ʻOua Naʻa Fakafefeka Homou Lotó
Kapau te tau fakatomala fakamātoato, maʻu ha loto-fakatōkilalo, pea falala mo fakatetuʻa ki he ʻEikí, ʻe fakamolū hotau lotó.
Naʻe kamata hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he taimi naʻe hā ai ʻa e ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá ki he talavou ko Siosefa Sāmitá, ʻo tali ʻene lotu fakatōkilaló. Naʻe kau ʻi he Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí ʻa hono liliu ʻe Siosefa Sāmita ha lekooti fakakuongamuʻa ʻaki ʻa e meʻafoaki mo e mālohi ʻo e ʻOtuá. ʻOku ʻi he lekōtí ni ʻa e “ngaahi ngāue ʻa e ʻOtuá mo e kakai naʻa nau nofoʻi ʻa e ongo ʻAmeliká ʻi he kuonga muʻá, pea ʻoku ʻi ai hono kakato ʻo e ongoongolelei taʻengatá.”
ʻI heʻeku lau e Tohi ʻa Molomoná ʻi heʻeku kei siʻí, naʻá ku faʻa fifili pe ko e hā naʻe ʻikai ke tui ai ʻa Leimana mo Lemiuela ki he ngaahi moʻoni naʻe ʻoange kiate kinauá, naʻa mo e taimi naʻe hā ai ha ʻāngelo ʻa e ʻEikí ʻo folofola hangatonu kiate kinauá. Ko e hā naʻe ʻikai ke loto-fakatōkilalo mo talangofua lahi ange ai ʻa Leimana mo Lemiuela ki he ngaahi akonaki ʻa ʻena tamai ko Līhaí, mo hona tehina ko Nīfaí?
Naʻá ku maʻu ha tali ki he fehuʻi ko ʻení ʻi he 1 Nīfaí, ʻa ia ʻoku pehē ai naʻe “loto-mamahi [ʻa Nīfai] koeʻuhí ko e fefeka ʻo hona lotó.” Naʻe ʻeke ʻe Nīfai ki hono ongo taʻoketé, “Ko e hā ʻoku fefeka pehē ai homo lotó, pea fakapoʻuli lahi pehē ai hoʻomo fakakaukaú?”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke maʻu ha loto-fefeká?
Ko e liliu faka-Kōlea ʻo e “fefeká” ʻi he Tohi ʻa Molomoná ko e 완악 (Wan-Aak: 頑惡). ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he kupuʻi lea ko ʻení ʻa e mataʻitohi faka-Siaina “Wan” (頑), ʻoku ʻuhinga ko e “paongataʻa,” mo e “Aak” (惡), ʻoku ʻuhinga ko e “faiangahala.” ʻI he taimi ʻoku tau fakafefeka ai hotau lotó, ʻoku fakakuihi kitautolu, pea ʻe ʻikai lava ke hū ʻa e ngaahi meʻa leleí ki hotau lotó pe ki hotau ʻatamaí. ʻOku tau fakaʻau ʻo paongataʻa mo kamata ke tokanga lahi ange ki he ngaahi holi fakamāmaní, mo tāpuni ai hotau lotó ki he ngaahi meʻa ʻa e ʻOtuá. ʻOku tau fili ke tokanga pē ki heʻetau ngaahi fakakaukaú kae ʻikai tali e fakakaukau mo e fakahinohino ʻa e niʻihi kehé. ʻOku tau fili ke ʻoua ʻe fakaava hotau lotó ki he ngaahi meʻa ʻa e ʻOtuá ka ki he ngaahi ivi tākiekina ʻo e ngaahi meʻa ʻo māmaní mo e filí. ʻI he taimi ʻoku fakafefeka ai hotau lotó, ʻoku tau tekeʻi ʻa e ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku tau “tuai ke manatuʻi ʻa e ʻEikí,” pea ʻi he fakalau ʻa e taimí ʻoku fakaʻau ʻo “ʻikai [ke tau] ongoʻi” ʻEne ngaahi folofolá.
