Konifelenisi Lahi
ʻAʻapa ki he Ngaahi Me‘a Toputapú
Konifelenisi lahi ʻo ʻEpeleli 2025


14:49

ʻAʻapa ki he Ngaahi Me‘a Toputapú

ʻOku tanumaki ʻe he ʻaʻapa ki he meʻa ʻoku toputapú ʻa e houngaʻia moʻoní, fakalahi ʻa e fiefia moʻoní, taki ʻetau fakakaukaú ki he fakahaá, mo ʻomi ha fiefia lahi ange ʻi heʻetau moʻuí.

ʻI he tohi ʻEkesōtosí, ʻoku tau fononga ai mo Mōsese ki he ngaahi tafungofunga ʻo e Moʻunga Hōlepí ʻi heʻene tafoki mei he ngaahi meʻa naʻe tokanga fakaʻaho ki aí—ko ha meʻa ʻoku tonu ke tau fie fakahoko kotoa—ke mamata ki he vaoʻakau naʻe ulo ka naʻe ʻikai ke velá. ʻI heʻene aʻu ki aí, “[Naʻe] folofola ʻa e ʻOtuá kiate ia mei he lotolotonga ʻo e ʻuluʻakaú, ʻo pehé, Mōsese, Mōsese. Pea pehē ʻe ia, Ko au ʻeni. Pea folofola ʻa e [ʻOtuá], … toʻo ho topuvaʻé mei ho vaʻé, he ko e potu ʻokú ke tuʻu aí ko e kelekele toputapu.” Naʻe toʻo ʻe Mōsese ʻa hono suú ʻi he ʻaʻapa, loto-fakatōkilalo mo e ofo lahi pea mo teuteu ke fanongo ki he folofola ʻa e ʻEikí pea mo aʻusia ʻa e tuʻunga māʻoniʻoni ʻi Hono ʻaó.

Ko e fakahā fakalangi ko ia ʻi he moʻungá ko ha aʻusia fakalaumālie molumalu ia naʻá ne fakafehokotaki ʻa Mōsese ki hono tuʻunga fakalangi moʻoní, pea naʻe hoko moʻoni ia ko e tefitoʻi ʻelemēniti ʻo hono liliu ia mei he tauhisipi fakatōkilaló ki ha palōfita maʻongoʻonga, ʻo taki ia ke ne fononga ʻi ha hala foʻou ʻi he moʻuí. Ko e meʻa tatau pē, te tau takitaha lava ʻo liliu mei hotau tuʻunga fakaākongá ki ha sīpinga fakalaumālie māʻolunga ange ʻaki haʻatau ʻai ʻa e natula ʻo e ʻaʻapá ke hoko ko ha konga toputapu ʻo hotau ʻulungaanga fakalaumālié.

ʻE lava ke fakatotoloʻi ʻa e foʻi lea ʻaʻapá ki he foʻi lea ngāue faka-Latina ko e revereri, ʻa ia ko hono ʻuhingá ke “fakaʻapaʻapaʻi ha meʻa.” ʻI he ongoongoleleí, ʻoku tuifio ai ʻa e fakaʻuhinga ko ʻení mo e ongo pe tōʻonga fakaʻapaʻapa, ʻofa, mo e houngaʻia lahí. ʻOku hanga ʻe he faʻahinga fakafōtunga pehē ki he meʻa toputapú, ʻe kinautolu ʻoku loto-mafesifesi mo līʻoa moʻoni ki he ʻOtuá mo Sīsū Kalaisí ʻo tanumaki ha fiefia lahi ange ʻi heʻenau moʻuí.

Ko e ʻaʻapa ki he ngaahi meʻa toputapú ko e fakafōtunga maʻongoʻonga taha ia ʻo ha tuʻunga fakalaumālie mahuʻinga; ko e ola ia ʻo ʻetau fehokotaki mo e meʻa ʻoku māʻoniʻoní mo e hoʻata ʻo ʻetau ʻofa ki heʻetau Tamai Hēvaní mo hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí. Ko e taha foki ia ʻo e ngaahi aʻusia māʻolunga taha ʻo e moʻuí. ʻOku tataki ʻe he faʻahinga natula peheé ʻetau fakakaukaú, lotó, mo e moʻuí ki he ʻOtuá. Ko hono moʻoní, ko e ʻaʻapá ʻoku ʻikai ko ha konga pē ʻo e tuʻunga fakalaumālié; ka ko hono ʻelitó ia—ko e fakavaʻe ʻoku langa ai ʻa e tuʻunga fakalaumālié, ʻo ne faʻu ha fehokotaki fakafoʻituitui ki he langí, hangē ko hono akoʻi heʻetau fānaú ʻi heʻenau hivaʻi ʻa e “[ʻI heʻeku ʻapasiá ʻoku ʻilo ʻe hoku lotó, ʻoku ofi mai ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū].”

