Pea ‘Oku Mau Lea ‘ia Kalaisi
Ko e kau muimui kitautolu ʻo Sīsū Kalaisi, pea ʻoku tau feinga ke fakatou maʻu mo vahevahe ʻEne māmá.
Talateu
ʻI he fakaʻosinga ʻo ha fua fatongia lōloa ki tuʻapuleʻanga, naʻá ku hū atu mo hoku uaifi ko Lesá ki ha malaʻe vakapuna ko e teuteu ki ha folau vakapuna fakaʻosi—ko ha folau ʻi he vālenga ʻo e poó—ke ma aʻu ki ʻapi. ʻI heʻema tuʻu fakataha mo ha niʻihi tokolahi kehe ʻo ngaʻunu māmālie atu ʻi ha kiu lōloá, naʻe lava ke ma ongoʻi ʻa e fakautuutu ʻa e hohaʻa ʻa homa kaungā-folaú ke maʻu ʻenau vaká, ʻi heʻenau fou atu ʻi he vakaiʻi ʻo e paasipōtí mo e visá, pea lavaʻi lelei mo e sivi fakaʻauliliki ʻa e [kasitomú].
Naʻe faifai peá ma aʻu atu ki ha feituʻu naʻe ʻi ai ha ʻōfisa kasitomu naʻe hangē naʻe ʻikai ke ne tokanga ki he lahi ʻa e loto-hohaʻa mo e tailiili ʻi he lokí. Naʻe ʻikai ke ne sio mai, ka naʻá ne ala mai ʻo toʻo atu ʻeku pepá, fakapapauʻi hoku laʻitaá, huke fakavave ʻa e ʻū lauʻi pēsí ʻaki hono motuʻa tuhú, pea faifai peá ne sitapaʻi ʻeku paasipōtí ʻi ha founga longoaʻa.
Naʻá ne ala mai leva ki he ʻū meʻa fakapepa ʻa Lesá. Naʻe ʻikai pē ke hā meiate ia ha faʻahinga ongo fakaeloto, naʻá ne punou pē ʻo tokanga ki heʻene ngāué, naʻá ne huke ʻi he angamaheni pē ʻa e ʻū pēsí mo siofi fakapapau, ʻo tokanga taha ki he fakaikiiki ʻo e meʻa fakapepa naʻe ʻi muʻa ʻiate iá. Naʻá ma kiʻi ʻohovale ʻi heʻene taʻofi fakafokifā, hanga hake hono ʻulú, pea sio fakamamaʻu kia Lesa ʻi ha founga ʻofa mo fakamāfana. ʻI heʻene malimali fiefiá, naʻá ne sitapaʻi fakalelei ʻa e paasipooti ʻa Lesá peá ne fakafoki ange ʻa e ʻū meʻa fakapepá kiate ia. Naʻe malimali atu hoku uaifí, toʻo ʻa e pepá, peá na fepōpoakiʻaki fakamāvae.
“Ko e hā ʻa e meʻa naʻe toki hokó?” Ko ʻeku fehuʻí ange ia ʻi heʻeku ʻohovalé.
Naʻe fakaʻaliʻali mai leva ʻe Lesa ʻa e meʻa naʻe sio ki ai ʻa e ʻōfisá—ko ha kiʻi kaati ʻoku ʻi ai ʻa e fakatātā ʻo e Fakamoʻuí. Naʻe hū ia mei he peesi ʻa Lesá ʻo fihia ʻi loto ʻi he ʻū lauʻi peesi ʻo ʻene paasipōtí. Ko e meʻa ʻeni naʻe maʻu ʻe he ʻōfisa kasitomú. Ko e meʻa ʻeni naʻá ne liliu hono fōtungá.
ʻAloʻofá mo e Moʻoní, tā ʻa Simon Dewey, ʻi he angalelei ʻa e altusfineart.com, © 2025, ngāue ʻaki ʻi he fakangofua
Naʻe fakafehokotaki ʻe he kiʻi fakatātā ko ʻeni ʻo e Fakamoʻuí ʻa e loto ʻo ha ongo sola naʻe ʻikai ke na feʻilongaki. Naʻá ne liliu ʻa e meʻa naʻe ʻikai fehokotakí ke fehokotaki, ʻo ne kātoi ai ʻa e fakaʻofoʻofa, mana, pea mo e moʻoni ʻo e Maama ʻo Sīsū Kalaisí. ʻI he toenga ʻo e ʻaho ko iá pea talu mei ai mo ʻeku faʻa fakakaukau ki he kiʻi momeniti fakaʻofoʻofa mo nounou ko iá peá u ofo mo fiefia ʻi he ola nāunauʻia ʻo e Maama ʻa Kalaisí ʻi he fānau ʻa e ʻOtuá.
