Fakalelei mo e ʻOtuá
ʻOku iku ʻa e fakalelei mo e ʻOtuá, ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ki he tui ʻoku taʻeueʻiá.
ʻI heʻeku ako e folofolá, ʻoku ou fakatokangaʻi ai ha ngaahi foʻi lea ʻoku fuʻu mahuʻinga, koeʻuhí pē he ʻoku ʻi ai honau ʻuhinga makehe mei ha ngaahi meʻa ne u aʻusia ʻi heʻeku moʻuí. Ne u ngāue ko ha tokotaha tauhi tohi fakatotolo ʻi he ngaahi meʻa fakapaʻangá. Koeʻuhí ko e puipuituʻa ko iá, naʻe fuʻu mahuʻinga kiate au ʻa e foʻi lea ko e fakaleleí ʻi heʻeku lau e folofolá. Ko ʻeku ngāue ne faí ko hono fakahoa e lahi ʻo e paʻanga ne lipōtí mo e ngaahi lekooti fakapaʻangá ʻo ngāue ʻaki e ngaahi taukei fakatauhi tohí, ʻātitá, mo e fakatotoló. ʻI hono fakalea ʻe tahá, ko ʻeku taumuʻá ke fakatatau e ngaahi lipooti fakapaʻangá ki he ngaahi meʻa fakapepa fakapaʻangá ke fakapapauʻi ʻoku tonu mo moʻoni. Naʻá ku fai ha ngāue lahi ke fakaleleiʻi e ngaahi faikehekehé, pea naʻe angamaheni ke tuku ha taimi lahi ki hano fakaleleiʻi ʻo aʻu ai pē ki he fanga kiʻi faikehekehe īkí.
Naʻe tautapa e ʻAposetolo ko Paulá ki he kakai ʻo Kolinitoó ke nau “fakalelei mo e ʻOtuá.” ʻOku ʻuhinga e fakalelei mo e ʻOtuá ke foki ki ha vā fetuʻutaki lelei mo e ʻOtuá pe toe hoko atu ha vā fetuʻutaki mo e ʻOtuá naʻe tamele pe motuhia koeʻuhí ko ʻetau ngaahi angahalá pe angafaí. Ko hono ʻai mahinó, ʻoku ʻuhinga e fakalelei mo e ʻOtuá ki hono fakafenāpasi hotau lotó mo e angafaí ki he finangalo ʻo e ʻOtuá, pe hangē ko hono akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní, ko hono tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá ʻi heʻetau moʻuí.
Hangē ko hono akoʻi ʻi he folofolá, ʻoku tau tauʻatāina ke ngāue maʻatautolu, “ke fili ʻa e hala ʻo e mate taʻengatá pe ko e hala ʻo e moʻui taʻengatá.” Ka ʻo kapau he ʻikai ke tau faivelenga, ʻe iku e tauʻatāina ko ʻeni ke ngāue maʻatautolú ki ha mole e holi ke fakafenāpasi ki he finangalo ʻo e ʻOtuá.
Naʻe akoʻi ʻe he palōfita ko Sēkopé ʻi he taimi ʻoku tau fetōʻaki pe kehekehe ai mo e ʻOtuá, ko e founga pē te tau lava ai ʻo maʻu ha fakaleleí ko e “fakalelei [ki he ʻOtuá] ʻi he fakalelei ʻa Kalaisí.” Kuo pau ke tau ʻiloʻi ʻoku makatuʻunga e fakaleleí ʻi he ʻaloʻofá, ʻo fakamahino ai ʻoku malava e fakaleleí ʻi he foʻi ngāue fakalelei angaʻofa ʻa Sīsū Kalaisí.