ʻI heʻetau hoko ko e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí, ʻoku fakaafeʻi ai kitautolu ke tau tanumaki ʻa e meʻafoaki ʻo e ʻaʻapá ʻi heʻetau moʻuí ka tau lava ʻo faingamālie ki ha feohi lahi ange mo e ʻOtuá mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, pea fakaivia ʻi he taimi tatau hotau anga fakalaumālié. Ka ne tau maʻu lahi ange ʻa e faʻahinga ongo peheé ʻi hotau lotó, ʻoku ʻikai ha veiveiua ʻe ʻi ai ha nēkeneka mo ha fiefia lahi ange ʻi heʻetau moʻuí, pe ʻe siʻi ange ha faingamālie ki ha mamahi mo ha loto-mamahi. Kuo pau ke tau manatuʻi ʻoku ʻomi ʻe he fakahaaʻi ʻo e ʻaʻapa ki he ngaahi meʻa toputapú ha ʻuhinga ki he konga lahi ʻo e meʻa ʻoku tau fakahoko fakaʻahó pea mo fakamālohia ʻetau ongoʻi houngaʻiá—ʻapasia, ʻaʻapa mo e ʻofa ki he ngaahi meʻa māʻolunga mo māʻoniʻoni angé.

Meʻapango, he ʻoku tau moʻui ʻi ha māmani ʻoku fakaʻau ke hāhāmolofia hono fakahaaʻi ʻo e ʻaʻapa ki he ngaahi meʻa toputapú. Ko hono moʻoní, ʻoku fakamanatua ʻe he māmaní ʻa e anga taʻe-ʻaʻapá, hangē ko ia ʻoku fakahoko ʻe ha makasini, polokalama televīsone, pe ʻinitanetí. ʻOku fakatupu ʻe he taʻe-fakaʻapaʻapa ki he ngaahi meʻa toputapú ha ʻaiʻainoaʻia mo ha ʻulungaanga taʻe-tokanga, ʻa ia te ne lava ke liliu vave ha toʻu tangata fakafiefiemālié mo tākiekina ʻa e toʻu tangata hokó ki he mamahí.

ʻE lava foki ke taki kitautolu ʻe he taʻe-ʻaʻapá mei he ngaahi haʻi ʻo e ngaahi fuakava mo e ʻOtuá mo holoki ʻetau ongoʻi haʻisia ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá. Ko hono olá, te tau iku tokanga ai ke tau fiemālie pē, fakatōliʻa hotau uʻa taʻemapuleʻí; ʻo iku ai ki ha potu taʻemāʻoniʻoni ʻo e fakaliliʻa ʻi he ngaahi meʻa toputapú, naʻa mo e ʻOtuá, pea aʻu ki hotau natula fakalangi ko e fānau ʻa e Tamai Hēvaní. ʻOku faitokonia ʻe he taʻe-ʻaʻapa ki he ngaahi meʻa toputapú ʻa e taumuʻa ʻa e filí ke veuki ʻa e halanga ʻo e fakahaá, ʻoku mahuʻinga ki heʻetau moʻui fakalaumālie ʻi hotau kuongá.

Ko e ʻuhinga mo e mahuʻinga ʻo e ʻaʻapa ki he meʻa toputapú ʻoku fakamatalaʻi lelei ia ʻi he folofolá kotoa. ʻOku ngali fakahaaʻi ʻe ha fakamatala ʻe taha ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ko e ʻaʻapa ki heʻetau Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, ko ha ʻulungaanga mahuʻinga ia kiate kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e nāunau fakasilesitialé.

