kae ʻoua kuo mapuna hake ia ki ha ʻilo pau ʻoku nāunauʻia taʻengata.

Kapau ko ha mēmipa koe kuo papitaiso mo hilifakinima ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ka ʻokú ke kei fefaʻuhi pē mo e fakakaukau, “ʻOku ʻikai te u fakapapauʻi pe ʻoku ou ʻiloʻí,” kātaki ʻo manatuʻi ʻa e talaʻofa ko ʻeni ʻi he lotu sākalamēnití: “Koeʻuhí ke ʻiate kinautolu maʻu ai pē ʻa hono Laumālié.” Koeʻuhí ko e talaʻofa ko ʻení, te tau takitaha lava ʻo tulifua ki ha fakamoʻoni mo ha ʻilo ʻoku fakapapau.

Fakatupulaki Hoʻo Fakamoʻoní

Ko ha moʻoni fakaʻeiʻeiki ʻeni: Neongo pe ko e hā ʻa e founga ʻoku maʻu ai ha fakamoʻoni—ʻo tatau ai pē pe ʻoku tupulaki māmālie ʻo hangē ko e hopo ʻa e laʻaá pe haʻu ʻi ha vīsone nāunauʻia—ʻoku kei fiemaʻu pē ke te fili ke maʻu ʻa e meʻafoaki mahuʻingá ni.

ʻOku fakafaingofuaʻi ʻe he pehē “ʻOku ou fili ke tuí” ke maʻu ha fakamoʻoni mei he ʻOtuá. Ka faifai angé pea vaivai ʻetau fakamoʻoní, manatuʻi ko e ngaahi fili ʻoku tau faí ʻokú ne holoki ʻa e mālohi ʻo e fakamoʻoní. Ka ʻoku ʻikai mole ʻa e fakamoʻoní ia ki ha feituʻu. Ko kitautolu pē ʻoku fiemaʻu ke fili ke toe fakamālohia iá.

Ko e fili ko ia ke tuí ko ha founga fakapotopoto mo mālohi ia ki hono fakaʻaongaʻi ʻetau totonu ke filí.

ʻOku ʻikai ke u lava ʻo sio ki ha founga lelei ange ke fakaʻaongaʻi ai ʻeku totonu ke filí ka ko hono taukapoʻi ʻeku fakamoʻoní.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Nalesoni: “ʻOku ou kole atu ke mou fakatupulaki hoʻomou fakamoʻoní. Ngāueʻi ia. Maluʻi ia. Tokangaʻi ia. Tanumaki ia ke tupulaki. [Fafanga] ia ʻaki e moʻoní.”

Kiate aú, ʻoku hangē ʻa e ngaahi foʻi lea fakatupulaki, ngāueʻi, tokangaʻi, maluʻi, tanumaki, mo e fafangá ko ha fakafofonga ʻo ha fatongia tauhi ki ha meʻa pelepelengesi mo mahuʻinga.

ʻI he kamataʻanga ʻo e Siasí, naʻe ongoʻi taʻefiemālie ʻa Paʻale P. Pālati ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá peá ne fili ke fakaangaʻi ia mo e Siasí. ʻI he haʻu ʻa Sione Teila ki he koló, ʻa ia naʻe akoʻi ki ai ʻe Paʻale ʻa e ongoongoleleí, naʻe ʻave ia ʻe Paʻale ʻo fakatokanga ange ke ʻoua te ne muimui ʻia Siosefa. Naʻe pehē ʻe Sione Teila kia Paʻale:

“Kimuʻa peá ke mavahe mei Kānatá, naʻá ke fai ha fakamoʻoni mālohi kia Siosefa ko e palōfita ʻa e ʻOtuá, … peá ke pehē naʻá ke ʻilo e ngaahi meʻá ni ʻi he fakahā mo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.

“… ʻOku ou maʻu ʻi he taimí ni ʻa e fakamoʻoni tatau naʻá ke fiefia aí. Kapau naʻe moʻoni ʻa e ngāué ʻi he māhina ʻe ono kuo ʻosí, ʻoku moʻoni ia ʻi he ʻahó ni. Kapau naʻe palōfita ʻa Siosefa Sāmita kimuʻa, ko ha palōfita ia ʻi he taimí ni.”

ʻOku ou fakamoʻoni ko Siosefa Sāmitá ko ha palōfita ia ʻa e ʻOtuá pea ʻoku kei hokohoko atu pē ʻa e lakanga fakaepalōfita naʻá ne maʻú ʻi he ʻahó ni. ʻOku tataki ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngāué ni.

