Konifelenisi Lahi
Ke Fakamaamaʻi Kotoa Pē
Konifelenisi Lahi ʻo ʻOkatopa 2025


11:21

Ke Fakamaamaʻi Kotoa Pē

ʻI heʻetau nofotaha ʻia Sīsū Kalaisí, akoʻi ʻEne tokāteliné, pea ako faivelengá, ʻoku tau fakaafeʻi ai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke fakaloloto ʻetau tui kia Sīsū Kalaisí pea tokoniʻi kitautolu ke tau hoko ʻo hangē ko Iá.

Naʻe ʻi ai ha talanoa ki ha tokotaha ako ʻunivēsiti kei talavou naʻe faingataʻaʻia ʻi ha kalasi, peá ne totongi ai ha faiako tiuta ke tokoniʻi ia. ʻI he ofi ki he fakaʻosinga ʻo e kalasí, naʻe fanongonongo ʻe he palōfesá ʻe lava ke haʻu ʻa e fānau akó mo ha laʻipepa ʻe taha ki he sivi lahí ʻa ia te nau lava ʻo tohi ai ha meʻa pē te nau fiemaʻu. Naʻe teuteu ha fānau ako ʻe niʻihi ʻaki ʻenau hiki ha ngaahi fakamatala mataʻitohi iiki ʻo ha fakamatala mei he ako ʻi he ngaahi kalasí mo e ngaahi tohi akó, ʻa ia naʻe toki lava pē ʻo lau ʻi hano fakaʻaongaʻi ha ngaahi sioʻata fakaʻata lahi. Ka naʻe aʻu atu ʻa e talavoú ki he sivi lahí mo ha laʻipepa naʻe ʻikai tohi ai ha meʻa, pea mo ha tokotaha foʻou. ʻI hono fakafehuʻia ia ʻe he palōfesá, naʻe tali ange ʻe he talavoú, “Naʻá ke talamai ke omi mo ha laʻipepa ʻe taha mo ha faʻahinga meʻa pē ai.” Naʻá ne tuku leva ʻa e laʻipepá ʻi he falikí ʻi heʻene veʻe tesí mo pehē, “ʻOku ou loto ke tuʻu ʻeku faiako tiutá ʻi heʻeku laʻipepá.”

Ko e Laumālie Māʻoniʻoní

ʻI heʻetau hoko ko e kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻa ia kuo faitāpuekina ʻaki ʻa e takaua ʻo ha mēmipa ʻo e Toluʻi ʻOtuá, te tau lava ʻo maʻu e tokoni ʻa e tiuta haohaoa tahá. ʻOku ʻafioʻi ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e meʻa kotoa pē, fakamoʻoni ki he moʻoní, pea te Ne “fakamanatuʻi [kiate kitautolu ʻa e] meʻa kotoa pē.” Naʻe toutou lea ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo e fanongo ki he leʻo ʻo e ʻEikí. Naʻá ne akoʻi mai ʻa e founga ke fakaafeʻi ʻaki e tataki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní pea toutou kole mai ke fakatupulaki ʻetau tuʻunga malava fakalaumālie ke maʻu fakahaá.

ʻOku ou fakaafeʻi koe ʻi he ʻahó ni ke fakakaukau ki he fatongia ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, tautautefito ki hono ako mo akoʻi ʻo e ongoongoleleí ʻi ʻapi pea ʻi he lotú. ʻOku foaki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he lotu ʻa e tuí ʻi heʻetau feinga ke moʻui taau ke maʻu ʻa e meʻafoaki maʻongoʻonga ko ʻení. ʻOku ʻomi ʻe he tohi lēsoni ʻa e Siasí naʻe tataki fakalaumālie Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí ha ngaahi tefitoʻi moʻoni lahi ange kuo fokotuʻu ʻe he ʻEikí ʻa ia ʻoku tokoni ke fakaafeʻi ʻa e tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.

