Konifelenisi Lahi
Ngaahi Meʻaʻofa Maʻongoʻonga ʻo ʻItānití: Ko e Fakalelei, Toetuʻu, Toe Fakafoki ki he Tuʻunga Totonú ʻe Sīsū Kalaisí
Konifelenisi lahi ʻo ʻEpeleli 2025


13:57

Ngaahi Meʻaʻofa Maʻongoʻonga ʻo ʻItānití: Ko e Fakalelei, Toetuʻu, Toe Fakafoki ki he Tuʻunga Totonú ʻe Sīsū Kalaisí

ʻOku tau maʻu ʻi he Toetuʻú ʻia Sīsū Kalaisi ʻa e nonga, aʻusia, pea mo e kau atu—ʻa ia ʻoku tolonga moʻoni mo fakafiefiá ʻo taʻengatá.

ʻI he ngaahi taʻu kuohilí, naʻe ako maʻuloto ai heʻemau kalasi pongipongi ʻi he ongoongoleleí ha ngaahi veesi mei he Tohi Tapú. Naʻe fakanatula pē ʻeku saiʻia ke ako ʻa e ngaahi veesi ʻoku nounoú. Naʻe kau heni ʻa e Sione 11:35—ʻa e veesi nounou taha ʻi he folofolá, ko e foʻi lea pē ʻe fā—“Pea tangi ʻa Sīsū.”

Kiate au ʻi he taimi ní, ʻoku fakamoʻoniʻi ʻe he tutulu ʻa Sīsū ʻi he mamahí mo e fiefiá ʻa e moʻoni fakaofo: naʻe hāʻele mai ʻa e ʻAlo fakalangi ʻo e ʻOtuá ki he moʻui fakamatelié pea ako ʻo fakatatau ki he kakanó ʻa e founga ke Ne ʻiate kitautolu maʻu ai pē mo tāpuakiʻi kitautolú.

ʻI heʻetau tangi ʻi he mamahí pe fiefiá, ʻoku ʻafioʻi lelei ia ʻe Sīsū Kalaisi. ʻE lava ke Ne ʻi ai ʻi he ngaahi momeniti ʻoku tau fiemaʻu lahi taha ai ʻa e ngaahi meʻaʻofa maʻongoʻonga ʻo ʻitānití: ʻa e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, Toetuʻú, toe fakafoki ki he tuʻunga totonú.

Ko e tutulu ʻa Sīsuú

ʻOku tengihia ʻe Mele mo Māʻata ʻa hona tuongaʻane ko Lasalosí, ʻa ia kuo mālōloó. ʻI he ongoʻi ʻe Sīsū ha manavaʻofá, ʻokú Ne tutulu ai. ʻOkú Ne toe fakamoʻui ʻa Lasalosi.

ʻOku ʻafio atu ʻa Sīsū ki Selusalema ʻi he efiafi ʻo e kātoanga Laka Atú. ʻOkú Ne tutulu, ʻo ʻikai ke Ne lava ʻo tānaki Hono kakaí ‘o hangē ko e tānaki fakataha ‘e he motuʻa moá ‘a hono ‘uhikí. ʻOku ʻomi ʻe Heʻene Fakaleleí ʻi he ʻahó ni ʻa e ʻamanaki lelei ʻi he taimi ʻoku tau mamahi ai koeʻuhí ko e ʻikai hoko ʻa e meʻa naʻa tau fakatetuʻa ki aí.

ʻOku tutulu ʻa e ʻEiki ʻo e ngoue vainé ʻi Heʻene fehuʻi ki Heʻene kau tamaioʻeikí, ʻa ia ʻe lava ke kau ai kitautolu ko e kau tangata mo e kau fefine ngāue fakaetauhí, “Ko e hā mo ha toe meʻa naʻá ku mei lava nai ʻo fai ki heʻeku ngoue vainé?”

ʻOku tuʻu ʻa Mele ʻi he veʻe faʻitoká mo e loto-mamahi lahi. ʻOku fehuʻi ange ʻe Sīsū ʻi he ʻofa, “Ko e hā ʻokú ke tangi aí?” ʻOkú Ne ʻafioʻi “kapau ʻe [ʻi] ai ha tangi ʻi he poó, ʻe hoko ʻa e fiefia ʻi he pongipongí.” ʻOku ʻomi ʻe he Toetuʻú ʻa e ʻamanaki lelei ki he tokotaha kotoa pē.

ʻI he ngaahi fonua ʻi he Tohi ʻa Molomoná, ʻi he tuʻu hake ʻa e kakai faivelengá kiate Iá, ʻoku kakato ʻa e fiefia ʻa Sīsuú. ʻOkú Ne tutulu.