ʻOku ou fakaafeʻi kimoutolu ke mou fakakaukau ki homou hala fononga ki ha fakamoʻoni pau kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. Fakatupulaki hoʻo fakamoʻoní; fakaʻaongaʻi fakapotopoto hoʻo totonu ke filí pea fakamālōʻia ʻa e tokotaha foakí mo Hono ngaahi ʻulungaanga nāunauʻiá kotoa. ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku ʻi homou lotolotongá ʻa e mālohí. He ʻikai lava ha taha ʻo fili maʻau. He ʻikai lava ʻe ha taha ʻo toʻo [meiate koe] ʻa e meʻafoaki ko ʻení. Te ke lava ʻo fili ke tui

ʻOku ou palōmesi atu ʻi hoʻo fai ʻení, ʻe hoko hoʻo fakamoʻoní ko ha “matavai ʻo e vai moʻuí, ʻoku mapunopuna hake ki he moʻui taʻengatá.” ʻE hoko ia ko ha fakamaʻunga mo ha poupou, pea te ne pukepuke hake koe ʻi he ngaahi taimi faingataʻá. Te ke lava ai ʻo fakatupulaki ha ngaahi meʻafoaki fakalaumālie. Te ne tokoniʻi koe ʻi hoʻo ngāue mo e tokoni fakatāutahá. ʻE hoko ia ko ha meʻatau ke fakafepakiʻi ʻaki ʻa Sētane mo ho ngaahi filí. ʻE hoko hoʻo fakamoʻoní ko ha fiefiaʻanga ʻi hoʻo vakai ki ai ʻoku tupulaki ʻi ho hakó pea mo kinautolu ʻokú ke ʻofa ai mo tokoniʻí. ʻE mālohi ia ʻi he taimi ʻokú ke vahevahe mo fakaʻaongaʻi ai ia ke fakamoʻoní.

Kapau ʻokú ke ʻilo, ʻokú ke ʻiloʻi ia. ʻOku ou ʻilo ʻoku ou ʻiloʻi ia. ʻOku tau fiemaʻu ha kau fakamoʻoni pau ange kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. Feinga ki ai! Fekumi ki ai! ʻOku mātuʻaki mahuʻinga! Ko e kuonga fakakōsipeli fakaʻosí ʻeni—ko e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá.

Naʻe fakahā ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e moʻoni ko ʻení: “ʻE mole ʻa e langí mo māmani, ka ʻe ʻikai mole ʻeku leá.”

Kāinga, naʻe ʻikai teitei fakataumuʻa ha fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi ke hoko ko ha meʻafoaki fakataimi. ʻOku ʻikai ha meʻa fekauʻaki mo ia ʻoku fakataimi—ʻoku ʻikai ko e tokotaha foakí, ʻikai ko e meʻafoakí, ʻikai ko e tokotaha naʻá ne ʻomi ʻa e meʻafoakí, ʻikai ko e tokotaha ʻoku fekauʻaki mo e meʻafoakí. Fakatauange ke fakamatalaʻi hoʻo fakamoʻoní ʻi he founga tatau. Neongo “ʻe mole ʻa e langí mo māmani,” ka he ʻikai mole hoʻo fakamoʻoni ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Ko ʻeni ʻa e taimi ke piki maʻu ai ki he meʻafoaki mahuʻingá ni. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. “Ko e ʻOtuá ʻa ʻetau Tamai Hēvaní, pea ko kitautolu ʻEne fānaú. Naʻá Ne fakatupu kitautolu ʻi Hono tataú. ʻOkú Ne maʻu ha sino nāunauʻia, mo haohaoa ʻo e ‘kakano mo e hui, ʻoku ongoʻingofua tatau mo e sino ʻo e tangatá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:22).

    “ʻOku ʻafioʻi fakafoʻituitui kitautolu ʻe he ʻOtuá, pea ʻoku ʻofa lahi kiate kitautolu ʻo mahulu hake ʻi he meʻa ʻoku lava ʻo mahino kiate kitautolú. ʻOku mahino kiate Ia hotau ngaahi faingataʻá, mamahí, mo e vaivaí, pea ʻoku finangalo ke Ne tokoniʻi kitautolu ke tau ikunaʻi. ʻOkú Ne fiefia ʻi heʻetau fakalakalaká pea te Ne tokoni ke tau fai ʻa e ngaahi fili ʻoku totonú. ʻOku fie fetuʻutaki mo kitautolu, pea te tau lava ʻo fetuʻutaki mo Ia ʻi he lotu” (Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí: Ko ha Fakahinohino ki hono Vahevahe ʻo e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí [2023], 33).

  2. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:46–47; 88:12–13.