Naʻe akoʻi ʻe ʻAlamā ʻa e kakai ʻi ʻAmonaihaá ʻoku “liʻaki [ʻe ha niʻihi] ʻa e Laumālie ʻo e ʻOtuá ʻi he fefeka ʻo honau lotó.” Naʻá ne toe akoʻi foki “ko kinautolu ʻe fakafefeka honau lotó, ʻe foaki kiate kinautolu ʻa e konga siʻi ange ʻo e folofolá kae ʻoua kuo ʻikai ke nau ʻiloʻi ha meʻa ʻo kau ki heʻene ngaahi meʻa liló.” ʻE fakaiku, ʻo mahuʻi ʻa e Laumālié, pea “toʻo [ʻe he ʻEikí ʻEne] folofolá” meiate kinautolu ʻoku fakafefeka honau lotó ʻo tatau tofu pē mo Leimana mo Lemiuelá. Koeʻuhí naʻe fakafefeka maʻu pē ʻe Leimana mo Lemiuela hona lotó, tekeʻi ʻa e ngaahi ongo ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, mo fili ke ʻoua te na tali e folofola mo e ngaahi akonaki ʻa ʻena tamaí pea mo Nīfaí, naʻe iku ai ʻo na fakasītuʻaʻi ʻa e ngaahi moʻoni taʻengata mei he ʻOtuá.
Naʻe loto-fakatōkilalo maʻu pē ʻa Nīfai, mo fekumi ki he fakahinohino ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí, ʻo fehangahangai ia mo Leimana mo Lemiuela. Ko hono olá, naʻe fakamolū ʻe he ʻEikí e loto ʻo Nīfaí. ʻOku fakamatalaʻi ʻe Nīfai naʻá ne “tangi ki he ʻEikí; pea vakai, naʻá ne ʻaʻahi mai kiate au, ʻo ne fakamolū hoku lotó peá u tui ai ki he ngaahi lea kotoa pē kuo lea ʻaki ʻe heʻeku tamaí.” Naʻe tokoniʻi ʻe he ʻEikí ʻa Nīfai ke ne tali, mahino, pea tui ki he ngaahi meʻa lilo kotoa ʻa e ʻOtuá mo ʻEne ngaahi folofolá. Naʻe lava ʻa Nīfai ke ne maʻu ʻa e takaua maʻu pē ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.
Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo fai ke ʻoua ʻe fakafefeka hotau lotó?
ʻUluakí, te tau lava ʻo ako fakahoko ʻa e fakatomala fakaʻahó.
Naʻe akoʻi ʻe hotau Fakamoʻuí, “Ko ia ia ʻe fakatomala pea haʻu kiate au ʻo hangē ko ha tamasiʻi siʻí, te u tali ia.” Kuo akoʻi mai ʻe hotau palōfita ʻofeiná, Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, ʻo pehē:
“Ko e kī ki he fakalakalaká ko e fakatomalá. ʻOku ʻai ʻe he tui haohaoá ke tau laka maʻu pē ki muʻa ʻi he hala ʻo e fuakavá.
“Kātaki ʻoua naʻa manavasiʻi pe fakatoloi ʻa e fakatomalá. ʻOku fiefia ʻa Sētane ia ʻi hoʻo mamahí. … Kamata ʻi he ʻahó ni ke ke foua ʻa e fiefia ʻo hono siʻaki e tangata fakakakanó. ʻOku ʻofeina maʻu pē kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ʻo tautautefito ki he taimi ʻoku tau fakatomala aí.”
ʻI heʻetau aʻusia ʻa e fiefia ʻo hono fakamolū hotau lotó mo haʻu ki he ʻEikí, ʻoku tau hoko ai ʻo “hangē ha tamasiʻi siʻí, ʻo angavaivai, angamalū, loto-fakatōkilalo, faʻa kātaki, fonu ʻi he ʻofa, pea loto-fiemālie ke fakavaivai ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku ʻafioʻi ʻe he ʻEikí ʻoku lelei ke ne faí, ʻo hangē ʻoku fakavaivai ʻe ha tamasiʻi siʻi ki heʻene tamaí.”
Uá, te tau lava ke ako fakahoko ʻa e loto-fakatōkilaló.
