Ko e Fanongonongo Fekauʻaki mo e Fāmilí—Pōpoaki mei he ʻOtuá
ʻOku ʻi ai ha tupuʻanga fakalangi ʻo e fanongonongó, ko ia ai kuo pau ke tau tauhi ia ʻi he ʻaʻapa ʻoku taau mo e ngaahi folofola mei he ʻOtuá.
ʻOku fakaʻilongaʻi ʻi he konifelenisi lahi ko ʻeni ʻo ʻOkatopa 2025 ʻa e taʻu 30 ʻo e fanongonongo “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmaní.” Tuʻunga ʻi ha palani fakalangi, naʻe faʻu ʻa e fanongonongó ni, mo hono ngaahi lea maʻu ʻi he fakahaá, ke “pukepuke mo fakamālohia ʻa e fāmilí ʻi heʻene hoko ko e tefitoʻi ʻiuniti mahuʻinga ʻo e sosaietí.”
ʻOku kau ʻa e tokotaha kotoa pē ki ha fāmili, ʻo tatau ai pē pe ko ha faʻē, tamai, ʻofefine, foha, mokopuna, kui, mehikitanga, faʻētangata, tuongaʻane, tuofefine, pe tokoua ʻaki koe. Kae mahuʻinga tahá, ʻoku tau takitaha hangē ko e fakamatala ʻi he fanongonongó, “ko ha foha pe ʻofefine ʻo ha mātu‘a fakalangi [mo] ha natula fakalangi pea mo ha ikuʻanga pau.”
ʻI hono ui au ki he tuʻunga fakaeʻaposetolo māʻoniʻoní ʻi he 2015, naʻe faleʻi au, “Ko e fanongonongó ni ʻoku ʻaʻau ia. ʻOku tuʻu heni ho hingoá [ʻo ʻuhinga ki he ngaahi lea ʻFakataha Alēlea ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá’ ʻi he hingoá]. Ongoʻi ia pea akoʻi ʻo hangē ko e lea pē ʻaʻaú.”
ʻOku ou saiʻia ʻi he fanongonongo fekauʻaki mo e fāmilí. Kuó u fakamoʻoni ʻi he funga ʻo e māmaní mei ʻAfilika ki ʻAositelēlia pea ʻi he feituʻu kotoa pē fekauʻaki mo e fatongia ʻo e fāmilí ʻi he palani taʻengata ʻa e ʻOtuá. ʻOku ʻi ai ha tupuʻanga fakalangi ʻo e fanongonongó, ko ia ai kuo pau ke tau tauhi ia ʻi he ʻaʻapa ʻoku taau mo e ngaahi folofola mei he ʻOtuá.
Manatuʻi ʻe kāinga, hangē ko ia naʻá ku lea ʻaki ʻi ha konifelenisi lahi kimuʻa mei he tuʻunga malangá ni, “ʻOku mahuʻinga ʻa e leá.”
Tuku muʻa ke u ʻoatu ha puipuituʻa fekauʻaki mo e fanongonongó ko ha tefitoʻi pōpoaki ʻo e meʻa ʻoku tau tui ki aí.
ʻI he 1994, ʻi ha taʻu ʻe taha kimuʻa pea tuku mai ʻa e fanongonongó, naʻe aleaʻi ʻe he Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻa e founga naʻe mavahe ai ʻa e sosaietí mo e ngaahi puleʻangá mei he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá ki he fāmilí, nofo-malí, mo e tuʻunga tangata pe fefiné. Naʻe fakamatala ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni kimui ange ʻo pehē, “Ka naʻe ʻikai ko e ngataʻanga ia ʻo e meʻa naʻa mau vakai ki aí. Naʻa mau vakai ki he ngaahi feinga ʻa ha ngaahi kulupu ke fakataʻeʻaongaʻi kotoa ʻa e ngaahi tuʻunga moʻui mo e fakangatangata ʻo e fetuʻutaki fakasekisualé. Naʻa mau vakai ki he puputuʻu fekauʻaki mo e tuʻunga tangata pe fefiné. Naʻa mau vakai ki he hoko mai ʻa e ngaahi meʻá ni kotoa.”