Fakaafeʻi ʻa e Ako Fakamātoató

Ko e taha ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení ko e fakaafeʻi ʻa e ako fakamātoató. ʻI he kuohilí, mahalo naʻa tau fakakaukau ki he akoʻí ko ha faingamālie ki ha mātuʻa pe faiako ke fakaafeʻi ʻa e Laumālié ki heʻenau teuteú pea toki vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau akó mo e fānaú pe kau mēmipa ʻo e kalasí, ʻa ia kuo hoko ko honau fatongiá ke fanongo. Ka ʻoku toe lelei ange, ʻi heʻetau hoko ko e kau akó, ʻetau omi mateuteú pea mo hono faʻu ʻe he kau faiakó ha ngaahi aʻusia ako ʻokú ne tanumaki fakahangatonu ʻa e maʻu fakahā fakatāutahá ki hotau lotó mo e ʻatamaí. Pea ʻi heʻetau maʻu ha ngaahi faingamālie ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku tau ʻilo ʻi heʻetau akó pea mei he Laumālie Māʻoniʻoní, ʻoku tau fetokoniʻaki ai ke ako mo fakamaamaʻi. ʻI heʻetau moʻui ʻaki ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí, ʻoku toe fakamoʻoniʻi ai ʻe he Laumālié honau moʻoní.

Ngaahi faingamālie ke vahevahé

Hangē ko ia ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē, ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau faʻifaʻitakiʻanga haohaoá. Kuó Ne fakaafeʻi kitautolu takitaha ke tau hoko ko ha kau ako faivelenga pea ke tau tanumaki ʻetau ngaahi fakamoʻoní. Naʻá Ne fakaafeʻi ʻEne kau ākongá ke teuteu ke ako, ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau akó, pea ke ngāue ʻi he tui. Naʻá Ne lotu maʻanautolu, ʻafioʻi honau tuʻunga malavá, fakafanongo, pea tokoni ke nau ʻiloʻi ʻoku ʻofeina mo fiemaʻu kinautolu.

ʻI heʻetau hoko ko ha kau faiakó te tau lava ʻo tokanga taha ange ʻi he fakalakalaka ʻa e tokotaha akó, feau ʻenau ngaahi fiemaʻú, pea ʻi hono tokoniʻi kinautolu ke fakatupulaki ha ngaahi tōʻonga fakalaumālie ʻo e anga fakaākonga tuʻuloá. ʻI heʻetau hoko ko e kau akó, ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi heʻetau akó, ʻoku tau fakahaaʻi ki he Laumālie Māʻoniʻoní ʻetau loto-holi ke Ne fai hotau akoʻí.

ʻOku ou houngaʻia ko ha faiako naʻá ne fakaafeʻi au ke u hoko ko ha tokotaha ako lelei ange. ʻI heʻeku kamata ʻi he ʻunivēsití, naʻe fehalaaki ʻeku fakakaukau ki he akó ko ha meʻa pē ke kātekina kae lava ke u kau ʻi he sipotí. ʻI ha ʻaho ʻe taha, hili haʻaku lau ha fakamatala naʻá ku faʻu, naʻe talamai ʻe heʻeku palōfesá ʻoku fakakaukau ko ha tokotaha faʻa fakakaukau talēnitiʻia au. Naʻe ʻikai ke mahino kiate au ʻa hono ʻuhingá. Naʻá ne pehē kapau te u tokanga lahi ange, te u lava ʻo hoko ko ha tokotaha ako lelei. Naʻe teʻeki haʻaku fakakaukau pehē. Naʻe hanga ʻe heʻene tokangá, poupoú mo e ngaahi fakaafé ʻo liliu ʻa e hala fononga ʻo ʻeku akó mo faitāpuekina ʻeku moʻuí.

Akoʻi ʻa e Tokāteliné

Ko e tefitoʻi moʻoni ʻe taha ʻoku fekauʻaki mo hono fakaafeʻi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ko hono akoʻi ʻo e tokāteline moʻoní. ʻOku ʻuhinga ʻeni ʻoku tupu ʻetau ako mo e akoʻi ʻo e ongoongoleleí ʻi he folofola ʻa e ʻOtuá pea ʻoku ʻikai ke tau fakalahi pe fakamahamahalo ki he ngaahi meʻa kuo teʻeki fakahā mai ʻe he ʻEikí. Ka, ʻoku tau nofotaha ʻi he meʻa mahuʻinga mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni taʻengata ʻo e ongoongoleleí, ʻa ia ʻokú ne fakaʻatā ʻa e Laumālié ke ne fakamoʻoniʻi ʻa e moʻoní. ʻOku tau muimui foki ai ʻi he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí? Naʻá Ne folofola, “Ko ʻeku [tokāteliné] ʻoku ʻikai ʻaʻaku, ka ʻoku ʻaʻana naʻá ne fekau aú.”

