Ko ʻEku ʻOfa ki he Fakamoʻuí ʻa ʻEku “Taumuʻá”
ʻOku ou ʻofa ʻi hotau Fakamoʻuí. Ko e ʻuhinga moʻoni mo maʻongoʻonga taha ʻeni ʻo e meʻa ʻoku ou fakahokó.
Kuó ke fakatokangaʻi nai hono toutou fakahoko mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ko hotau palōfita ʻofeiná, ha ngaahi fakaafe? ʻOku ʻikai ha ofo, kuó ne fakaafeʻi kitautolu ke tau ako mo fakalaulauloto ki he ngaahi pōpoaki naʻe vahevahe ʻi he ongo konifelenisi ʻe ua kuo ʻosí. ʻI ʻEpeleli 2024, naʻá ne pehē ai, “ʻOku ou fakatauange te mou toutou ako ʻa e ngaahi pōpoaki ʻo e konifelenisi ko ʻení ʻi he ngaahi māhina ka hoko maí.” Pea ʻi ʻOkatopa 2024, naʻá ne pehē: “ʻOku ou tapou atu ke mou ako [ʻa e] ngaahi pōpoaki [ʻa e kau leá]. Fakaʻaongaʻi ia ko ha sivi taupotu ʻo e meʻa ʻoku moʻoní mo ia ʻoku ʻikaí ʻi he lolotonga ʻo e māhina ʻe ono ka hokó.”
ʻE lava ke tānaki ʻa e ngaahi fakaafe ko ʻení ki he ngaahi fakaafe fakaepalōfita kuo tau maʻu ʻi hono kotoa ʻetau moʻuí, kau ai pea tautautefito ki he ngaahi fakaafe ko ia kuo tau maʻu ʻi he ngaahi taʻu kimuí ni maí. Mahalo te tau ongoʻi pe fakakaukau ʻoku toe tānaki atu ʻa e ngaahi fakaafé ni ki heʻetau ngaahi lisi ke fakahokó koeʻuhí pē naʻe fakaafeʻi pe naʻe kole mai ke tau fai ia. Ka ʻoku ʻi ai nai ha meʻa ʻoku mahulu hake ai?
ʻI he fakalaulauloto ki he meʻá ni mo e ngaahi fakaafe kotoa naʻa tau maʻú, naʻá ku manatu ai ki ha meʻa naʻá ku ako mo fili ʻi he fuoloá. ʻOku ou feinga ke fakahoko ʻa e ngaahi meʻá ni, ʻa ia ʻoku mahuʻinga kiate aú koeʻuhí ʻoku ou ʻofa kiate Ia; ʻoku ou ʻofa ki hotau Fakamoʻuí. Ko e ʻuhinga moʻoni mo maʻongoʻonga taha ʻeni ʻo e meʻa ʻoku ou fakahokó, pea ʻoku fakafehokotaki leva ki ai ʻa ʻeku ʻofa kiate kimoutolu ko siʻoku kāinga ʻofeina.
ʻI heʻeku hoko ko homou tokoua pe tuongaʻané, ʻoku ou fakaʻamu te mou lau ʻeku leá ko ha fakaafe fakamātoato ke feinga ke mahino ʻa e faingamālie ke fakafehokotaki ʻa e meʻa kotoa ʻoku tau faí ki heʻetau ʻofa ki he Fakamoʻuí.
ʻE tokoni hono fakahoko ʻení ke mahino kiate kitautolu ʻa e “taumuʻa” moʻoni ʻo e meʻa kotoa pē ʻoku tau fai ko e kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí. ʻE tokoni ʻeni ke tau fakamālohia hotau vā fakafuakava mo e ʻOtuá, ʻi he mahino kiate kitautolu ʻa ʻEne ngaahi moʻoni fakalangi mo taʻengatá—ʻa ʻEne ngaahi moʻoni taʻengata mo pau ʻa ia he ʻikai teitei liliú. Ko e ngaahi moʻoni taʻengata hangē ko e “He naʻe ʻofa pehē ʻa e ʻOtuá ki māmani, naʻá ne foaki hono ʻAlo pē taha naʻe fakatupú, koeʻuhí ko ia kotoa pē ʻe tui kiate iá ke ʻoua naʻa ʻauha, kae maʻu ʻa e moʻui taʻengatá.”