ʻOku tau feinga ʻi heʻetau hoko ko e siasí ke pukepuke ʻa e Tamaí mo e ʻAló ʻi he tuʻunga toputapu tahá mo fakaʻapaʻapaʻi ʻi he tapa kotoa, kau ai ʻetau fakafōtunga Hona ʻīmisí. Ko e tataki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ko ha konga mahuʻinga ia ki hono fakafuofuaʻi ʻa e founga ʻoku totonu ke fakahoʻata ai ʻa e natula toputapu, ʻulungaanga, mo e anga faka-ʻOtua ʻo e Tamaí mo e ʻAló. ʻOku tau mātuʻaki tokanga ke fakaʻehiʻehi mei he ngaahi ʻelemēniti te nau ala takihalaʻi kitautolu mei heʻetau tokanga taha ki he Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, mo ʻEna ngaahi akonakí, kau ai mo e founga ʻo ʻetau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi meʻangāue ʻoku ʻomi ʻe he tekinolosiá, hangē ko hono fakaʻaongaʻi ʻo e (AI) ke faʻu ha fakamatala mo ha ngaahi ʻīmisí.

ʻOku fakaʻaongaʻi ʻa e tefitoʻi moʻoni tatau pē ko ʻení ki ha maʻuʻanga fakamatala pē ʻoku maʻu ʻi he ngaahi halanga fetuʻutaki fakaʻofisiale ʻo e Siasí. ʻOku faʻu fakalelei ʻa e lēsoni, tohi, tohi lēsoni, mo e pōpoaki kotoa pē mo fakangofua kinautolu ʻi he tataki ʻa e Laumālié ke fakapapauʻi ʻoku nau pukepuke ʻa e natula, mahuʻinga, mo e ngaahi tuʻunga moʻui toputapu ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. ʻI ha pōpoaki kimuí ni ki he kau taautaha kei talavou ʻo e Siasí, naʻe akoʻi ai ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā: “Ke mapuleʻi ʻa e fetaulakiʻanga fihituʻu ʻo e tuʻunga fakalaumālié mo e tekinolosiá, ʻoku totonu ke faʻa lotu mo loto-fakatōkilalo ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ke (1) ʻilo ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí te ne ala tataki ʻenau fakaʻaongaʻi ʻo e ʻilo fakakomipiutá pea (2) fekumi moʻoni ki he takaua ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní mo e meʻafoaki fakalaumālie ʻo e fakahaá.”

Siʻoku kāinga ʻofeina, neongo e fihi ʻa e tekinolosia fakaonopōní, ka he ʻikai te ne lava ʻo fetongi ʻa e kilukilua, fakaofo, mo e fakaʻofoʻofa ʻoku maʻu ʻi he ʻaʻapa ʻoku tupu mei he ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻI heʻetau hoko ko e kau muimui ʻa Kalaisí, ʻoku fiemaʻu ke tau tokanga ke ʻoua naʻa fakavaivaiʻi ʻetau fetuʻutaki mo e ʻOtuá mo Hono ʻAló ʻaki haʻatau faʻu ha fakamatala mo ha ʻīmisi taʻefeʻunga ʻaki ʻa e AI. ʻOku totonu ke tau manatuʻi ko e falala ko ia ki ha tekinolosia fakaonopooni ʻo e “nima ʻo e kakanó” ko ha fetongi ia ʻoku ʻikai feʻunga mo taʻe-fakaʻapaʻapa ki he tataki fakalaumālie, fakamaama, mo e fakamoʻoni ko ē ʻoku toki lava pē ʻo maʻu ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Hangē ko e lea ʻa Nīfaí: “ʻE ʻEiki, kuó u falala kiate koe, pea te u falala kiate koe ʻo taʻengata. ʻE ʻikai te u falala ki he nima ʻo e kakanó.”