ʻE hanga ʻe he fakatomala fakaʻahó ʻo ʻomai ʻa e loto-fakatōkilaló ki hotau lotó. ʻOku tau fie loto-fakatōkilalo ʻi he ʻao ʻo e ʻEikí, ʻo hangē ha kiʻi tamasiʻi siʻi ʻoku talangofua ki heʻene tamaí. Te tau lava leva ai ke maʻu maʻu pē ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻiate kitautolu, pea ʻe molū hotau lotó.
Kuó u maheni mo hoku uaifi ko Suú, mo ha ongomātuʻa lelei ʻi he taʻu ʻe fā kuohilí. ʻI he taimi naʻa mau fuofua fetaulaki aí, ne toki papi pē ʻa e husepānití ki he Siasí, pea lolotonga talanoa hono uaifí mo e kau faifekaú ke ne ako ʻa e ongoongoleleí. Naʻe talanoa ha kau faifekau tokolahi mo ia ke tokoni ke ne haʻu kia Kalaisi. Naʻá ma ongoʻi kuó ne ʻosi maʻu ha fakamoʻoni mālohi ki he ongoongoleleí mo ʻiloʻi ʻoku moʻoni ʻa e Siasí. Naʻá ne faʻa ongoʻi ʻa e Laumālié lolotonga ʻemau faʻa talanoá pea naʻá ne kau mai ki he ngaahi houalotú kātoa. Naʻe manako ke feohi mo e kāingalotu fakaʻofoʻofa ʻo e uōtí. Neongo ia, ka naʻe faingataʻa ke ne tali ke ʻalu hifo ki he vai ʻo e papitaisó. Naʻá ne laukonga ʻi ha ʻaho ʻe taha ʻi he Molonai 7:43–44, ʻoku pehē:
“Pea ko e tahá, vakai ʻoku ou pehē kiate kimoutolu ʻe ʻikai te ne maʻu ʻa e tuí mo e ʻamanakí, kapau ʻoku ʻikai te ne angamalū mo loto-fakatōkilalo.
“Ka pehē, ʻoku taʻeʻaonga [hoʻo] tuí mo e ʻamanaki leleí, he ʻoku ʻikai ha taha ʻoku hōifua ki ai ʻa e ʻOtuá, ka ko e angamaluú mo e loto-fakatōkilaló.”
Hili ʻene lau ʻa e ongo veesi ko ʻení, naʻá ne fakatokangaʻi ʻa e meʻa naʻe fiemaʻu ke ne fakahokó. Naʻe fakakaukau ia kuo mahino ki ai ʻa e ʻuhinga ʻo e angamaluú mo e loto-fakatōkilaló. Neongo ia, ka naʻe ʻikai feʻunga ʻa ʻene mahinó ke ne maʻu ha tui mo ha ʻamanaki ke talangofua ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá. Naʻe fiemaʻu ke ne tukuange ʻene paongataʻá mo e poto ʻoʻoná. Naʻe kamata leva ke ne loto-fakatōkilalo ʻo fakafou ʻi he fakatomala fakamātoató. Naʻe kamata ke mahino kiate ia ʻa e loto-fakatōkilaló ʻi he anga ʻo e ʻafio mai ʻa e ʻOtuá. Naʻá ne falala ki he Tamai Hēvaní mo lotu ke fakamolū hono lotó. ʻI he ngaahi lotu ko ʻení, naʻá ne ongoʻi ai hono fakamoʻoniʻi ange ʻe he Laumālié ʻoku finangalo ʻa e Tamai Hēvaní ke ne papitaiso.
Naʻe fakatou fakamatala ʻe he husepānití mo e uaifí ko e lahi ange ʻena loto-fakatōkilaló, ko e lahi ange ia e mahino kiate kinaua e ngaahi folofola ʻa e ʻOtuá, pea naʻe fakamolū hona lotó ke na muimui ki he ngaahi akonaki ʻa hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.
Tolú, te tau lava ʻo falala mo fakatetuʻa ki hotau Fakamoʻuí.