Naʻe fakapapauʻi ʻe he Toko Hongofulu Mā Uá ke teuteuʻi ha fakamatala, ko ha fanongonongo fakaʻofisiale, ʻo fakamatalaʻi fakanounou ai e fakakaukau ʻa e Siasí ʻo kau ki he fāmilí. Lolotonga ʻo e taʻu ko iá, naʻe teuteu ʻe he kau ʻAposetoló ni, ko e kau tangata kikite naʻe ui ʻe he ʻOtuá, ha fanongonongo fekauʻaki mo e fāmilí. Naʻe manatuʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi naʻa nau tafoki ʻi he faʻa lotu ki he ʻEikí ʻi he “meʻa ʻoku totonu ke [nau] lea ʻakí mo e founga ke fakalea ʻaki iá.” Naʻa nau ʻoatu ia ki he Kau Palesitenisī ʻUluakí: Palesiteni Hauati W. Hanitā, Kōtoni B. Hingikelī, mo Tōmasi S. Monisoni ki haʻanau fakakaukau.
Hili ha ngaahi māhina siʻi mei ai ʻi Māʻasi ʻo e 1995, naʻe pekia ai ʻa Palesiteni Hanitā, pea hoko ai ʻa Palesiteni Hingikelī ko e Palesiteni hono 15 ʻo e Siasí. Naʻe ʻi hono nimá ʻeni ʻa e fanongonongó. Ko e fē ʻa e taimi totonu ke fai ai ʻa e fanongonongo ko ʻení ki he Siasí? Naʻe hokosia ʻa e taimi ko iá hili ha māhina ʻe ono mei ai.
ʻI ha ngaahi ʻaho kimuʻa ʻi he fakataha lahi ʻa e Fineʻofá ʻi he ʻaho 23 ʻo Sepitemá ʻa ia naʻe fakahoko ki muʻa ʻi he konifelenisi lahí, naʻe fakataha ai ʻa Palesiteni Hingikelī mo hono ongo tokoní ʻo fealēleaʻaki mo e Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Fineʻofá. Naʻe hohaʻa ʻa e kau fafiné, hangē ko e kau ʻAposetoló, fekauʻaki mo e houʻeiki fafiné mo e ngaahi fāmilí. Naʻa nau fakatefito ʻa e fakataha naʻe ʻamanaki ke fakahokó ʻi he ngaahi fāmilí.
Naʻe fakataimi-tēpileʻi ʻa Palesiteni Hingikelī ke lea ki he houʻeiki fafiné ʻi he fakatahaʻanga ko iá. Kuó ne faʻa fakalaulauloto ki he taumuʻa ʻo ʻene leá. ʻI he hokohoko atu ʻa e fealeaʻakí, naʻá ne ui ʻa ia naʻe ʻosi faʻu kae teʻeki tukuange ki he kakaí ko e “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani.” Naʻe hoko nai ʻa e fakataha ko ʻeni ʻa e houʻeiki fafiné ko e taimi totonu ke fakahoko ai ʻa e fakamatala fakapapau fekauʻaki mo e fāmilí?
Naʻe fakamatalaʻi kimui ange ʻe he Palesiteni Lahi ʻo e Fineʻofá, ʻIleini Siaki: “Naʻe ʻikai ke mau ʻilo pe ko e hā ʻa e fanongonongo fekauʻaki mo e fāmilí ʻi he taimi ko iá. … Naʻe lava ke mau tala ʻi he hingoá, ka naʻa mau ongoʻi ʻe iku lelei ha meʻa pē … ʻo kau ki he fāmilí. … Naʻá ku ongoʻi fiemālie ʻaupito ʻi heʻemau maʻu ha kau mēmipa ʻo e Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá ʻa ia naʻa nau maʻu fakahā.”
