Konifelenisi Lahi
Fakafonu ʻAki ʻa e Anga-fakamaʻumaʻu
Konifelenisi Lahi ʻo ʻOkatopa 2025


15:8

Fakafonu ʻAki ʻa e Anga-fakamaʻumaʻu

ʻOku ou ʻoatu ʻeku fakaafe fakamātoato ke tau teuteuʻi ʻetau fakakaukaú mo e lotó ʻaki e ʻulungaanga faka-Kalaisi ʻo e anga-fakamaʻumaʻú.

ʻI Mē 2021, lolotonga e ʻaʻahi ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ki he ngāue ki hono fakaleleiʻi ʻo e Temipale Sōlekí, naʻá ne ofo ʻi he ngaahi ngāue ʻa e kau paioniá, ʻa ia naʻa nau ngāue ʻaki pē ha naunau fakangatangata mo ha tui taʻeueʻia, ke langa ʻa e fale toputapu ko iá, ko ha faʻunga fakaʻeiʻeiki fakatuʻasino mo fakalaumālie kuó ne matuʻuaki e ngaahi haʻahaʻa ʻo taimí. Ka neongo iá, naʻá ne vakai foki ki he ngaahi nunuʻa ʻo e ʻauʻauhá, ʻa ia kuó ne fakatupunga ha avaava ʻi he maka ʻo e fakavaʻe motuʻa ʻo e temipalé mo ha ngāvaivai ʻi he ngaahi meʻa ne tufunga ʻaki e maká, ko ha ngaahi fakaʻilonga mahino ʻoku fiemaʻu ke fakamālohia e faʻunga ʻo e falé.

Ko Palesiteni Nalesoni ʻi tuʻa ʻi he Temipale Sōlekí

Naʻe akoʻi mai leva heʻetau palōfita ʻofeiná ʻoku tatau pē ʻa e fiemaʻu ko ia ke fai ha ngaahi ngāue kāfakafa ke fakamālohia e fakavaʻe ʻo e temipalé kae lava ke ne matuʻuaki e ngaahi haʻahaʻa ʻo natulá, mo ʻetau fiemaʻu foki ke fai ha ngaahi ngāue lahi ange—mahalo ko ha ngaahi ngāue kuo teʻeki ai ke tau fai kimuʻa—ke fakamālohia hotau fakavaʻe fakalaumālie ʻia Sīsū Kalaisí. ʻI heʻene pōpoaki fakangalongataʻá, naʻá ne ʻomi ha ongo fehuʻi loloto ʻe ua ke tau fakakaukau fakataautaha ki ai: “Ko e hā hono mālohi hoʻo fakavaʻé? Pea ko e hā ha ngaahi fakaivia ʻoku fiemaʻu ki hoʻo fakamoʻoní mo e mahino ki he ongoongoleleí?”

ʻOku ʻomi ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ha ngaahi founga lelei kuo ueʻi fakalangi ke maluʻi ʻa e ʻauʻauha hotau laumālié, ʻo fakaivia mālohi ai hotau fakavaʻé mo tokoniʻi kitautolu ke tau fakaʻehiʻehi mei he veiveiua ʻetau tuí mo e vaivai ʻetau fakamoʻoní mo e mahino ki he ngaahi moʻoni toputapu ʻo e ongoongoleleí. Ko ha tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ki hono aʻusia e taumuʻa ko ʻení ʻoku maʻu ia ʻi he vahe 12 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ko ha fakahā naʻe fakafou mai ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá kia Siosefa Naiti, ko ha tangata angatonu naʻe feinga fakamātoato ke ne maʻu ha mahino ki he finangalo ʻo e ʻEikí, ʻo ʻikai koeʻuhí ko ha fakafōtunga fakangalingali pē ki he sio mai ʻa e kakaí ka ke līʻoa moʻoni ʻi hono tuʻunga fakaākongá—“ʻo mālohi hangē ko e ngaahi pou ʻo e langí.” Naʻe folofola e ʻEikí ʻo pehē:

“Vakai, ʻoku ou lea kiate koe, kae ʻumaʻā foki ʻa kinautolu kotoa pē ʻa ia ʻoku ʻiate kinautolu ʻa e ngaahi holi ke ʻomai mo fokotuʻu ʻa e ngāue ní;

“Pea ʻe ʻikai lava ha taha ke tokoni ʻi he ngāué ni ʻo kapau ʻe ʻikai te ne loto-fakatōkilalo pea fonu ʻi he ʻofá, ʻo maʻu ʻa e tuí, ʻamanaki leleí, mo e manavaʻofá, pea anga fakamaʻumaʻu ʻi he meʻa kotoa pē ʻa ia ʻe fakafalala kiate ia ke ne tauhí.”