Naʻe hoko ʻa Nīfai ko ha sīpinga maʻongoʻonga ʻo e tukuange ke fakamolū hono lotó ʻaki ʻene falala ki he ʻEikí. Naʻá ne akoʻi, “Kuó u falala kiate koe, pea te u falala kiate koe ʻo taʻengata. ʻE ʻikai te u falala ki he nima ʻo e kakanó.” Ko e meʻa tatau pē, ʻi ha fakahā naʻe fai ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, naʻe folofola ai ʻa e ʻEikí, “Falala ki he Laumālie ko ia ʻoku tākiekina ke faileleí—ʻio, ke faitotonu, ke ʻaʻeva ʻi he loto-fakatōkilaló.” ʻI he taimi ʻoku tau falala ai ki he ʻEikí mo fakatetuʻa kiate Iá, te Ne fakamolū hotau lotó, pea ʻe faitokonia kitautolu ʻi hotau ngaahi faingataʻaʻiá, palopalemá, mo e ngaahi mamahí.
Kapau te tau fakatomala fakamātoato, loto-fakatōkilalo, pea falala mo fakatetuʻa ki he ʻEikí, ʻe fakamolū hotau lotó. Te Ne lilingi mai Hono Laumālié mo fakahā mai ʻa e ngaahi meʻalilo ʻo e langí. Te tau tui ki he folofola kotoa kuó Ne akoʻí, pea ʻe loloto ange e mahino te tau maʻú.
Naʻe hoko hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisi ko e sīpinga fisifisimuʻa ʻo e angamaluú. ʻI he 2 Nīfai 31:7, ʻoku tau lau ai, “Neongo ʻa ʻene māʻoniʻoní, ka ʻokú ne fakahā ki he fānau ʻa e tangatá, ʻokú ne fakavaivaiʻi ia ʻo fakatatau ki he kakanó ʻi he ʻao ʻo e Tamaí, pea ʻokú ne fakahā ki he Tamaí te ne talangofua kiate ia ʻi he tauhi ʻene ngaahi fekaú.” Neongo naʻá Ne māʻoniʻoni mo haohaoa, ka naʻá Ne āfeitaulalo ʻi he ʻao ʻo e Tamaí pea talangofua kiate Ia ʻaki ʻEne papitaiso.
ʻI he fakaʻosinga e moʻui fakamatelie ʻa Sīsū Kalaisí, naʻá Ne āfeitaulalo ki Heʻene Tamaí ʻaki ʻEne inu ʻa e ipu [koná]. Naʻe fakatupu ʻe he mamahi ko ʻení ke Ne “tetetete … koeʻuhí ko e mamahí, … pea tautaʻa ko e taʻataʻa ʻi he ava kotoa ʻo [Hono] kilí, pea mamahiʻia ʻi he sinó mo e laumālié fakatouʻosi.” Naʻe tautapa ʻa e Fakamoʻuí pe ʻe lava “ke ʻoua [te Ne] inu ʻi he ipu mahí, pea holomui.” Naʻá Ne folofola, “Ka neongo ia, tuku ʻa e lāngilangí ki he Tamaí, peá [Ne] inu ai ʻo fakaʻosi ʻa [ʻEne] ngaahi teuteu ki he fānau ʻa e tangatá.”
Kāinga, kuo foaki kiate kitautolu ʻa e tauʻatāina ke filí. Te tau lava ʻo fili ke fakafefeka hotau lotó, pe fili ke fakamolū hotau lotó. Te tau lava ʻi heʻetau moʻui fakaʻahó ke fili ke fai ʻa e ngaahi meʻa ʻokú ne fakaafeʻi ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí ke nofoʻia hotau lotó. ʻOku ou ʻilo ʻoku ʻi he ngaahi fili ko ʻení ʻa e nongá mo e fiefiá.
Tau muimui muʻa ʻi he sīpinga ʻa hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻa ē ʻoku muimui ki he finangalo ʻo e Tamaí. ʻI heʻetau fai iá, kuo ʻosi talaʻofa mai ʻe he ʻEikí, “He, vakai, te u tānaki ʻa kinautolu ʻo hangē ko hono tānaki ʻe ha motuʻa moá ʻa hono ʻuhikí ʻi hono lalo kapakaú, ʻo kapau ʻe ʻikai te nau fakafefeka honau lotó.” ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.