ʻOku Mau Lea ʻia Kalaisi
Ko e kau muimui kitautolu ʻo Sīsū Kalaisi, pea ʻoku tau feinga ke fakatou maʻu mo vahevahe ʻEne māmá. ʻOku fakahaaʻi ʻi he hingoa ʻo e Siasí ʻoku tau tui “ko hono fuʻu makatulikí ʻa Sīsū Kalaisi.” Kuo fekauʻi kitautolu ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻo fakafou ʻi he kau palōfita ʻi he kuonga muʻá mo e kau palōfita moʻuí ke tau “fanongo kiate Ia!” pea “haʻu kia Kalaisi.” “ʻOku [tau] lea ʻia Kalaisi, ʻoku [tau] fiefia ʻia Kalaisi, ʻoku [tau] malanga ʻaki ʻa Kalaisi, [pea] ʻoku [tau] kikite ʻia Kalaisi.”
ʻOku tau akoʻi ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtuá, pea ʻi he lolotonga ʻa e ngāue fakafaifekau ʻa Sīsū ʻi he māmaní, naʻá Ne akoʻi ʻEne ongoongoleleí mo fokotuʻu Hono Siasí.
ʻOku tau fakamoʻoni naʻe fakalelei ʻa Sīsū maʻa ʻetau ngaahi angahalá ʻi he fakaʻosinga ʻo ʻEne moʻuí, ʻi Heʻene mamahi ʻi he Ngoue ko Ketisemaní, pea tutuki ʻi he kolosí, peá Ne toetuʻu leva.
ʻOku tau fiefia koeʻuhí ʻoku tuʻunga ʻi he feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí, ʻa e lava ke fakamolemoleʻi mo fakamaʻa kitautolu mei heʻetau angahalá ʻi heʻetau fakatomalá. ʻOku ʻomi ʻe he meʻá ni ha nonga mo ha ʻamanaki lelei pea ʻoku fakafaingamālieʻi ai ke tau lava ʻo foki hake ki he ʻao ʻo e ʻOtuá ʻo maʻu ha fiefia kakato.
ʻOku tau kikiteʻi ʻoku tuʻunga ʻi he Toetuʻu ʻa Sīsuú, ʻoku ʻikai ai ko e maté ʻa e ngataʻangá ka ko ha sitepu mahuʻinga ia ki muʻa. “Te tau toetuʻu kātoa ʻi he hili ʻetau maté. ʻOku ʻuhinga ʻeni ʻe toe fakatahaʻi ʻa e laumālie mo e sino ʻo e taha takitaha pea moʻui ʻo taʻengata.”
Haʻu kia Kalaisi
ʻOku fakautuutu hono fakaafeʻi kitautolu ʻe he kau palōfita moʻui ʻi hotau kuongá—ʻa ia ʻoku nau maʻu fakahā mei he ʻOtuá ke akoʻi mo tataki kitautolú—ke tau haʻu kia Kalaisi. ʻOku nau tokoniʻi kitautolu ke fakatefito kakato ange hotau lotó mo e tokangá ʻiate Ia. Te tau lava ʻo fakalau ha ngaahi sīpinga lahi ʻo e ngaahi liliu mo e ngaahi fakalelei naʻe fanongonongo ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí ʻa ia ʻoku fakataumuʻa ke tukutaha ʻetau tokangá ʻia Sīsū Kalaisí. ʻOku kau ʻi he ngaahi meʻá ni ʻa e:
-
Tuʻutuʻuni ko ia ke ʻoua ʻe toe fakaʻaongaʻi ʻa e “Siasi Māmongá” kae fetongi ʻaki ia ʻa e hingoa totonu ko e, Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.
-
Ko e malava ke fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi ʻaati foʻou ʻoku fekauʻaki mo Kalaisí ʻi he ʻū falelotú.