‘Oku fakamanatu mai ʻe he fakahinohino ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku lekooti ʻi he fakahā toputapu ko ʻení, ko e anga-fakamaʻumaʻú ko ha fakaivia mahuʻinga ia ki ha fakavaʻe mālohi ʻia Sīsū Kalaisí. Ko e taha ia e ngaahi ʻulungaanga mahuʻinga fau, ʻo ʻikai ngata pē maʻanautolu kuo uiuiʻi ke ngāué kae maʻanautolu kotoa pē foki kuo nau fai ha fuakava toputapu mo e ʻEikí pea kuo nau tali ke muimui faivelenga ʻiate Iá. ʻOku hanga ʻe he anga-fakamaʻumaʻú ʻo fakatahatahaʻi mo fakamālohia e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisi kehe ʻoku lave ki ai ʻi he fakahā ko ʻení: loto-fakatōkilalo, tui, ʻamanaki lelei, manavaʻofa pea mo e ʻofa haohaoa ʻoku tafe meiate Iá. ʻIkai ke ngata aí, ko hono tanumaki ko ia ʻo e anga-fakamaʻumaʻú ko ha founga mahuʻingamālie ia ke maluʻi ai hotau laumālié mei he ʻauʻauha fakalaumālie māmālie kae hokohoko ʻoku fakatupunga ʻe he ngaahi tākiekina fakamāmani te nau ala ʻai ke ngāvaivai hotau fakavaʻe ʻia Sīsū Kalaisí.

ʻI he ngaahi ʻulungaanga ʻokú ne fakafōtunga ʻa e kau ākonga moʻoni ʻo Kalaisí, ʻoku makehe pē ʻa e anga-fakamaʻumaʻú ko ha sīpinga ʻo e Fakamoʻuí Tonu, ko ha fua mahuʻinga ʻo e Laumālié, ʻoku lava ke maʻu ʻe he tokotaha kotoa pē ʻoku loto-fiemālie ke tākiekina fakalangi iá. Ko e ʻulungaanga ia ʻokú ne ʻomi ʻa e maʻumaʻulutá ki he lotó, ʻo tākiekina ʻa e ngaahi holí mo e ongó ʻaki e poto mo e nonga. ʻI he folofolá, ʻoku fakahaaʻi e anga-fakamaʻumaʻú ko ha konga mahuʻinga ʻo e fakalakalaka ʻi heʻetau fononga fakalaumālié, ʻo tokoni ke tau fakatupulaki ʻa e faʻa kātakí, anga fakaʻotuá, mo e manavaʻofá lolotonga iá ʻoku fakaleleiʻi ai ʻetau ngaahi ongó, ko ʻetau leá mo ʻetau angafaí.

Ko e kau ākonga ʻo Kalaisi ʻoku nau fāifeinga ke tanumaki ʻa e ʻulungaanga faka-Kalaisi ko ʻení ʻoku fakautuutu ʻenau loto-fakatōkilaló mo e fonu ʻi he ʻofá. ʻOku nau fakatupulaki ha mālohi fakaeloto ʻoku nongá, pea ʻoku nau malava lelei ange ʻo mapuleʻi ʻa e loto-ʻitá, lehilehiʻi ʻa e faʻa kātakí, pea feohi mo e niʻihi kehé ʻi he ʻūkuma, fakaʻapaʻapa mo e ngeia, ʻo aʻu ki he taimi ʻoku taulōfuʻu mai ai e faingataʻá. ʻOku nau feinga ke ʻoua te nau anga fakaehaua ka ʻoku nau fili ke fakafōtunga ʻaki e fakapotopoto fakalaumālie, ʻo tataki ʻe he angamalū pea mo e ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻI he founga ko ʻení, ʻoku siʻisiʻi ange ai ke nau lavengofua ʻi he ʻauʻauha fakalaumālié koeʻuhí he ʻoku hangē ko e akonaki ʻa e ʻAposetolo ko Paulá, ʻoku nau ʻilo te nau lava ʻo fai e meʻa kotoa pē ʻia Kalaisi ʻokú Ne fakamālohia kinautolú, ʻo aʻu pē ki heʻenau fehangahangai mo e ngaahi faingataʻa ʻe ala siviʻi ai ʻenau fakamoʻoni kiate Iá.