ʻI hoʻo fakalaulauloto ki hoʻo moʻuí, fakakaukau ki ha taimi naʻá ke ongoʻi mamaʻo ai mei he Tamai Hēvaní koeʻuhí he naʻá ke mavahe koe meiate Ia. Hangē ko ʻení, mahalo naʻe ʻikai ke toe loko fai hoʻo lotu kiate Iá pe ko hono tauhi ʻEne ngaahi fekaú. Hangē pē ko ʻetau fili ke fakamamaʻo mei he ʻOtuá, kuo pau ke tau feinga ke fai ha fakalelei. Naʻe fakamamafaʻi mai ʻe he ʻEikí hotau fatongiá ʻi Heʻene folofola ʻo pehē, “ʻUnuʻunu mai kiate au pea te u ʻunuʻunu atu kiate kimoutolu; fekumi faivelenga kiate au pea te mou ʻiloʻi au; kole, pea te mou maʻu; tukituki, pea ʻe toʻo ia kiate kimoutolu.”
ʻOku tokoniʻi fēfē nai kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ke toe fakafoki mo fakaleleiʻi ʻa e vā fetuʻutaki mahuʻinga ko ʻení? Kiate au, ʻoku ou fakalakalaka lahi ʻi heʻeku fononga ke fakalelei mo e ʻOtuá ʻi he taimi ʻoku ou muimui ai ki he enginaki ʻa Palesiteni Nalesoní mo fakatomala he ʻaho kotoa pē. Ko hono ʻuhingá he ʻoku fakahaaʻi ʻe he fakaleleí ʻa hono fakafoki ha vā fetuʻutaki naʻe motuhia, tautefito ki he vā ʻo e ʻOtuá mo e faʻahinga ʻo e tangatá, ʻaki hano toʻo e tūkiaʻanga ʻo e angahalá.
Ko e taha ʻo e fakalelei maʻongoʻonga ʻoku tau lau ʻi he folofolá ko e fakalelei ko ia ʻa ʻĪnosí. Naʻe ʻi ai ha meʻa ʻi heʻene moʻuí naʻe tōkehekehe ai mo e ʻOtuá. Naʻá ne tā e sīpinga ʻo e falala ki he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ke fakalelei mo e ʻOtuá. Naʻá ne fakamatalaʻi ʻene holi ke fakatomalá, ʻene angavaivaí, loto-ʻakí, mo ʻene vilitakí. Naʻe fakapapauʻi ʻene fakalelei mo e ʻOtuá ʻe ha leʻo naʻe ongo mai kiate ia ʻo pehē, “ʻĪnosi, kuo fakamolemoleʻi hoʻo ngaahi angahalá, pea ʻe tāpuekina koe.” Naʻe fakatokangaʻi ʻe ʻĪnosi ʻa hono ʻaonga kiate ia ʻa e fakatomalá mo e fakaleleí ʻi heʻene pehē, “Pea ko au, ʻĪnosi, naʻá ku ʻiloʻi ʻoku ʻikai lava ke loi ʻa e ʻOtuá; ko ia naʻe matafi atu ʻa ʻeku ongoʻi halaiá.”
ʻOku ʻikai ke ngata pē hono ʻomi ʻe he fakaleleí ʻa e nonga mei he ongoʻi halaiá ka ʻoku tau nofo melino ai mo kitautolu pea mo e niʻihi kehé. ʻOkú ne fakamoʻui e ngaahi vā fetuʻutakí, fakamolū e ngaahi lotó, mo fakamālohia hotau tuʻunga fakaākongá, ʻo ʻomi ai ha loto-falala lahi ange ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá. Ko e meʻa ʻokú ne ʻomi ha ʻamanaki lelei lahi mo e loto-falala kiate aú ko e fua ʻe taha ʻo e fakaleleí ne fakamatalaʻi ʻe ʻĪnosi ʻi heʻene pehē, “Pea ko au, ʻĪnosi, ʻi he hili leva ʻeku fanongo ki he ngaahi folofola ní, naʻe kamata ke tuʻu maʻu taʻe-veiveiua ʻa ʻeku tui ki he ʻEikí.”
ʻI heʻeku kei siʻí, naʻe ʻi ai ha fuʻu ngoueʻanga fuaʻiʻakau lahi ʻeku kui tangatá. Naʻá ku maʻu ha faingamāíe ke ngāue ai, tautefito ʻi he faʻahitaʻu māfaná ʻi hono toli e fuaʻiʻakaú. ʻI heʻeku kei siʻí, ko e konga ʻeku ngāué ko e ʻomai ha kane peá u kaka he ngaahi fuʻu ʻakaú ʻo toli hono fuá.