  3. “Koeʻuhí pē ko e ʻOtuá ʻa e ʻOtuá, koeʻuhí ko Kalaisi ʻa Kalaisi, he ʻikai ke Na lava ʻo fai ha meʻa kehe mei hono tokangaʻi, tāpuekina mo tokoniʻi kitautolú kapau te tau haʻu kiate Kinaua, ʻo haʻu ki Hona ʻafioʻanga ʻo e ʻaloʻofá ʻi he angamalū mo e loto-fakatōkilalo. ʻOkú Na hōifua ke tāpuekina kitautolu. Kuo pau ke Na fakahoko ia. Ko Hona natulá ia” (Jeffrey R. Holland, “Come unto Me” [fakataha lotu ʻi he ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí, 2 Māʻasi 1997], 4, speeches.byu.edu).

  4. Vakai, Luke 12:2; Molonai 7:22; ʻĒpalahame 2:8.

  5. “ʻOku ou fakaafeʻi koe ke ke akoako ʻfakakaukau fakasilesitiale’! ʻOku ʻuhinga ʻa e fakakaukau fakasilesitialé ki he fakakaukau fakalaumālié. ʻOku tau ako mei he palōfita ʻo e Tohi ʻa Molomona ko Sēkopé ‘ko e fakakaukau fakalaumālié ko e moʻui taʻengatá ia’ (Russell M. Nelson, “Fakakaukau Fakasilesitiale!,” Liahona, Nōvema 2023, 117).

  6. Vakai, Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “[Totonu] ke Filí mo e ʻEkeʻi Meiate Kita ʻa e Meʻa Ke Fai pe Taʻe Faí,” Gospel Library; vakai foki 2 Nīfai 2:11, 16.

  7. Vakai, 1 Pita 1:18–20; ʻĒpalahame 3:22–28.

  8. Vakai, 1 Kolinitō 6:20.

  9. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:78.

  10. “Ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko ha palani ia ʻokú ne fakahā mai kiate kitautolu ʻa e founga ke tau aʻusia ai ʻa e tuʻunga ʻoku finangalo ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ke tau aʻusiá. …

    “… Ko e tuʻunga taʻe ha ʻila mo haohaoá ni, ʻe maʻu ia ʻi he hokohoko hono tauhi e ngaahi fuakavá, ngaahi ouaú, mo e ngāué, ko hano fakatahaʻi ia e ngaahi fili naʻe totonú, pea mo e hokohoko atu e fakatomalá” (Dallin H. Oaks, “The Challenge to Become,” Liahona, Jan. 2001, 40, 41; tānaki atu hono fakamamafaʻí); vakai foki Mōsese 7:33.

  11. Vakai, Molonai 10:4–5.

  12. “‘Oku ‘ikai fiemaʻu ke fakangatangata ‘a e Laumālié ki he leá; ka ‘okú Ne fetuʻutaki ‘i he Laumālie ki he laumālie ‘i he lea ‘oku ‘ikai taʻemahino, koeʻuhí he ‘oku ‘ikai ha lea ia ‘e lea ‘aki. Ko e fetuʻutaki ia ‘o e ‘ilo haohaoa mo ha fakamatala mei he Laumālié, pea kuó u ‘iloʻi ko e founga lelei taha ia ke te maʻu ai ‘a e ‘iló. ‘Oku mālohi mo tolonga fuoloa ange ia ‘i he alá mo e sió, he te tau lava ke tālaʻa ‘i he ngaahi ongo fakasinó, ka ‘e ‘ikai te tau tālaʻa ‘i he taimi ‘oku lea mai ai e Laumālié kiate kitautolú. Ko e fakamoʻoni moʻoni tahá ia. Ko e ʻuhinga ia ʻoku hoko ai ko e angahala ʻoku ʻikai fakamolemoleá, ʻa hono fakaʻikaiʻi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní pe ko e fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoni” (D. Todd Christofferson, “Ngaahi Fakahinohino Mālohi ʻo e Laumālié,” Liahona, Sune 2013, 49).

  13. Vakai, Sione 5:32; 2 Nīfai 31:18; 3 Nīfai 11:36.

  14. Russell M. Nelson, “Fakahā maʻá e Siasí, Fakahā ki Heʻetau Moʻuí,” Liahona, Mē 2018, 96. ʻI he lea tatau ko iá naʻá ne pehē ai:

    “ʻOku ou poupouʻi atu ke fakalahi hoʻomou tuʻunga fakalaumālie lolotongá ke maʻu ʻa e fakahā fakatāutahá. …

    “ʻOku lahi fau ha ngaahi meʻa ʻoku finangalo ʻa hoʻo Tamai ʻi Hēvaní ke ke ʻilo. Hangē ko e akonaki ʻa ʻEletā Niila A. Mekisuelé, ‘Kiate kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e mata ke mamatá mo e telinga ke fanongó, ʻoku hā mahino ko e Tamaí mo e ʻAló ʻokú Na tuku atu ʻa e ngaahi fakapulipuli ʻo e ʻunivēsí!’ …

    “… Fili ke ke fai ʻa e ngāue fakalaumālie ʻoku fiema’u ke ke fiefia ai ʻi he meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní mo toutou fanongo pea mahino ange kiate koe e leʻo ʻo e Laumālié” (95, 96).