Ko e mālié, taimi ʻe niʻihi ʻoku tau fakahoko maʻu pē ha ngaahi meʻa ʻo aʻu ki ha tuʻunga kuo hoko ia ko ha ngaahi tukufakaholo, pea tau fakaʻatā ai ʻa e ngaahi tukufakaholó ni pe ngaahi ʻekitivitií ke ne puleʻi ʻa ʻetau feinga ke langaki ʻa e tui kia Sīsū Kalaisí. ʻOku hangē ia ʻoku tau fakahoko ʻa e ngaahi meʻá ni koeʻuhí kuo taʻu lahi ʻetau fakahoko iá, ʻo ʻikai fakakaukau ki heʻene uesia hotau vā fakafuakava mo e Fakamoʻuí.
ʻI he māmani ʻoku tau moʻui aí, ʻoku tau faʻa tokanga taha ki he meʻa ʻoku tau faí mo hono fakakakato maʻu pē ʻa e ngaahi ngāué mo e ngaahi taumuʻá. ʻI he tafaʻaki fakalaumālié, ʻoku ʻi ai hotau faingamālie ke tau fakalaka atu ʻi hono fai pē ha ngaahi meʻa pe ko hono aʻusia ha ngaahi taumuʻa ʻaki ʻetau maʻu ʻa e mahino ki he ʻuhinga ʻoku tau fakahoko ai kinautolú. Kapau ʻe lava ʻo mahino pea tau fakafehokotaki ʻa e ʻuhinga ʻo ʻetau ngaahi ngāué ki heʻetau ʻofa ki he Fakamoʻuí mo ʻetau Tamai Hēvaní, ʻi hono ngāue ʻaki lelei ʻa e ngaahi faingamālié ni, ʻe mahino ai kiate kitautolu neongo ko ha meʻa lelei hono fakahoko ʻa e ngaahi meʻa ʻoku māʻoniʻoní hangē ko e ngaahi ʻekitivitī pe tukufakaholo ʻa e Siasí pea fakahoko leleí, ka ʻi heʻetau fakafehokotaki ia mo e “taumuʻá,” ʻe tāpuekina kitautolu ke mahino ʻa e ʻuhingá. ʻOku ʻikai ko hono fakahoko pē ʻo e ngaahi meʻa leleí pe fakahoko totonu iá; te tau fakahoko foki ia ʻi he ʻuhinga totonu.
Hangē ko ʻení, ʻi he taimi ʻokú ke fokotuʻu ai ha taumuʻa ke lau ʻa e folofolá, fakahoko ha ngaahi lotu tāumaʻu, pe teuteuʻi ha ʻekitivitī ki ho fāmilí pe uōtí, ko e taumuʻa totonú nai ke fakahoko pē ʻa e ngaahi ngāue ko ʻení? Pe, ko e ngaahi ngāue nai ko ʻení ʻa e founga, mo e meʻangāue ke ke fakaʻaongaʻi ke aʻusia ai ʻa e taumuʻa totonú? Ko e taumuʻá pē nai ke fakahoko ha ʻekitivitī koeʻuhí kuo lau taʻu ʻetau fakahoko mai iá pea fakaʻilongaʻi kuo tau ʻosi fakakakato ia? Pe ko ha toe ngaahi founga nai pē ʻeni ʻoku tau fakaʻaongaʻi ke ako, ongoʻi, mo fehokotaki ai mo e Fakamoʻuí?
Kātaki ʻoua naʻá ke maʻu hala ʻeku ʻuhinga ki hono fakahoko ʻa e ngaahi ʻekitivitií mo e tukufakaholó pe fokotuʻu ha ngaahi taumuʻa pea ngāue mālohi ke aʻusia kinautolú; ʻoku ʻikai ke kovi ia. Ka, ʻoku ou fakaafeʻi kimoutolu ke fakaava homou lotó mo e ʻatamaí ki he faingamālie mo e tāpuaki ko ʻeni ʻo e maʻu ʻa e mahino ki he ʻuhinga ʻoku tau fakahoko ai ʻa e ngaahi meʻá ni mo e founga ʻo ʻetau moʻui ʻaki ʻetau tui fakalotú.
Ko ha sīpinga fisifisimuʻa ʻo e ngaahi tukufakaholo ʻoku fakatefito ʻia Kalaisí, ko e tukupā ko ia naʻe tuku mai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi kiate kitautolu kotoa ʻo fakafofongaʻi ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí. Naʻe pehē ʻe Palesiteni ʻOakesi, “ʻI heʻetau aʻusia ʻa e taʻu foʻoú ni, tau teuteu muʻa ki hano fakamanatua ʻi he Toetuʻú ʻa e feilaulau fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. … Tatau ai pē pe ko e hā e meʻa ʻoku tui ki ai pe fakahoko ʻe he niʻihi kehé, ʻoku totonu ke tau fakamanatua e Toetuʻu ʻa hotau Fakamoʻui moʻuí ʻaki hono ako ʻEne ngaahi akonakí mo tokoni ke fokotuʻu ha ngaahi tukufakaholo ʻo e Toetuʻú ʻi hotau sosaietí fakalūkufua, tautefito ʻi hotau ngaahi fāmilí.” Hangē ko ia kuo mou vakai ki aí, ʻoku ʻikai ko ha fakaafe pē ia ke tau maʻu ha ngaahi tukufakaholo. Ka, ke tau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tukufakaholó ni ko ha founga ke tau ako lahi ange ai fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mo manatua ʻEne Toetuʻú.