ʻI ha fakahā ʻe taha, naʻe fakahinohinoʻi ai ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻoku totonu ke hoko ʻa e ngaahi temipale ʻoku fokotuʻu ki he ʻEikí ko ha feituʻu ʻo e ʻaʻapa kiate Iá. ʻI he kotoa ʻo ʻene ngāué, kuo fakamamafaʻi mahino ai ʻe hotau palōfita ʻofeina ko Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní ke tau lotu ʻi he loto-ʻapasia ʻi he temipale toputapú. ʻOku akoʻi kitautolu ʻi he fale ʻo e ʻEikí fekauʻaki mo e hū ki he ʻafioʻanga māʻoniʻoni ʻo e Tamaí mo e ʻAló. Kuó u fakatokangaʻi maʻu pē ʻene fakamaama mo tataki fakalaumālié, ko e taha ʻo e ngaahi ʻuluaki meʻa ʻoku tau fai ʻi heʻetau hū ki he temipalé mo teuteu ke kau ʻi he ngaahi ouau toputapu aí, ko e vete hotau suú pea fetongi ki hotau vala hiná. Pea hangē ko Mōsesé, kapau ʻoku tau fakamātoato, te tau lava ʻo fakatokangaʻi ko hono vete ko ia hotau sū fakamāmaní ko e kamataʻanga ia ʻo e hū ki he feituʻu māʻoniʻoní mo e liliu ki ha ngaahi founga māʻolunga mo māʻoniʻoni angé.

Kāinga, ʻoku ʻikai fiemaʻu ia ke tau kaka ki ha tumuʻaki moʻunga, hangē ko Mōsesé, ke toki ʻiloʻi ai ʻa e ʻaʻapa ki he ngaahi meʻa toputapú mo liliu hotau tuʻunga fakaākongá ki ha tuʻunga fakalaumālie mo līʻoa moʻoni angé. Te tau lava ʻo ʻilo ia, hangē ko ʻení, ʻi heʻetau feinga ke maluʻi ʻa e ʻātakai hotau ʻapí mei he ngaahi tākiekina fakamāmaní. ʻE lava ke fakahoko ʻeni ʻaki ha lotu fakamātoato mo tāumaʻu ʻi he ʻao ʻo ʻetau Tamai Hēvaní ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí mo feinga ke ʻilo lelei ange hotau Fakamoʻuí, ʻo fou ʻi heʻetau ako faivelenga e folofola ʻa e ʻOtuá, ʻoku maʻu ʻi he folofolá mo e ngaahi akonaki ʻa hotau kau palōfitá. ʻIkai ngata aí, ʻe lava ke hoko ʻa e faʻahinga liliu fakalaumālie peheé ʻi heʻetau feinga ke tauhi ʻa e ngaahi fuakava naʻa tau fakahoko mo e ʻEikí ʻaki ʻetau talangofua ki he ngaahi fekaú. ʻE lava ke ʻomai ʻe he ngaahi feinga ko ʻení ha lōngonoa mo ha nonga ki hotau lotó. ʻE lava ke tokoni moʻoni ʻa e tokanga ki he faʻahinga meʻa ko iá ke liliu ai hotau ʻapí ko ha ngaahi potu hūfanga molumalu fakalaumālie—ko ha hūfangaʻanga fakafoʻituitui ʻo e tuí ʻa ia ʻoku nofoʻia ʻe he Laumālié, ʻo meimei tatau mo e aʻusia ʻa Mōsese ʻi he moʻungá.

Te tau toe lava foki ke aʻusia ʻa e faʻahinga liliu fakalaumālie peheé ʻi haʻatau kau moʻoni ki he lotu ʻi he Siasí, kau ai mo e liliu hotau lotó ki he ʻEikí ʻi heʻetau hivaʻi fakamātoato ʻa e ngaahi himi toputapú. ʻI heʻetau tafoki—hangē ko Mōsesé—mei he ngaahi meʻa ʻokú ne tohoakiʻi ʻetau tokangá ki he meʻa ʻo e māmaní, tautautefito ki he telefoni toʻotoʻó pe ha meʻa pē ʻoku ʻikai fenāpasi mo e momeniti toputapú, ʻoku fakaʻatā ai ke tau lava ʻo tokanga kakato ki hono maʻu ʻo e sākalamēnití, ʻo tukutaha ʻetau fakakaukaú mo hotau lotó ki he Fakamoʻuí mo ʻEne feilaulau fakaleleí, fakataha mo ʻetau ngaahi fuakavá. ʻE hanga ʻe he faʻahinga tokanga pehē ki he sākalamēnití ʻo fakatupulaki ha momeniti fakafoʻou ʻo e loto-ʻaʻapá ki heʻetau feohi mo e Fakamoʻuí mo ʻai ʻa e Sāpaté ke hoko ko ha fiefiaʻanga mo ha liliuʻanga ʻo ʻetau moʻuí.