  15. Vakai, David A. Bednar, “Ko e Laumālie ʻo e Fakahaá,” LiahonaMē 2011, 87–90; Alexander Dushku, “Pillars and Rays,” Liahona, May 2024, 14–16.

  16. “Ko e Fakamoʻoní,” Ngaahi Himí, fika 69.

  17. Vakai, Nōmipa 11:29; Sēmisi 1:5.

  18. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:28; Mōsese 1:3.

  19. Vakai, Mātiu 25:14–30. “ʻKuo teʻeki ai mole ʻa e fakamoʻoni fakalaumālie naʻá ku maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní … ʻi he ngaahi taʻu lahi ko iá. Ko hono moʻoní, kuó ne fakaʻau ʻo mālohi ange. Kuo hoko ʻa e ngaahi meʻa naʻá ku ako ʻi heʻeku tupu haké fekauʻaki mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko hoku fakavaʻe mālohi ʻi heʻeku moʻuí” (Dieter F. Uchtdorf, “Tauhi ʻa e Aká, pea ʻe Tupu ʻa e Ngaahi Vaʻá,” Liahona, Nōvema 2024, 101).

  20. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:23.

  21. Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:25.

  22. Vakai, ʻAlamā 32:27, 30, 37–38, 41.

  23. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:77.

  24. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:33.

    “Pea toki hoko mahalo ʻa e konga mahuʻinga tahá ko e maʻu ʻo e meʻaʻofá. … Ke maʻu moʻoni ha meʻaʻofa, ʻoku tau fakamahuʻingaʻi ia ʻiate kitautolu, fakaʻaongaʻi kakato ia ʻi heʻetau moʻuí, mo manatuʻi ʻi he loto-fakafetaʻi ʻa e tokotaha foakí.

    “Ko hono maʻu ha meʻaʻofá ʻoku ʻikai fāinoa pē ka ko ha ngāue moʻoni ia mo ʻuhingamālie, ʻoku ope atu hono mahuʻingá ʻi hono fakaava pē ha meʻaʻofá. Ke maʻu [ʻa e meʻaʻofá] ko hano fakahoungaʻi ia mo ha ongo fehokotaki mo e meʻaʻofá pea mo e loto ʻo e tokotaha foakí fakatouʻosi, ʻi ha founga te ne fakamālohia ʻa e vā ʻi he tokotaha foakí mo ia ʻokú ne maʻú” (Patrick Kearon, “Maʻu ʻEne Meʻaʻofá,” Liahona, Mē 2025, 121–22).

  25. Russell M. Nelson, “Ngaahi Fili ki he Taʻengatá” (fakataha lotu fakaemāmani lahi maʻá e kakai lalahi kei talavoú, 15 Mē 2022), Gospel Library.

  26. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 70:3–4.

  27. Kau Māʻoniʻoní: Ko e Talanoa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, vōliume 1, Ko e Fuka ʻo e Moʻoní, 1815–1846 (2018), 280–81.

  28. Vakai, Mōsaia 4:9–12.

  29. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 63:23; tānaki atu hono fakamamafaʻí.

  30. Vakai, ʻAlamā 5:46–48. Naʻe akoʻi ʻe Siosefa Sāmita “he ʻikai ke lava ʻo hoko ʻa e fakamoʻuí taʻe ʻi ai ha fakahā. Ko e koto kulanoa ki ha taha ke ne ngāue taʻe kau ai ia. … He ʻikai ke lava ha taha ʻo hoko ko ha faifekau ʻa Sīsū Kalaisi taʻe te ne hoko ko ha palōfita. He ʻikai lava ha taha ʻo hoko ko ha faifekau ʻa Sīsū Kalaisi kae ʻoua kuó ne maʻu ha fakamoʻoni kia Sīsū; pea ko e laumālie ʻeni ʻo e kikité” (The Joseph Smith Papers, History, 1838–1856, volume C-1 [2 November 1838–31 July 1842] [addenda], 12, josephsmithpapers.org; spelling, capitalization, and punctuation modernized).

  31. “ʻOku tau tuʻu he tumutumu ʻo e ngaahi kuongá, ʻo ʻaʻapa ʻi he ongo maʻongoʻonga mo mamalu ʻo e hisitōliá. Ko e kuonga fakakosipeli fakaʻosi mo fakamuimui ʻeni ʻa ia kuo talanoa ki ai ʻa kinautolu kotoa pē ʻi he kuohilí” (Gordon B. Hinckley, “At the Summit of the Ages,” Liahona, Jan. 2000, 90).

  32. Mātiu 24:35.

  33. Vakai, Molonai 10:30.