ʻI he Tohi ʻa Paula kia Taitusí, naʻá ne fakahā ai ha faleʻi toputapu fekauʻaki mo e ngaahi tuʻunga ʻulungaanga ʻo kinautolu ʻoku fakaʻamu ke fakafofongaʻi ʻa e Fakamoʻuí mo fai Hono finangaló ʻi he tui mo e mateaki. Naʻá ne pehē ʻoku totonu ke nau angalelei, anga-fakapotopoto, angatotonu mo māʻoniʻoni—ko e ngaahi ʻulungaanga ʻokú ne fakahoʻata mahino ʻa e tākiekina ʻo e anga-fakamaʻumaʻú.

Ka neongo iá, naʻe fakatokanga ʻa Paula ʻoku totonu ke nau “ʻikai fai ki hono lotó, pe ʻitangofua, … [mo] faʻa tā.” Ko e faʻahinga ʻulungaanga peheé ʻoku fehangahangai ia mo e fakakaukau ʻa e Fakamoʻuí pea ʻokú ne taʻofi ai ʻa e tupulaki fakalaumālie moʻoní. ʻI he puipuituʻa fakafolofolá, ko e “ʻikai fai ki hono lotó” ko ha taha ia ʻoku ʻikai loto ke fielahi mo hīkisia; ko e “[ʻikai] ʻitangofuá” ko ha taha ia ʻoku fakaʻehiʻehi mei he fakahehema fakanatula ke ‘iteʻita mo kinaʻiá; pea ʻoku ʻuhinga ʻa e “[ʻikai] faʻa taá” ki ha taha ʻoku ʻikai ke ne tali ʻa e ʻulungaanga fakakikihí, fakamālohí mo fefeká ʻi he lea, fakatuʻasino mo fakaeloto. ʻI heʻetau feinga ke liliu hotau ʻulungāngá ʻi he tui mo e loto-fakatōkilaló, ʻe lava ke fokotuʻu malu kitautolu ʻi he maka mālohi ʻo ʻEne ʻaloʻofá pea hoko ko ha meʻangāue haohaoa mo masani ʻi Hono toʻukupu māʻoniʻoní.

ʻAna mo Samuela

ʻI he fakakaukau ki he fiemaʻu ke tanumaki ʻa e ʻulungaanga ʻo e anga-fakamaʻumaʻú, ʻoku ou manatu ki he ngaahi lea ʻa ʻAna, ko e faʻē ʻa e palōfita ko Samuelá—ko ha fefine tui lahi naʻá ne fai ha hiva fakafetaʻi ki he ʻEikí, neongo e hili e ngaahi faingataʻa lahí. Naʻá ne pehē, “ʻOua naʻa toe talanoa fakafiefielahi [faufaua] pehē; ʻoua naʻa pā mai ʻa e lea mālohi mei ho ngutú: he ko e ʻOtua ʻo e [poto] ʻa [e ʻEikí], pea ʻoku ʻeke‘i ʻe ia ʻa e ngaahi faiangá.” Ko ʻene hivá ʻoku ʻikai ko ha lotu pē—ko ha fakaafe ia naʻá ne fai pē kiate ia ke ngāue ʻi he loto-fakatōkilalo, mapuleʻi ia mo moʻui fakafuofua pē. ʻOku fakamanatu mai ʻe ʻAna ʻoku ʻikai fakahaaʻi ʻa e mālohi fakalaumālie moʻoní ʻi he ngaahi fakafōtunga noaʻiá pe lea fielahí ka ʻi he anga-fakamaʻumaʻu mo faʻa fakakaukau ʻoku fenāpasi mo e poto ʻa e ʻEikí.

ʻOku lahi e taimi ʻoku faʻa fakahīkihikiʻi ai ʻe he māmaní ʻa e ʻulungaanga ʻoku tupu mei he fakamālohí, fielahí, siʻi e kātakí mo e hulutuʻa e holí, ʻo faʻa fakatonuhiaʻi e faʻahinga ʻulungaanga peheé ko ha ola ʻo e ngaahi tākiekina ʻo e moʻui fakaʻahó pea mo ha holi ke maʻu ha fakapapau mo e ongoongo. ʻI he taimi ʻoku tau fili ai ke tafoki mei he anga-fakamaʻumaʻú mo tukunoaʻi e ivi tākiekina ongoʻingofua mo fakapotopoto ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻetau ngāué mo e leá, ʻoku tau tōngofua ai ʻi he tauhele ʻa e filí, ʻa ia ʻe iku tataki ai kitautolu ke lea ʻaki ha ngaahi lea mo ohi mai ha ngaahi ʻulungaanga te tau fakaʻiseʻisa ai, ʻo tatau pē ʻi hotau ngaahi vā fakasōsialé, fakafāmilí pe fakalotú. ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ke tau fakamālohia ʻa e ʻulungaanga ko ʻení tautautefito ʻi he taimi faingataʻá, he ko e taimi pehení ʻoku toki fakahaaʻi ai e ʻulungaanga totonu ʻo e fakafoʻituituí. Hangē ko ia ne lea ʻaki ʻe Māteni Lufa Kingi ko e Siʻí, “Ko e ʻulungaanga totonu ʻo ha tangata ʻoku ʻikai ko e tuʻunga ʻokú ne ʻi ai ʻi he taimi ʻoku fiemālie mo faingamālie aí, ka ko e tuʻunga ʻokú ne ʻi ai ʻi he taimi ʻo e faingataʻá mo e fakakikihí.”