-
Ko e fakatefito ʻa e ongo kaveinga mo e ʻū hiva ʻa e Kau Finemuí mo e kōlomu Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ʻia Sīsū Kalaisí, hangē ko e “Ākonga ʻa Kalaisí” mo e “Tafoki kia Kalaisí.”
-
Ko hono fakamamafaʻi lahi ange ʻo e Fakalelei mo e Toetuʻu moʻoni ʻa Sīsū Kalaisí ko e ongo ngāue nāunauʻia taha ia kuo hoko ʻi he hisitōliá.
-
Ko hono fakamanatua ʻo e Toetuʻú ko ha faʻahitaʻu kae ʻikai ko ha ʻaho mālōlō peé, ʻo nofotaha ʻa e fakamamafá ʻia Sīsū Kalaisi.
-
Ko e fakafeʻiloaki ʻo e fakatātā ʻe ʻiloʻi ʻaki ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí pea mo e meʻa ʻokú ne fakataipé.
Tau vakaiʻi fakalelei angé ʻa e ola ʻo ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻá ni. ʻUluakí, ko e fakaʻilonga ʻo e Siasí.
Ko e Fakaʻilonga ʻo e Siasí
ʻI he 2020, naʻe fakafeʻiloaki ai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ha fakatātā foʻou maʻá e Siasí. ʻOku fakahaaʻi ʻe he fakaʻilonga ko ʻení ʻa e foʻi moʻoni ko Kalaisi ʻa e uho ʻo Hono Siasí pea ʻoku totonu ke hoko Ia ko e uho ʻo ʻetau moʻuí. ʻOku tau mamata ʻi he taimí ni ki he fakaʻilonga angamaheni ko ʻení ʻi he lekomeni temipalé, ʻi he ngaahi uepisaiti mo e ʻū makasini ʻa e Siasí, ʻi he fakatātā ki he polokalama Gospel Library, pea naʻa mo e fanga kiʻi pine ID fakakautau maʻá e kāingalotu tokolahi ʻo e Siasí ʻoku ngāue ʻi he tafaʻaki fakakautaú. ʻOku kau ʻi he fakaʻilongá ʻa e hingoa ʻo e Siasí ʻi loto ʻi ha makatuliki, ko ha fakamanatu ko Sīsū Kalaisi ʻa e fungani makatulikí, ʻoku ʻasi atu heni ʻi he lea faka-Kemipoutiá pea ʻoku fakaʻaongaʻi ʻi ha ngaahi lea fakafonua ʻe 145.
ʻI he uho ʻo e fakaʻilongá, ko ha fakafofonga ia ʻo e tā tongitongi māpele fakaʻofoʻofa ʻa Pēteli Tovalatiseni ʻo e fakatātā ʻo Kalaisí ʻa ia kuo fakaʻaongaʻi lahi ʻe he Siasí pea ʻoku maʻu ia ʻi he ngaahi senitā maʻá e kau ʻaʻahí pea ʻi he kelekele ʻo e temipalé ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku fokotuʻu mai ʻe hono mahuʻinga ʻi he fakaʻilonga ʻo e Siasí ʻoku totonu ke hoko ʻa Kalaisi ko e uho ʻo e meʻa kotoa pē ʻoku tau faí. ʻI he founga tatau, ʻoku fakafofongaʻi ʻe hono mafao mai ʻe he Fakamoʻuí Hono toʻukupú, ʻa ʻEne talaʻofa ke tali ʻa e tokotaha kotoa pē ʻe haʻu kiate Iá. Ko e fakaʻilonga ko ʻení ko ha fakatātā ia ʻo e ʻofa ʻa e Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí pea mo ha fakamanatu maʻu pē ʻo e Kalaisi moʻuí.
ʻI heʻeku fiemaʻu ke ʻiló, kuó u fehuʻi ai ki ha ngaahi fāmili mo ha ngaahi kaungāmeʻa tokolahi fekauʻaki mo ha ʻelemēniti mahuʻinga ʻe taha ʻo e fakaʻilonga ʻo e Siasí. ʻOku fakaʻohovale ʻa e ʻikai ʻilo ʻe ha tokolahi ha meʻa toputapu ʻoku ʻasi ai. ʻOku tuʻu ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he lalo ʻālesó. ʻOku fakafofongaʻi heni ʻa e tuʻu hake ʻa e Fakamoʻui kuo toetuʻú mei he fonualotó. ʻOku tau fakamanatua moʻoni ʻa e Kalaisi kuo toetuʻu mo moʻuí, ʻo aʻu ki hono fakaʻaongaʻi ʻo e fakaʻilonga ʻo e Siasí.