Naʻe ʻi ai e fuʻu liliu lahi ʻi he toli foʻiʻakaú he taimi naʻe fakatau mai ai heʻeku kuí ha fuʻu mīsini ke ne fai e tolí. ʻOku piki atu pē ʻa e fuʻu mīsini ko ʻení ki he sino ʻo e fuʻu ʻakaú ʻo luluʻi, pea ngangana leva e fuá ki he kupenga ʻokú ne tānaki e fua ʻoku nganganá. Naʻá ku fakatokangaʻi ko e taimi pē ʻoku kamata luluʻi ai ʻe he fuʻu mīsiní e fuʻu ʻakaú, ʻoku meimei ke ngangana kotoa e fuá ʻi ha lau sekoni pē. Naʻá ku toe fakatokangaʻi foki ʻoku ʻi ai pē ʻa e ngaahi foʻi fua ia ʻoku ʻikai pē ke ngangana ia hili hano luluʻi ʻi ha sekoni ʻe 10 pe ko ha miniti ʻe taha. ʻOku nau fuʻu piki maʻu pē kinautolu.
ʻOku malava hono lulu ʻo ngangana e fuaʻiʻakaú mei ha fuʻu ʻakau koeʻuhí ko hono tukuange mai ʻo e faʻahinga kasa ko e ethylene. ʻOku hanga ʻe he faʻahinga kemikale ko ʻení ʻo fakavaivaiʻi e fuʻu ʻakaú. Ko ia ai, ʻoku faingofua ange leva e homo mai ʻa e fuaʻiʻakau momohó mei he fuʻu ʻakaú koeʻuhí ko e vaivai ʻene piki ki he vaʻá.
ʻOku tau ako ʻi he folofolá ko e tefito ʻo Sesé ko ha heliaki ia ki he Mīsaia ko Sīsū Kalaisí, ʻa ia naʻe kikiteʻi ʻe hāʻele mai mei he hako ʻo Sesé, ko e tamai ʻa e Tuʻi ko Tēvitá. Pea hangē pē ko hono fakavaivaiʻi ʻe he kasa ko e ethylene e fepikitaki ʻa e vaʻa ʻoku momohó, ʻoku pehē pē hono fakavaivaiʻi ʻe he talangataʻá, veiveiuá, mo e manavasiʻí ʻetau fehokotaki ki he tefito ʻo Sesé, pe ko Sīsū Kalaisí, ʻo faingofua ange hono luluʻi kitautolu pea fakamavaheʻi meiate Iá. Neongo ʻetau faivelengá, ka kuo pau ke tau tokanga lelei ke ʻoua ʻe ʻi ai ha fehokotaki vaivai mo Sīsū Kalaisi.
ʻOku fai mai ha fakatokanga ki he kau faivelengá ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá: “Ka ʻoku ala lava ke hinga ʻa e tangatá mei he ʻaloʻofá pea mavahe mei he ʻOtua moʻuí.” ʻOku toe pehē ʻe he ʻEikí, “ʻIo, … naʻa mo kinautolu kuo fakamāʻoniʻoniʻí ke nau tokanga foki mo kinautolu.” Ke hao mei he hingá, ʻoku enginaki mai ʻa e ʻEikí, “Ko ia tuku ke tokanga ʻa e siasí pea lotu maʻu ai pē, telia naʻa nau tō ki he ʻahiʻahí.”
Mahalo ʻe fakatatau ʻe ha taha ʻa e faingofua e mole ʻa e tuí ki he meʻa ʻoku fakamatalaʻi ʻe he folofolá ko e taau mo e fakaʻauhá mo ha ngaahi nunuʻa ʻoku tuʻunuku mai ki he ngaahi tōʻonga moʻuí. ʻE toe lava ke fakaʻaongaʻi lahi ange ʻa e kupuʻi leá ke fakamahino ha tuʻunga ʻo e ʻauhiá, faihalá, pe fakaʻauʻauhifó ʻa ia ʻokú ne ʻai ha meʻa ke faingofua ke holofa pe maumau.