Naʻe fakahisitōlia e fakataha ʻa e Fineʻofá ʻi he Tokonaki ko iá. Naʻe fakafeʻiloaki ʻe Palesiteni Hingikelī ʻa e fanongonongo fekauʻaki mo e fāmilí ʻaki ʻa e ngaahi lea mahuʻinga ko ʻení: “ʻI he lahi fau ʻa e ngaahi meʻa loi ʻoku lau ko e moʻoní, lahi fau mo e kākā fekauʻaki mo e ngaahi tuʻunga moʻuí mo e ʻulungaanga mahuʻingá, ʻi he lahi fau ʻo e fakatauele mo e olopoto ke tali māmālie ʻa e ʻuli ʻo e māmaní, ʻoku mau ongoʻi ai ke fakatokanga tokamuʻa atu … [ki he] ngaahi tuʻutuʻuni, ngaahi tokāteline, mo e ngaahi ngāue ʻoku fekauʻaki mo e fāmilí ʻa ia kuo toutou fakahā atu ʻe he kau palōfitá, kau tangata kikite, mo e kau tangata maʻu fakahā ʻo e siasí ni ʻi hono hisitōliá.”
Naʻá ne lau kakato leva ʻa e fanongonongó. Hangē ko ia kuo folofola ʻe he ʻEikí, “Neongo pe ko e fai ia ʻi hoku leʻo pē ʻoʻokú pe ʻi he leʻo ʻo ʻeku kau tamaioʻeikí, ʻoku tatau ai pē.”
ʻOku pehē ʻi he fanongonongó, “Ko e fāmilí ko e tuʻutuʻuni ia ʻa e ʻOtuá.” ʻOku ou saiʻia ʻi he mahino ʻa e konga lea ko iá. Ko e fanongonongó ko ha ui ia ke tau moʻui ʻi he māmaní ʻo tokanga taʻetūkua ki hotau tuʻunga faka-langí pea mo e kahaʻu taʻengata ʻoku hanga mai mei muʻá. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Nalesoni ʻo pehē: “Ko e fānau fakalaumālie moʻoni kimoutolu ʻa e ʻOtuá. … ʻOua naʻá ke maʻuhala ai: ʻOku faka-ʻOtua ho ivi malavá. ʻI hoʻo fekumi faivelengá, ʻe fakahā atu ʻe he ʻOtuá ʻa e tuʻunga te ke ala aʻusiá.”
ʻI he taimi naʻe lau aí, naʻe ʻikai fenāpasi ʻa e fanongonongó mo e fakakaukau ʻa ha tokolahi ʻi he māmaní. ʻIkai ʻi he taimi ko iá. ʻIkai ʻi he taimí ni. ʻOku ʻi ai ha niʻihi ʻoku nau mamahi ʻi he fanongonongo fekauʻaki mo e fāmilí, nofo-malí, mo e tuʻunga tangata pe fefiné. ʻOku fokotuʻu mai ʻe ha niʻihi ke toʻo, toe vakaiʻi, pe naʻa mo tukunoaʻi ʻa e fanongonongó.
Ko e fanongonongo ko ʻeni fekauʻaki mo e fāmilí, hangē ko e fakamatala ʻa Palesiteni Hingikelií, ko e tokāteliné ia kāinga. ʻOku ʻikai tō ki tuʻa ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoní ka ʻoku nau fenāpasi haohaoa mo e founga ʻa e ʻEikí mo ʻEne hala ʻo e fuakavá. Naʻe fakahā ʻa e ngaahi akonaki ʻo e fanongonongó ʻe hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ki Heʻene kau ʻAposetolo ʻi he kuonga muʻá mo e lolotongá ni. Ko Hono Siasí ʻeni; kuó Ne fokotuʻu ʻa e ngaahi moʻoni ʻa ia ʻoku tau moʻui ʻakí.
Mahalo ʻe fakakaukau ha niʻihi ʻo kimoutolu ki he fanongonongó ʻo pehē, “ʻOku ʻikai ʻaonga ʻeni kiate au.” “ʻOku ngali taʻe-fakaʻatuʻi.” “ʻOku ʻikai pehē hoku fāmilí ʻoʻoku.” “ʻOku ʻikai maʻaku ia.”