Toetuʻu Māʻolunga mo Māʻoniʻoni Ange
Tau fakakaukau muʻa ʻi he taimí ni ki he mahuʻinga ʻo e Toetuʻú. ʻI he ngaahi pōpoaki kimuí ni ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí fekauʻaki mo e Toetuʻú, kuo poleʻi ai kitautolu ke tau “fakamanatua e Toetuʻu ʻa hotau Fakamoʻui ʻoku moʻuí ʻaki ʻetau ako ʻEne ngaahi akonakí mo tokoni ke fokotuʻu ha ngaahi tukufakaholo ʻo e Toetuʻú ʻi hotau sosaietí fakalūkufua, tautefito ʻi hotau ngaahi fāmilí.” Ko hono fakanounoú, kuo tapou mai ke tau hiki ki ha founga fakamanatua māʻolunga mo māʻoniʻoni ange ʻo e Toetuʻú.
ʻOku ou saiʻia ʻi he hokohoko atu ʻa e fakahā fekauʻaki mo e Toetuʻú pea ʻoku fakafiefia kiate au hoʻomou ngaahi feinga lahi ke ʻai ʻa e Toetuʻú ke hoko ko ha meʻa toputapu mo māʻoniʻoní. Makehe mei hono fakahoko ha houalotu sākalamēniti houa ʻe taha ʻi he Sāpate Toetuʻú, ʻoku kau ʻi he ngaahi sīpinga kehe ʻo e ngaahi ʻekitivitī ʻoku tāú ʻa e ngaahi fakataha lotu mo e ngaahi ʻekitivitī fakauōtí mo fakasiteikí ʻi he Sāpate Pāmé kae pehē ki he lolotonga ʻo e Uike Tapú. ʻOku kau ʻi he ngaahi fakamanatu ko ʻení ʻa e ngaahi ʻekitivitī mo e fānaú mo e toʻu tupú pea faʻa fakakau ki ai mo ha ngaahi kuaea faka-Siasi. Kuo fakahoko ʻe ha niʻihi kehe ha ngaahi ʻoupeni hausi ʻo e “Kalaisi Moʻuí” maʻá e kāingalotú mo e ngaahi kaungāmeʻá pea kuo nau kau atu ki ha ngaahi polokalama ʻo e Toetuʻú mo e ngaahi tui fakalotu kehe ʻi he koló.
ʻOku fakamanatu ʻe he faʻahinga ʻekitivitī peheé ʻa e fuʻu kakai tokolahi ʻi he kolo ko Selusalemá ʻa ia naʻa nau hiva fakataha ke fakahīkihikiʻi ʻa e Fakamoʻuí lolotonga ʻEne hāʻele lāngilangiʻiá. ʻOku makehe tatau pē ia mo e ngaahi lipooti ʻo hoʻo ngaahi tali ki he fakaafe ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí ke moihū fakafāmili ʻi ʻapi ke fakamanatua ʻa e ʻaho mālōlō mahuʻinga taha ko ʻení.
ʻOku ou tui kuo fakautuutu ʻa e moihū fakafāmilí ʻi he ofi ki he taimi fakamanatua ʻo e Toetuʻú. ʻI he taʻu ʻe ua kuohilí, naʻá ku lea ai fekauʻaki mo e tukupā homau fāmilí ke fakaleleiʻi ʻa e founga ʻoku mau fakalāngilangiʻi ai ʻa e Toetuʻú. Ko hono moʻoní, ko ha ngāue ʻeni ʻoku mau kei feifeingaʻi. Kuo mau fiefia maʻu pē ʻi ha maʻu meʻatokoni makehe ʻi he Sāpate Toetuʻú, ʻū kato fakanēifua ki he Toetuʻú mo ha kumi fuaʻimoa ʻi he Toetuʻú, pea ʻoku mau kei fai pē ia. Ka neongo iá, ko hono tānaki atu ha founga fakalaumālie ʻoku fakatefito ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí ki heʻemau fakafiefiá kuó ne fakapalanisi lelei ai ʻemau fakamanatua ʻa e ngaahi meʻa māʻoniʻoni taha ko ʻeni kuo hokó.