Ko e hā ʻoku fakafofongaʻi ʻe he taau mo e fakaʻauha ko ʻení? ʻOku ʻuhinga nai ia kuo tau aʻu ki ha tuʻunga he ʻikai ke tau toe lava ʻo fai ha liliu? ʻIkai, ʻoku ou tui au ʻoku ʻuhinga ia ki heʻetau aʻu ki ha tuʻunga ʻoku ʻikai ke tau toe loto ke fai ha liliu. Ko e solovaʻanga pē ʻo e taau mo e fakaʻauhá ko hono fai e ngaahi meʻa ko ia te ne fakamālohia ʻetau fehokotaki kia Sīsū Kalaisí. Hangē naʻe ʻosi fakamatalaʻi atú, naʻe hoko e fakatomala ʻa ʻĪnosí ke aʻu ai ki ha tuʻunga ʻo e tui taʻe-veiveiuá. ʻOku ʻi ai ʻa e mālohi ʻi he fakatomalá—fakatomala maʻu pē, ʻikai toe fakatoloi, mo hokohoko. Hangē ko ia kuo akoʻi mai ʻe Palesiteni Nalesoní, “ʻOku hala ha meʻa ʻe toe fakatauʻatāina ange, fakaʻeiʻeiki ange, pe toe mahuʻinga ange ki heʻetau fakalakalaka fakafoʻituituí ka ko e tokanga fakaʻaho maʻu pē ki he fakatomalá.”
Makehe mei hono malangaʻi ʻo e fakatomalá, naʻe akoʻi ʻe he palōfita ko Sēkopé ko hono fakatokangaʻi ko ia e toʻukupu ʻo e ʻOtuá ʻi heʻetau moʻuí, fekumi mo maʻu ha fakahaá, mo e fakafanongo ki he ʻOtuá ʻi Heʻene folofolá ʻoku tokoni kotoa ia ke ʻoua naʻa ueʻi kitautolu. Naʻe toe akoʻi foki ʻe Sēkope, “Ko ia, ʻoku mau fakatotolo ki he kau palōfitá, pea ʻoku mau maʻu ha ngaahi fakahā lahi mo e laumālie ʻo e kikité; pea ʻi heʻemau maʻu ʻa e ngaahi fakamoʻoni kotoá ni ʻoku mau maʻu ai ha ʻamanaki lelei, pea ʻoku tuʻu maʻu ai ʻa ʻemau tuí.” ʻE lava ʻi he fakafanongo mo ngāue fakatatau ki he ngaahi lea mo e fakaafe ʻa e kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló ʻo fakafonu kitautolu ʻaki ʻa e ʻamanaki leleí, falala kakató, mo e mālohí, pea ko hono olá ʻe taʻeueʻia ʻetau tuí.
Kuó u ʻiloʻi ko e holi ko ia ke fakalelei mo e ʻOtuá kuo pau ke ʻalu fakataha ia mo e holi ke fakatomalá. ʻOku iku e fakatomalá mo hono aʻusia e ngaahi tāpuaki e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ki he tui ʻoku taʻeueʻia. ʻOku iku ʻa e tui taʻeueʻiá ki ha holi ke fakalelei maʻu pē mo e ʻOtuá. Ko ha sīpinga ʻeni ʻoku fefokifokiʻaki, pe toutou hoko.
Kāinga, ʻoku ou fakaafeʻi kimoutolu ke fakalelei mo e ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku ou fakamoʻoni ko hono fakahoko ko ia mo tauhi e ngaahi fuakavá ʻoku mālohi ai ʻetau fehokotaki mo e Fakamoʻuí, ʻo tau hao ai mei he taau ke fakaʻauhá. ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku iku ʻa e fakalelei ko ʻeni mo e ʻOtuá, ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ki he tui ʻoku taʻeueʻiá.
ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní ʻiate koe mo au, pea naʻá Ne fekauʻi mai Hono ʻAlo ʻOfaʻangá, ʻa Sīsū Kalaisi ke hoko ko hotau Fakamoʻui, Huhuʻi, pea mo e Fakalaloa lahí. ʻOku ou fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi pea ʻoku ou fai ia ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.