Kiate kinautolu ʻoku loto-hohaʻá, ʻiloʻi ko e fānau koe ʻa ha mātuʻa fakalangi, ʻokú ke hoko ko ha konga ʻo e fāmili ʻo hoʻo Tamai Hēvaní. ʻOku ʻikai ha taha te ne ʻiloʻi lelei ange koe pe tokanga lahi ange kiate koe ʻo hangē ko Iá. Tafoki kiate Ia, fakahā ho lotó kiate Ia; falala kiate Ia mo ʻEne ngaahi talaʻofá. ʻOku ʻi ai ho fāmili ʻi ho Fakamoʻui, ko Sīsū Kalaisí, ʻa ia ʻokú Ne ʻofa ʻiate koe. Naʻá Ne hāʻele mai ki māmani ke fakalelei maʻa ʻetau ngaahi angahalá mo fuesia ʻa e mafasia ʻo ʻetau ngaahi fehalaākí mo hotau ngaahi ʻaho mamahí. ʻOku mahino kiate Ia ʻa e meʻa ʻokú ke fehangahangai mo iá mo ongoʻí. Tafoki kiate Ia; falala te Ne fekauʻi mai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke nofoʻia, hiki hake, mo tataki koe. Ongoʻi ʻEna ʻofa ʻoku “aʻu atu ki he loto ʻo e fānau ʻa e tangatá; … ʻoku lelei taha ia ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē … pea ʻoku fakafiefia taha ia ki he laumālié.”
ʻOku ʻofeina lahi koe ʻe he kotoa ʻo e Kau ʻAposetolo ʻa e ʻEikí. ʻOku mau lotua kimoutolu mo fekumi ki he fakahinohino ʻa e ʻEikí maʻamoutolú. Kau mo kimautolu. ʻOkú ke moʻui ʻi ha ngaahi taimi faingataʻa ʻoku feinga ai ʻa e filí ke ikunaʻi koe. ʻOua naʻá ke hē atu. Pea kapau ʻokú ke hē, foki mai. ʻOku mafao atu homau nimá, pea mo ia ʻo kinautolu ʻoku ʻofa ʻiate koé.
ʻOku pehē ʻi he fanongonongó, “ʻOku maʻu ʻe he mātuʻá ha fatongia toputapu ke ohi hake ʻa ʻenau fānaú ʻi he ʻofa mo e māʻoniʻoni.” ʻOku ʻomi ʻe he Tohi ʻa Molomoná ha fakamoʻoni hono ua ki he moʻoni ko ʻení. ʻOku tau lau ʻi he veesi ʻuluaki ʻo e vahe ʻuluakí, “Ko au, Nīfai, ko e meʻa ʻi he fanauʻi au ʻi he ongo mātuʻa leleí.” Ko e toko fiha nai ʻo kitautolu kuo tau kamata lau ʻa e Tohi ʻa Molomoná—pea toutou kamata foʻou—pea ʻi heʻetau fai iá, kuo tau maʻuloto ai ʻa e ngaahi lea ko iá? Fakamaʻu kinautolu ki ho lotó.
Ko e taha ʻo e ngaahi fakamatala ʻoku ou saiʻia taha ai ʻi he fanongonongó ko e: “Ko e fiefia ko ia ʻi he moʻui fakafāmilí ʻoku meimei ke toki aʻusia pē ia ʻi he taimi kuo langa ai ʻa e fāmilí ʻi he ngaahi akonaki ʻa … Sīsū Kalaisí.”
Ko hai ia ʻe ʻikai loto ke fiefia?
Pea ko e hā ʻa e ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisí? ʻOku hā foki ʻi he fanongonongó: “[Ko e] tuí, lotú, fakatomalá, faʻa fakamolemolé, fakaʻapaʻapá, ʻofá, manavaʻofá, ngāué, pea mo e ngaahi ʻekitivitī ʻoku fakatupulakí.”