ʻE hoko ʻa e taʻú ni ko e taʻu hono tolu ia ʻo ʻemau feinga ke fakatefito lahi ange ʻa e Toetuʻú ʻia Kalaisí. Hangē ko e fakatātā faka-Kilisimasi ki he ʻaloʻí, ʻoku kau ʻi heʻemau tulama fakafāmili ʻi he ʻAho Toetuʻú ha ʻū teunga kehekehe, lau folofola mei he Fuakava Foʻoú mo e Tohi ʻa Molomoná, mūsika, ʻū tā ʻo e Toetuʻú, lauʻi paame—mo ha fanga kiʻi moveuveu, ʻi hono ʻai moʻoni tahá. ʻOku lau mo lau maʻuloto ʻe he fānaú mo e makapuná ʻa e ngaahi lea fakafetaʻi ʻo e Sāpate Pāmé ʻo e “Hōsana … ʻOku monūʻia ia ʻoku haʻu ʻi he huafa ʻo [e ʻEikí]; Hōsana ʻi ʻolunga” pea hangē ʻoku fenāpasi ʻa e “Ko Sīsū ʻeni … ʻo Kālelí” mo e“ʻI māmani ʻa e melinó, ko e ʻofa ki he kakaí” ʻi he taimi Kilisimasí.
ʻOku mau fiefia ʻi he taimí ni ʻi ha ngaahi teuteu tuifio. Ko e meʻa ko ia naʻe meimei tukutaha pē ki he fanga kiʻi lāpisi mo e fuaʻimoa ʻo e Toetuʻú kuo fakapalanisi ia ʻaki ʻa e ʻīmisi ʻo Kalaisí mo e ngaahi ʻīmisi ʻo e ngeʻesi fonualotó, ko e hā ʻa e Fakamoʻui kuo toetuʻú ʻi tuʻa ʻi he ngoue ʻo e fonualotó, pea mo e hā ʻa e Fakamoʻuí ki he kakai Nīfaí. ʻOku mau fāifeinga foki ke ʻai ʻa e Toetuʻú ko ha faʻahitaʻu kae ʻikai ko ha ʻaho pē ʻe taha. ʻOku mau feinga ke mau ʻilo lahi ange, faʻa fakakaukau, mo fakafiefiaʻi ʻa e Sāpate Pāmé mo e Falaite Leleí pea mo e ngaahi meʻa toputapu naʻe hoko lolotonga ʻo e Uike Tapú kakato.
ʻOku fakaʻatā kitautolu ʻe he Toetuʻú ke tau fakaʻapaʻapaʻi ʻa e feilaulau fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí pea mo ʻEne Toetuʻu moʻoni mo fakafiefiá. ʻOku mamahi hotau lotó ʻi heʻetau fakakaukauloto atu ki he fefaʻuhi ʻa e Fakamoʻuí ʻi he ngoué mo Kalevalé, ka ʻoku nēkeneka hotau lotó ʻi heʻetau sioloto atu ki he ngeʻesi fonualotó pea mo e folofola fakalangi, “Kuo toe tuʻú!”
Ko ha Toetuʻu Moʻoni
Ko e tapou mai ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí kimuí ni ke tau “hanganaki atu ki he [fakamanatu ʻo e Pekiá] pea mo e Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí—ko e pōpoaki nāunauʻia taha ia ʻi he ngaahi pōpoaki kotoa pē ki he faʻahinga ʻo e tangatá” ʻokú ne fakamahinoʻi mai ai ʻa e mafatukituki ʻo e faʻahitaʻu ko ʻení. Neongo ʻoku hangē ʻoku fakautuutu ʻa e fiemaʻu ʻe he kau mataotao kehekehe ʻi he ako faka-Kalisitiané ke vakai ki he Toetuʻú ʻi ha ngaahi lea fakatātā mo fakataipe, ka ʻoku tau fakapapauʻi ʻetau tokāteliné “ʻoku ʻuhinga ʻa e Toetuʻú ʻe toetuʻu ʻa e tokotaha kotoa pē kuo moʻuí, pea ʻoku moʻoni ʻa e Toetuʻú.” “He ʻoku hangē ʻoku mate kotoa pē ʻia ʻĀtamá, ʻe pehē foki ʻe moʻui kotoa pē ʻia Kalaisi.” Naʻe maumauʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi haʻi ʻo e maté maʻá e laumālie kotoa pē ʻoku moʻuí.