ʻOku maʻu ʻa e tokāteline moʻoní ʻi he folofolá mo e ngaahi akonaki ʻa e kau palōfita ʻo onopōní. ʻOku ʻomi ʻe he ekinaki ʻa e ʻEikí ke ako ʻa e folofolá fakafoʻituitui pea fakafāmili pea ke ʻalu ki he lotú ʻi he uike takitahá, ha founga ke ako ai ʻEne tokāteliné pea fanongo ki Hono leʻó. ʻOku tau fekumi ʻi he folofolá ke mahino ʻa e fakamatalá, ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻoku nau akoʻí, pea mo hono moʻui ʻaki ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení ʻi heʻetau moʻuí. Ko ha tāpuaki moʻoni ia ke maʻu faingofua ʻa e folofolá. Fakakaukauloto atu kia ʻĀtama mo ʻIvi, ʻApinetai, pea naʻa mo e Faiako Tuʻukimuʻá ʻa Sīsū Kalaisi ʻoku nau ʻaʻahi mai ki hotau ngaahi ʻapí pe loki akó ke akoʻi kitautolu. Te nau lava ʻi heʻetau keinanga ʻi he folofola ʻa e ʻOtuá. Te tau lava, ʻi ha faifeinga taʻetūkua, ʻo ako ke mahino pea ʻofa ʻi he folofolá pea falala ʻoku nau maʻu ʻa e ngaahi tali ki he ngaahi fehuʻi ʻo e lotó.

Naʻe ʻi ai ha taimi kimuʻa peá ma malí naʻe faingataʻaʻia ai hoku uaifi ko Kulisitií, ke ongoʻi e ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní pea ke mahino ʻEne palani maʻaná. ʻI heʻene lotua ha fakahinohinó, naʻe haʻu ha ongo ʻoku totonu ke ne ʻalu ki he ʻinisititiutí, ko ia naʻá ne lēsisita ʻi ha kalasi Fuakava Foʻou. Naʻe hanga ʻe he founga fakafaiako ʻene faiako ʻinisititiutí, pea naʻa mo e founga naʻá ne puke ai ʻa e folofolá, ʻo fakahaaʻi ʻene ʻofa lahi ʻi he folofola ʻa e ʻOtuá. ʻI heʻene kau ki he kalasí, naʻe fanafana ange ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻoku ʻi ai ha meʻa ʻi he folofolá naʻá ne fiemaʻu. Naʻe hanga ʻe he ʻofa ʻene faiakó ʻi he folofolá mo e ngaahi ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻo fakatupu ha loto-holi ʻi hono lotó ke kamata ha ako moʻoni ʻo e folofola ʻa e ʻOtuá—ʻa ia naʻe hoko ko ha fononga ʻi he moʻuí ʻi he ului loloto mo e ngāue fakatapui.

Nofotaha ʻia Sīsū Kalaisi

Ko hono fakaʻosí, hangē ko e fokotuʻu mai ʻe he Ko e Faiako ʻi he Founga ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku totonu ke nofotaha maʻu pē ʻetau akoʻí mo e akó ʻia Sīsū Kalaisi. Te tau lava ʻo talanoa mo fakaʻapaʻapa maʻu pē kiate Ia pea fekumi ki ha ngaahi faingamālie lahi ange ke fakahaaʻi ʻetau fakamoʻoni, loto-houngaʻia, mo e ʻofa kiate Iá. Neongo pe ko e fē ʻa e feituʻú, ʻi heʻetau manatu kiate Iá, te tau lava ʻo maʻu “hono Laumālié.”