Ko hai ia he ʻikai lelei ange ʻene moʻuí ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ko ʻení? He ʻikai hatau taha ʻe haohaoa ʻene ngāué; ka te tau lava ʻo muimui ʻi he ngaahi lea fakapotopoto ʻa Palesiteni Hingikelií: “Fai ʻa e lelei taha te ke lavá.”
ʻOku tau lau ʻi he fanongonongó, “ʻOku ʻa e ngaahi tamaí ke nau puleʻi … ʻi he ʻofa mo e māʻoniʻoni,” mo e “ngaahi faʻeé ke lehilehiʻi hake ʻa ʻenau fānaú.” ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e puleʻí ke fakaaoao pea ʻikai ʻuhinga ʻa e lehilehiʻí ko ha fatongia tānaki mai. Kuo foaki ʻe he ʻOtuá ki he houʻeiki tangatá mo fafiné ha ngaahi fatongia kehekehe kae tuʻunga tatau mo mahuʻinga ʻoku nau fepoupouʻaki.
Tuku ke u vahevahe atu ha talanoa fakataautaha.
Naʻá ku ako mo hoku uaifí ke lelei ange ʻema hoko ko ha ongo hoa ngāue tuʻunga tataú hili ha ʻaho ʻe taha ʻi haʻaku fakakaukau ke fai ha fili mahuʻinga taʻe te u talanoa mo ia. Naʻe fakaʻohovaleʻi ia ʻe he meʻa naʻá ku faí, naʻe ʻikai ke ne mateuteu ki ai pea ʻikai ke ʻilo pe ko e hā te ne faí. Hili iá, naʻá ne hili hono ongo nimá ʻi hoku ongo umá peá ne lea fakamātoato mai, “Loni, kātaki, ʻoua muʻa naʻá ke toe fai pehē kiate au.” Talu mei ai mo ʻema fāitaha maʻu pē.
ʻOku tau ʻilo ʻi he fanongonongo fekauʻaki mo e fāmilí: “ʻOku haʻisia ʻa e ngaahi tamaí mo e ngaahi faʻeé ke nau fetokoniʻaki ko ha kaungā-ngāue tuʻunga tatau.”
Ko e tataú ko ha foʻi lea mahuʻinga. ʻI he fakalau ʻa e ngaahi taʻú, ʻi heʻeku ngāueʻi mo Sisitā Lasipeni ʻa e meʻa ʻoku fakamatalaʻi ʻe he fanongonongó ko “hotau ngaahi fatongia toputapú,” kuó ma fatu ai ha nofo-mali ngāue fakataha. Kuo mali kotoa ʻema fānaú, kuó u faleʻi ai mo Sisitā Lasipeni kinautolu mo honau hoamalí ʻi he founga ke nau hoko ai ko ha hoa ngāue tuʻunga tataú.
ʻI heʻetau moʻui ʻo hanga taha hotau matá ki hono fakalāngilangiʻi ʻo e ʻOtuá, ʻoku tau fefakaʻapaʻapaʻaki mo fepoupouʻaki ai. ʻOku iku ʻa e ngaahi sīpinga fakalangi ko ia ʻo e angamāʻoniʻoní ke tau tuʻu maʻu ai ʻi heʻetau moʻui fakafoʻituituí, moʻui fakafāmilí, pea mo e sosaietí.
Kuo ʻomi ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻa e fanongonongo fekauʻaki mo e fāmilí ke tokoni ʻi hono tataki kitautolu ki ʻapi kiate Iá, ke tokoni ke tau ako pea fakafonu kitautolu ʻaki ʻa e ʻofá, mālohí, taumuʻá, mo e mahino taʻengatá. ʻOku ou kōlenga atu ʻaki hoku lotó kotoa, ke mou moʻui ʻo ofi kiate Ia mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá. ʻOku ou palōmesi atu ʻi hoʻo fai iá, ʻe ueʻi mo tataki mo tokoniʻi koe ʻe he Laumālié ke ke ongoʻi ʻi ho lotó ʻa e nonga kuó Na talaʻofa mai ʻa ia “ʻoku lahi hake ʻaupito ʻi he faʻa ʻiloá.” ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.