Ko e fakaʻosí, te tau lava ʻo aʻusia ʻa e liliu fakalaumālié ni ʻi hotau tuʻunga fakaākongá ʻi heʻetau lotu maʻu pē ʻi he moʻunga ʻo e fale ʻo e ʻEikí—ko hotau ngaahi temipale toputapú—mo feinga ke moʻui loto-toʻa ʻaki ʻa e fuakavá, tautautefito ʻi he taimi ʻoku tau fehangahangai ai mo e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻui fakamatelié.

Kuó u ʻosi aʻusia tonu mo hoku uaifí ha ngaahi momeniti ʻo e loto-ʻaʻapá, ʻi heʻema fāifeinga ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻi heʻema moʻuí, ʻa ia kuó ne fakatupu ha liliu mahuʻinga ʻi homa tuʻunga fakaākongá. ʻOku ou manatuʻi ʻo hangē pē ko ʻaneafí ʻa ʻema luelue ʻi he loto faʻitoká kimuʻa pea toki tanu siʻema kiʻi pēpē fika uá, naʻe fanauʻi taʻehoko pea naʻe ʻikai moʻui, kae kei fakaakeake hoku uaifí ʻi he falemahakí. ʻOku ou manatuʻi ʻeku lotu tāumaʻu ki he ʻOtuá ʻi he ʻaʻapa moʻoni, ʻo kolea ha tokoni ke u makātekina ʻa e ʻahiʻahi faingataʻa ko iá. Naʻá ku maʻu ha fakamahino fakalaumālie pau mo mahino ʻi hoku lotó: ʻE lelei ʻa e meʻa kotoa ʻi heʻema moʻuí kapau te u kātaki mo hoku uaifí, ʻo pīkitai ki he fiefia ʻoku maʻu mei hono moʻui ʻaki ʻa e ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe liliu ʻa e meʻa naʻe hangē ha faingataʻa lōmekina, mo fakamamahi ʻi he taimi ko iá, ko ha aʻusia toputapu mo molumalu, ko ha maka-tuʻu-loto naʻe tokoni ke faitokonia ʻema tuí mo ʻomai ha lotolahi ʻi he ngaahi fuakava kuó ma fai mo e ʻEikí pea ʻi Heʻene ngaahi talaʻofa kiate au mo hoku fāmilí.

Siʻoku kāinga, ʻoku tanumaki ʻe he ʻaʻapa ki he meʻa ʻoku toputapú ʻa e houngaʻia moʻoní, fakalahi ʻa e fiefia moʻoní, taki ʻetau fakakaukaú ki he fakahaá, mo ʻomi ha fiefia lahi ange ʻi heʻetau moʻuí. ʻOkú ne fokotuʻu hotau vaʻé ʻi he kelekele toputapú pea hiki hake hotau lotó ki he ʻOtuá.

ʻOku ou fakamoʻoni atu ko ʻetau feinga ko ia ke fakaʻaongaʻi ʻa e faʻahinga tōʻonga haohaoa peheé ʻi heʻetau moʻui fakaʻahó, te tau lava ai ʻo fakalahi ʻetau loto-fakatōkilaló, fakalahi ʻetau mahino ki he finangalo ʻo e ʻOtuá kiate kitautolú, mo fakamālohia ʻetau falala ki he ngaahi talaʻofa ʻo e ngaahi fuakava kuo tau fai mo e ʻEikí. ʻOku ou fakamoʻoni ko e taimi ʻoku tau pukenimā ai ʻa e meʻafoaki ʻo e loto-ʻaʻapa ki he ngaahi meʻa toputapú—pe ʻoku ʻi he moʻungá pe fale ʻo e ʻEikí, ʻi ha falelotu, pe ʻi hotau ngaahi ʻapí—te tau ʻohovale lahi mo ofo ʻi heʻetau fehokotaki mo e ʻofa haohaoa ʻa ʻetau Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí. ʻOku ou fakamoʻoni ʻi he loto-ʻaʻapa ki he ngaahi moʻoni ko ʻení, ʻi he huafa toputapu ʻo hotau Fakamoʻui mo e Huhuʻi ko Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.