Ko e founga ʻe taha ke fokotuʻu ai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he uho ʻo e meʻa ʻoku tau akoʻí ko hono fakamamafaʻi ko Ia ʻa e sīpinga haohaoá, ko e sīpinga mo e founga ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni kotoa pē ʻo e ongoongoleleí. Naʻa mo e taimi ʻoku ʻikai talanoa fakahangatonu ai kiate Ia ʻi ha fakamatala fakafolofola, te tau kei lava pē ʻo vakai kiate Ia ko e sīpinga ʻo e tefitoʻi moʻoni ʻoku akoʻí. Mahalo te tau fehuʻi, “Te ke lava nai ʻo fakakaukau ki ha taimi naʻe hoko ai ʻa Sīsū Kalaisi ko ha sīpinga ʻo e tefitoʻi moʻoni ko ʻení?”

Te tau lava foki ʻo nofotaha ʻiate Ia ʻaki hono ako Hono ngaahi huafá, fatongiá mo e ʻulungāngá, ʻo fekumi ke ako ʻo ʻikai ngata pē ʻi he meʻa kuó Ne fakahokó ka ke mahino lahi ange ko hai Ia. Hangē ko ʻení, ʻi hono ako ʻo e tefitoʻi moʻoni ʻo e fakatomalá, ʻoku mahuʻinga ke mahino ʻa e founga ke fakatomalá. Ka ʻoku toe mahuʻinga foki ke manatuʻi ʻa e meʻa kuo fai ʻe Sīsū Kalaisi ke malava ʻa e fakatomalá pea ke mahino ʻa e meʻa ʻoku tau ako mei he fakatomalá fekauʻaki mo Iá, pea fekauʻaki mo Hono natula mo e ʻulungaanga moʻoní. Ko e hā ʻoku talamai ʻe hotau faingamālie ke fakatomalá fekauʻaki mo ʻEne ʻofá, kātakí mo e ʻaloʻofá, ʻEne tui ki hotau tuʻunga malava fakalangí, ʻEne hōifua ke fakalelei maʻa ʻetau ngaahi angahalá, pea mo e fiefia ʻokú Ne aʻusia ʻi he fakamolemolé? ʻI he mahino Hono ngaahi huafá—hangē ko e Lami ʻa e ʻOtuá, Huhuʻi, mo e Faifakamoʻuí—ʻoku tokoniʻi ai kitautolu ke tau ʻilo ko e fakatomalá ko ʻEne fakaafe ia ke fakamaʻa, liliu pea mo fakamoʻui kitautolú. ʻI heʻetau nofotaha ʻi he meʻa kuó Ne fai maʻatautolú pea mo e fakamatala fekauʻaki mo Iá, ʻe tokoniʻi ai kitautolu ke tau maʻu ʻa e “tui ke fakatomalá.”

ʻI he taimi ʻe niʻihi, mahalo he ʻikai ke tau vakai leva ki he ngaahi ʻulungaanga ʻo e Fakamoʻuí ʻoku ʻasi ʻi ha fakamatala fakafolofola. Hangē ko ʻení, ʻi heʻetau lau fekauʻaki mo hono langa ʻe Nīfai ha vaká, mahalo te tau nofotaha pē ʻia Nīfai. Ka ʻi heʻetau nofotaha ʻi he Fakamoʻuí ʻe tokoniʻi ai kitautolu ke vakai naʻe ʻikai tauhi ʻa e lekooti ko ʻení ke akoʻi kitautolu fekauʻaki mo e lelei ʻa Nīfaí ka ke fakahoʻata mai ʻa e maʻongoʻonga ʻa e ʻOtuá—ʻokú Ne ʻomi ha mālohi ke tauhi ʻEne ngaahi fekaú pea fakahaofi kitautolu ʻi he ngaahi taimi faingataʻá.