Ko e lahi ange ʻetau malava ke fakafehokotaki ʻa e makatuʻungá mo ʻetau ʻofa ki he Fakamoʻuí, ko e lahi ange ia ʻetau malava ke maʻu ʻa e meʻa ʻoku tau fiemaʻu pe fekumi ki aí. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Nalesoni, “Ko e hā pē haʻamou ngaahi fehuʻi pe palopalema, ʻoku maʻu maʻu pē ʻa e talí ʻi he moʻui mo e ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisí.” Pea naʻá ne ʻomi leva ʻa e fakaafe ko ʻení: “Ako lahi ange fekauʻaki mo ʻEne Fakaleleí, ʻEne ʻofá, ʻEne ʻaloʻofá, ʻEne tokāteliné, mo ʻEne ongoongolelei ʻo e faifakamoʻuí mo e fakalakalaká kuo fakafoki maí. Tafoki kiate Ia! Muimui ʻiate Ia!”
Fakalaulauloto ki he meʻá ni ʻi homou lotó mo e fakakaukaú: ʻOkú ke tui nai naʻe taumuʻa ʻa e fakaafe ʻa Palesiteni Nalesoní ke tokoniʻi kitautolu ke tau teuteuʻi ha lisi vakaiʻi ʻa ia te tau tānaki ai ha ʻilo lahi ange mo fakakakato ha ngaahi ngāue kae lava ke tau fakaʻilongaʻi kuo tau fai ʻene fakaafe naʻe ʻomi ke tau fakahokó? Pe ʻokú ne fakaafeʻi nai kitautolu ke tau fakakaukauloto ki he ngaahi tafaʻaki ʻo e ngaahi moʻoni taʻengata mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení ko ha faingamālie ke tau maʻu ai ʻa e mahino ki he “taumuʻá” pea fakafehokotaki e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí kuo fuakava maʻatautolú mo ʻetau fononga fakaākonga ʻi he moʻuí hono kotoa?
Tuku muʻa ke u fakamaʻalaʻala ʻa e tefitoʻi moʻoni ʻoku ou feinga ke fakamahinó. Ko e founga ʻe taha, mahalo ʻoku tāumamaʻo, ko hono lau fakaʻangataha ʻa e ngaahi pōpoaki kotoa pē mei he konifelenisí; pea ʻi heʻene ʻosí pē, te u fakaʻilongaʻi ʻa e fakaafe ko ʻení ʻi heʻeku lisi ngāué ʻo ʻikai toe fai ha meʻa ki he meʻa naʻá ku laú. ʻOku mahino kiate au ko ha tūkunga tāumamaʻo ʻeni, ka ʻoku lava ke hoko. Mahalo ko e tokolahi taha ʻoku tau lolotonga ʻi he tūkunga ko ʻení.
Ko e fakaafé ke ako mo fakalaulauloto ki he ngaahi pōpoaki mei he konifelenisi lahí pea fakaʻaongaʻi ia ke fakapapauʻi mo mahino ʻa e meʻa te tau takitaha lava ʻo fai ke tupulakí.
ʻI heʻetau tali ʻa e fakaafé, maʻu ʻa e mahino ki hono “taumuʻá”, te tau maʻu ha ngaahi faingamālie lahi ange ke ofi ange ai ki he Fakamoʻuí. ʻE kamata ke mahino kiate kitautolu, koeʻuhi ko ʻeku ʻofa ki he Fakamoʻuí, ʻoku ou loto ke ako lahi ange fekauʻaki mo Ia ʻaki ʻeku ako ʻa e ngaahi lea ʻo e kau palōfita moʻuí. Pea koeʻuhí foki ko ʻeku ʻofa ki hoku kāingá, te u vahevahe mo e niʻihi kehé ʻa e ngaahi akonaki ʻa e kau palōfita, kau tangata kikite, mo e kau tangata maʻu fakahaá, ʻo kamata ʻiate kinautolu ʻoku ou ʻofa aí.