ʻI heʻetau hoko ko e kakai fuakavá, ʻoku uiuiʻi kitautolu ke tau fakamaʻunga ke loloto hotau lotó ʻi he ngaahi palōmesi toputapu kuo tau fai ki he ʻEikí, ʻo muimui tokanga ki he sīpinga kuó Ne fokotuʻu ʻo fakafou ʻi Heʻene tā-sīpinga haohaoá. Ko hono olá, naʻá Ne talaʻofa mai, “Ko e moʻoni, ko e moʻoni, ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, ko ʻeku tokāteliné ʻeni pea ʻilonga ʻa kinautolu ʻoku langa aí ʻoku nau langa ki heʻeku maká, pea ʻe ʻikai ikuna ʻa kinautolu ʻe he ngaahi matapā ʻo helí.”

Ko e Fakamoʻuí

ʻOua ʻE Tuku ke Puputuʻu Homou Lotó, tā fakatātā ʻa Howard Lyon, ʻi he angalelei ʻa e Havenlight

Naʻe fakaʻilongaʻi e ngāue ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní ʻaki e anga-fakamaʻumaʻu ʻi he kihiʻi konga kotoa pē ʻo Hono ʻulungāngá. ʻI Heʻene sīpinga haohaoá, naʻá Ne akoʻi mai ai ke tau “faʻa kātaki ʻi he ngaahi faingataʻá, ʻoua ʻe lea kovi kiate kinautolu ʻoku lauʻikoví.” ʻI Heʻene akonaki ʻoku totonu ke ʻoua naʻa tau tukulolo ki he loto-ʻitá koeʻuhí ko e fekeʻikeʻí mo e fakakikihí, naʻá Ne folofola ai ʻo pehē, “Kuo pau ke mou fakatomala, pea hoko ʻo tatau mo ha tamasiʻi siʻi.” Naʻá Ne akonaki foki ko kinautolu kotoa pē ʻoku fakaʻamu ke haʻu kiate Ia ʻi he loto-fakamātoato moʻoní kuo pau ke nau fakalelei mo e niʻihi ʻoku nau ʻita ki aí pe ko e niʻihi ʻoku ʻita mai kiate kinautolú. ʻI he ʻulungaanga fakamaʻumaʻu mo ha loto-manavaʻofa, naʻá Ne fakapapauʻi mai ai kiate kitautolu ko e taimi ʻoku angamālohi, taʻeʻofa, taʻe-fakaʻapaʻapa, pe taʻetokaʻi mai ai kitautolú, he ʻikai mahuʻi ʻEne ʻofá meiate kitautolu, pea he ʻikai hiki ʻa e fuakava ʻo ʻEne melinó mei heʻetau moʻuí.

ʻI he ngaahi taʻu siʻi kuohilí, naʻá ku maʻu ai mo hoku uaifí ha faingamālie toputapu ke feʻiloaki mo ha kāingalotu faivelenga ʻo e Siasí ʻi Mekisikou Siti. Ko e tokolahi ʻo kinautolu, tatau pē fakataautaha pe fakafou ʻi hanau ʻofaʻanga, kuo nau kātekina ha ngaahi faingataʻa ʻoku ʻikai faʻa mafakamatalaʻi, kau ai e kaihaʻasi e fānaú, tāmaté, mo e ngaahi fakamamahi fakaloloma kehe.

ʻI heʻema sio ki he fofonga ʻo e Kāingalotu ko iá, naʻe ʻikai ke ma sio ki ha loto-ʻita, tāufehiʻa, pe ko ha loto-holi ke sāuni. Ka naʻá ma sio ki ha loto-fakatōkilalo fakalongolongo. Naʻe malama mei honau fofongá ha fakaʻānaua moʻoni ki ha fakamoʻui mo e fiemālie, neongo kuo nau kafo ʻi he mamahí. Neongo ne mamahi honau lotó ʻi he faingataʻaʻiá, ka naʻe kei laka atu pē ʻa e Kāingalotu ko ʻení ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí, ʻo fili ke ʻoua naʻa tuku ke hoko ʻenau mamahí ko ha meʻa ke veiveiua ai ʻenau tuí pe fakatupunga ai ha vaivai ʻenau fakamoʻoni ki he ongoongoleleí.