Te tau lava foki ʻo nofotaha ʻi he fatongia mahuʻinga ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he palani haohaoa ʻa e Tamai Hēvaní ʻo e fiefiá. Te ne lava ʻo liliu ʻa e huʻunga ʻo ʻetau moʻuí ke vakai ki hotau ngaahi tūkungá ʻo fakatatau mo e palani taʻengata ʻa e ʻOtuá kae ʻikai ke vakai ki he palaní ʻo fakatatau mo hotau ngaahi tūkunga fakataimí. Ko e ongoongoleleí ʻoku ʻikai ko ha lisi ia ʻo ha ngaahi tuʻutuʻuni; ko e ongoongo lelei ia naʻe ikunaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e angahalá mo e maté. ʻOku fakafou ʻi hono maʻu ʻEne ʻaloʻofa fakaofó ʻi hono tauhi ʻetau ngaahi fuakava mo e ʻOtuá ʻa ʻetau lava ʻo moʻui fiefia ʻi he taimí ni pea teuteu ki he moʻui mo ʻetau Tamai ʻi Hēvaní ʻi he taʻengatá. ʻI heʻetau ako ke vakai ki he Tamai Hēvaní mo e Fakamoʻuí ʻi he folofolá, te tau ʻilo lelei ange ai Kinaua pea te tau vakai ki Heʻena ʻofá mo e tākiekiná ʻo lahi ange pea mālohi ange ʻi heʻetau moʻuí.

Te u manatuʻi maʻu pē ʻa e Laumālie naʻá ku ongoʻi ʻi heʻeku kei toʻu tupú ʻi hono akoʻi kimautolu ʻe heʻemau faiakó fekauʻaki mo e ngaahi ʻaho fakaʻosi ʻo e moʻui ʻa e Fakamoʻuí. Naʻá ne tokoniʻi kimautolu ke vakai ki he makehe ʻo e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he loki ki ʻolungá, Ketisemaní, Kolokotá, mo e ngeʻesi fonua lotó. Naʻá ne vahevahe ʻene houngaʻia lahi ki he Fakamoʻuí mo ʻene loto-holi lahi ke muimui kiate Iá. Naʻe hoko ʻene akonakí ko ha fakaafe ki he Laumālie Māʻoniʻoní ke fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi. Pea naʻe fakaloloto ʻe he Laumālie naʻá ku ongoʻi ʻi he kalasi ko iá ʻeku tuí mo e ʻofa mo e houngaʻia lahi ange ki he Fakamoʻuí. Kuo nofoʻia ʻi heʻeku moʻuí kotoa ʻa e tākiekina ʻo e faiako ko iá. Hangē ko ia kuo lea ʻaki kau ki ha faiako ʻe tahá, “Naʻa mau lava ʻo fakamāfanaʻi homau nimá ʻi he afi kakaha ʻo ʻene tuí.”

Fakaʻosí

ʻI hotau ngaahi ʻapí mo e ngaahi fakatahaʻanga faka-Siasí, ʻi heʻetau nofotaha ʻia Sīsū Kalaisí, akoʻi ʻEne tokāteliné, pea ako faivelengá, ʻoku tau fakaafeʻi ai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke fakaloloto ʻetau tui kia Sīsū Kalaisí pea tokoniʻi kitautolu ke tau hoko ʻo hangē ko Iá, ʻa ia ko e taumuʻa ia ʻo e ako mo hono akoʻi kotoa pē ʻo e ongoongoleleí.

Fakatātā ʻoku fai ʻaki ʻa e akoʻi

ʻOku ou houngaʻia ko e kau faiako ʻi heʻeku moʻuí, mei he ongomātuʻa mo e kau taki fakalotofonua mo e kau faiako leleí ki he kakai tangata mo e houʻeiki fafine kuo uiuiʻi ke akoʻi mo fai ha fakamoʻoni mei he tuʻunga malangá ni, ʻa ia ʻoku nau tokoniʻi kitautolu ke tau ʻilo mo muimui ʻia Sīsū Kalaisí. Pea ʻoku ou houngaʻia ko e Laumālie Māʻoniʻoní, ko e faiako Tiuta haohaoa tahá. ʻOku fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa ʻeku ʻiloʻi ʻoku ʻofeina kitautolu ʻe he Tamai Hēvaní pea ʻoku ʻi ai Haʻane palani haohaoa maʻatautolu, ko Sīsū ʻa e Kalaisí, ko e Fakamoʻui mo e Huhuʻi ʻo e māmaní, pea kuo fakafoki mai Hono siasí. ʻOku ou fakamoʻoni ʻi he loto-houngaʻia ki he ngaahi meʻá ni ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.