ʻOku fakaofo moʻoni kiate kitautolu ʻa e ʻaloʻofa ʻoku foaki ʻe Sīsū maʻatautolú. ʻOku tau tali ai ʻEne folofola “ʻoku ʻikai ha tangata ʻe lahi hake ʻene ʻofá ʻi he meʻá ni, ke ne foaki ʻene moʻuí koeʻuhí ko hono kāingá.”
Naʻe pehē ʻe C. S. Luisi “naʻe ʻuhinga ʻa e malanga ʻaki ʻa e tui faka-Kalisitiané ke malanga ʻaki [ʻe he kau ʻAposetoló] ʻa e Toetuʻú. … Ko e Toetuʻú ʻa e tefitoʻi kaveinga ʻi he malanga faka-Kalisitiane kotoa pē naʻe hiki ʻi he tohi Ngāué. Ko e Toetuʻú, pea mo hono ngaahi olá, ko e ʻongoongoleleí’ ia pe ongoongo fakafiefia ʻa ia naʻe ʻomi ʻe he kau Kalisitiané.”
ʻOku ou talaki “ʻoku ʻi ai ha toetuʻu, … ʻoku ʻikai ha ikuna ʻa e faʻitoká, pea ʻoku folo hifo ʻa e huhu ʻo e maté ʻia Kalaisi.”
Fakaʻosí mo e Fakamoʻoní
Ko hono fakaʻosí, ʻoku ou fakamoʻoni ko kinautolu kotoa pē ʻoku nau tali ʻa e ngaahi fakaafe mei hotau palōfita moʻuí mo hono ongo tokoní ke fakamanatua ʻa e tefitoʻi ʻuhinga ʻo e ngaahi meʻa māʻoniʻoni naʻe hoko ʻa ē ʻoku fakafofongaʻi ʻe he Toetuʻú, ʻe toe mālohi ange ʻenau fehokotaki mo Sīsū Kalaisí.
ʻI he ngaahi ʻaho siʻi kuo hilí, naʻá ku ʻilo ai fekauʻaki mo ha kui fefine naʻá ne ako ʻa e talanoa ʻo e Toetuʻú mo hono mokopuna tangata taʻu faá ʻaki ʻene fakaʻaongaʻi ha fanga kiʻi fakatātā faingofua ʻo e fonualotó, ko e fuʻu maka naʻá ne ʻufiʻufi ʻa e fonualotó, ko Sīsū, Mele, kau ākongá, mo e ʻāngeló. Naʻe sio mo fakafanongo lelei ʻa e kiʻi tamasiʻí kae vahevahe ʻe heʻene kui fefiné ʻa hono telio, tāpuni mo fakaava ʻo e fonualotó, pea mo e meʻa naʻe hoko ʻi he ngoué ʻi he Toetuʻú. Naʻe toe fakamatalaʻi fakalelei ʻe he kiʻi tamasiʻí ʻa e talanoá kimui ange ʻi ha fakaikiiki fakaofo ki heʻene ongomātuʻá lolotonga ʻene ʻunuki holo ʻa e ʻū fakatātaá ʻiate ia pē. Hili ʻa e momeniti fakaʻofoʻofa ko ʻení, naʻe fehuʻi ange pe ʻokú ne ʻiloʻi ʻa e ʻuhinga ʻoku tau fakamanatua ai ʻa e Toetuʻú. Naʻe hanga hake ʻa e kiʻi tamasiʻí peá ne tali ange ʻi heʻene fakaʻuhinga fakakauleká, “He ʻokú Ne moʻui.”
ʻOku ou tānaki atu ʻeku fakamoʻoní ki heʻene fakamoʻoní—pea ki hoʻo fakamoʻoní pea ki he fakamoʻoni ʻa e kau ʻāngeló mo e kau palōfitá—kuó Ne toe tuʻu pea ʻokú Ne moʻui, ʻa Ia ʻoku ou fakamoʻoni ki aí ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.