ʻI he fakaʻosinga ʻo e fakataha toputapu ko iá, ne ma feʻiloaki mo e tokotaha kotoa pē ʻo kinautolu. Naʻe hoko ʻa e lulululu kotoa pē mo e fāʻofua kotoa pē ko ha fakamoʻoni fakalongolongo ia te tau lava ʻi he tokoni ʻa e ʻEikí, ʻo fili ke tali ʻi he anga-fakamaʻumaʻu ʻa e ngaahi taʻe-fiemālie mo e faingataʻa ʻo e moʻuí. Naʻe hoko ʻenau tā-sīpinga fakalongolongo mo taʻeʻiloá ko ha fakaafe loto-ʻofa ia ke ʻaʻeva ʻi he hala ʻo e Fakamoʻuí ʻi he anga-fakamaʻumaʻu ʻi he meʻa kotoa pē. Naʻá ma ongoʻi hangē ne ma ʻi he haʻohaʻonga ʻo ha kau ʻāngeló.

Naʻe mamahi ʻa Sīsū Kalaisi, ko e tokotaha mālohi tahá, maʻatautolu kae ʻoua kuo tafe Hono taʻataʻá mei he ava kotoa ʻo Hono kilí, ka naʻe ʻikai ʻaupito ke Ne tuku ke tākiekina ʻe he ʻitá Hono finangaló, pe te Ne teitei folofola ʻaki ha lea fefeka, fakaʻita pe taʻe-feʻunga, ʻo aʻu pē ki he uhouhonga ʻo ʻEne faingataʻaʻiá. ʻI he anga-fakamaʻumaʻu haohaoa mo e angamalū taʻe-hano-tatau, naʻe ʻikai ke Ne fakakaukau kiate Ia ka ki he fānau takitaha ʻa e ʻOtuá—ʻi he kuohilí, lolotongá mo e kahaʻú. Naʻe fakamoʻoni ʻa e ʻAposetolo ko Pitá ki he ʻulungaanga fakaʻeiʻeiki ʻo Kalaisí ʻi he taimi naʻá ne pehē ai, “ʻA ia naʻe ʻikai ke toe manuki ʻi hono manukia iá; ʻi heʻene mamahí, naʻe ʻikai te ne fakamana; ka naʻá ne tuku ia kiate ia ʻoku fakamaau māʻoniʻoní.” Neongo ʻEne aʻusia ʻa e tumutumu ʻo e mamahí, ka naʻe kei fakahaaʻi pē ʻe he Fakamoʻuí ʻa e anga-fakamaʻumaʻu ne haohaoa mo fakalangi. Naʻá Ne folofola, “Ka neongo iá, kae tuku ʻa e lāngilangí ki he Tamaí, pea naʻá ku inu ai ʻo fakaʻosi ʻa ʻeku ngaahi teuteu ki he fānau ʻa e tangatá.”

Siʻoku kāinga ʻofeina, ʻoku ou fai atu ha fakaafe fakamātoato kiate kitautolu hono kotoa ke tau fakafonu ʻetau fakakaukaú mo e lotó ʻaki e ʻulungaanga faka-Kalaisi ʻo e anga-fakamaʻumaʻú, ko ha tali toputapu ia ki he kole fakaepalōfita ʻa siʻi Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní. ʻI heʻetau fāifeinga ʻi he tui mo e faivelenga ke lalanga ʻa e anga-fakamaʻumaʻú ki heʻetau ngaahi angafaí mo e leá, ʻoku ou fakamoʻoni te tau fakamālohia mo fakamaʻunga ʻetau moʻuí ke toe malu ange ʻi he fakavaʻe pau ʻo hotau Huhuʻí.

ʻOku ou fakamoʻoni ʻi he loto-moʻoni ko e tulifua taʻetūkua ko ia ki he anga-fakamaʻumaʻú ʻokú ne fakahaohaoaʻi ai hotau laumālié mo fakamāʻoniʻoniʻi hotau lotó ʻi he ʻao ʻo e Fakamoʻuí, ʻo tohoakiʻi māmālie ai kitautolu kiate Ia mo teuteuʻi kitautolu, ʻi he ʻamanaki lelei mo e melino, ki he ʻaho nāunauʻia ko ia te tau feʻiloaki ai mo Ia ʻi Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí. ʻOku ou fai ʻa e ngaahi lea toputapú ni ʻi he huafa ʻo hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.