ʻI he ongo sīpingá fakatouʻosi, ʻokú ke fakahoko ai ha meʻa māʻoniʻoni. ʻI he sīpinga ʻe taha, ʻoku ngalingali fakaʻaongaʻi ʻe he taumuʻá ʻa e ngaahi founga kuo ʻomi ʻe he Tamai Hēvaní mo e Fakamoʻuí kiate kitautolu, ʻa ia ko e ngaahi pōpoaki naʻe vahevahe lolotonga ʻa e konifelenisi lahí. ʻOku ngāue ʻaki ʻe he sīpinga hono uá ʻa e tāpuaki fungani ʻo hono maʻu ha ʻilo ki he ngaahi ʻuhinga tefitó, ʻo ʻomi ai ha hala ke mahino ʻa e ngaahi moʻoni taʻengatá pea mo e ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa ki he tokotaha kotoa ʻoku nofotaha ʻenau moʻuí ʻi he ngaahi akonaki mo e moʻui ʻa hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí.
Siʻi kāinga, ʻoku ou fakaʻamu te mou lava ʻo ongoʻi mo vakai ki he mahuʻinga ʻo hono fakafehokotaki ʻetau ngaahi ngāué ki heʻetau ʻofa ki he Fakamoʻuí. ʻI ha māmani ʻoku ngaʻunu fakataha ʻi he fehokotaki fefakatauʻakí, ʻe feinga ha ngaahi leʻo ke nau tohoakiʻi koe, ka malava, te nau taki koe ke ke tui ʻoku ʻikai mahuʻinga ha niʻihi ʻo e ngaahi moʻoni mahuʻinga ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí. ʻOku kamata ʻa e ngaahi leʻo ko ʻení mei he moʻoni mahuʻinga ʻo e fiemaʻu ha fakafoki mai ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosi ko ʻení, kau ai ʻa e mahuʻinga ʻo e ʻi ai ha puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi māmani, ʻa ia ʻoku fakafofongaʻi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.
Mahalo te ke fanongo ki ha ngaahi leʻo ʻoku vilitaki mai, ʻoku ʻosi feʻunga pē ha vā fetuʻutaki fakataautaha pe feʻunga ʻa e mahino mo e Fakamoʻuí pea ʻoku ʻikai fiemaʻu pe mahuʻinga ha tui fakalotu pe ko e Siasi kuo fakafoki maí. ʻOku ou fakaafeʻi koe ke ke kiʻi taimi ke fakakaukau pe fakafepakiʻi ke tākiekina koe ʻe he ngaahi fakakaukau takihala ko ʻení, pea ke fakavave ke manatua ʻa e meʻa kuo folofola mo akonaki mai ʻe he Fakamoʻuí kiate kitautolu talu mei he kuonga muʻá—ʻo kamata ʻi he ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi kiate kitautolú pea fakafehokotaki ʻetau ʻofa kiate Kinauá ko ha ʻuhinga ia ke tau muimui ai kiate Kinaua.
Naʻe hāʻele hifo ʻa e ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí ʻo fefolofolai mo Siosefa Sāmita ke fakafoki mai ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí pea ke kamata ʻa e kuonga fakakosipeli ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá, ko Hono Puleʻanga ʻi he māmaní. Ko ia ai, Ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻa e founga kuo fokotuʻu ʻe he Tamai Hēvaní ke maʻu ai ʻa e ngaahi fuakava ke tau lava ʻo foki ki ʻapí. Ko ia, ʻoku tau fiemaʻu ha meʻa lahi ange ʻi ha vā fetuʻutaki fakataautaha pē mo e Tamai Hēvaní mo Hono ʻAló; ʻoku tau fiemaʻu ʻa e ngaahi ouau mahuʻinga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻa ia ʻoku tau fakahoko ai ha ngaahi fuakava mo Kinauá. ʻOku ʻomi heni ha fehokotaki fakafuakava mo Kinaua pea tau lava ai ke maʻu ʻEna ʻofa fakafuakavá, ʻo malava ai ke tau aʻusia ʻa e puleʻanga ʻo e nāunau māʻolunga taha ʻoku teuteu maʻanautolu ʻoku nau tauhi totonu mo faitotonu ki heʻenau ngaahi fuakavá.
ʻOku ou fakahaaʻi ʻaki ʻa e ivi kotoa ʻo hoku lotó ʻa ʻeku fakamoʻoni ki he moʻoni mo fakalangi ʻa hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí. ʻOkú Ne ʻofa ʻiate koe. ʻOkú Ne ʻafioʻi ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻi hoʻo moʻuí. ʻOku mafao mai ʻa Hono toʻukupú, mo fakaafe mai, “Haʻu kiate au, … pea te u foaki ʻa e fiemālie kiate kimoutolu.”
ʻOku ou ʻofa ʻi he Fakamoʻuí, pea ko ʻeku ʻofa kiate Iá ʻa ʻeku “taumuʻá.” ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.