“Pea naʻá ne fua hake ʻa ʻenau fānau īkí, takitaha, ʻo ne tāpuakiʻi ʻa kinautolu mo hūfakiʻi ʻa kinautolu ki he Tamaí.

“Pea hili ʻene fai ʻení naʻá ne toe tangi.”

Ko e Toetuʻu ʻeni ʻia Sīsū Kalaisí: ʻokú Ne tali ʻa e ngaahi fakaʻamu hotau lotó mo e ngaahi fehuʻi hotau laumālié. ʻOkú Ne holoholoʻi hotau loʻimatá, tukukehe hotau loʻimata ʻo e fiefiá.

ʻI heʻetau tangí, ʻoku tau faʻa kole fakamolemole ai mo ongoʻi mā ʻi he taimi ʻe niʻihi. Ka ʻi hono ʻiloʻi ko ia ʻoku mahino kia Sīsū Kalaisi ʻa e mamahi mo e fiefia ʻo e moʻuí, ʻe lava ai ke tau maʻu ʻa e mālohi makehe lolotonga ʻetau foua ʻa e kona mo e melie ʻo e moʻuí.

ʻI ʻAmelika Tongá, ʻoku tangi ai ha tamai. Kuo mālōlō ha taha naʻe hoko ko ha fiefiaʻanga ʻo ʻene moʻuí, ko hono ʻofefine kei siʻí. ʻOkú ne tangi ʻi heʻeku fāʻofua kiate iá mo pehē, “Te u fai ha meʻa pē ke u toe sio ai kiate ia.” ʻOku ou tangi foki mo au.

Ko ʻEletā Kongo ʻi he fakatapui ʻo e Temipale Puebla Mexico.

ʻI he fakatapui ʻo e Temipale Puepilā Mekisikoú, naʻe ʻi ai ha fefine naʻe mokulukulu pē hono loʻimatá ʻi he fiefiá. ʻOku hoʻata mei hono fofongá ʻa e tui mo e feilaulau. ʻOkú ne pehē, “Todos mis hijos están aquí en el templo hoy”—“ʻOku ʻi heni kotoa ʻeku fānaú ʻi he temipalé ʻi he ʻahó ni.” ʻOku hoko ʻa e fakatahataha ʻa e ngaahi toʻu tangatá ʻi he fale ʻo e ʻEikí ke ʻomi ai ha loʻimata ʻo e fiefia mo e houngaʻia.

ʻI he tau fakalotofonua fakamamahí, naʻe fai ʻe he ngaahi fāmilí mo e ngaahi kaungāʻapí ha ngaahi meʻa fakamamahi ʻiate kinautolu pē. ʻOku tukulolo māmālie ʻa e loʻimata ʻo e mamahí ki he ʻamanaki leleí. ʻOku lea loto-mamahi ha fefine ʻi ha kiʻi kolo ʻo pehē, “Siʻi kaungāʻapi, kimuʻa peá u mālōloó, ʻoku ou fakaʻamu ke ke ʻilo ʻa e feituʻu ʻoku ʻi ai ʻa e kau mēmipa ho fāmilí naʻe puliá.”

ʻOku silaʻi ha ongomeʻa mali fakaʻofoʻofa ʻi he fale ʻo e ʻEikí. ʻOkú na taʻu 70 fakatouʻosi. Ko ha fefine mali fakaʻofoʻofa, kuó ne tatali moʻui taau ki he ʻaho ko ʻení. ʻOkú ne lue vēkeveke ʻi hono kofu malí. ʻOku tō homau loʻimatá ʻi he fiefia. ʻOku hoko ʻa e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá. ʻOku ʻomi ʻe Heʻene ngaahi fuakavá ha ngaahi tāpuaki.

Lolotonga ha faiako fakaʻapi ʻa Poiti K. Peeka ʻi heʻene kei talavóu ki ha fefine uitou, naʻá ne ako ai ha lēsoni lelei. Hili ha taʻe-femahinoʻaki ʻa e fefiné mo hono husepānití, naʻá ne lea fakaʻosi ʻaki ha meʻa fakamamahi. Naʻe hoko ha fakatuʻutāmaki taʻeʻamanekina ʻi he ʻaho ko iá ʻo mole ai ʻa e moʻui hono husepānití. Naʻe tangi ʻa e uitoú ʻo pehē, “Kuó u mamahi ʻi ha taʻu ʻe nimangofulu, ʻi heʻeku ʻiloʻi ko e ngaahi lea fakamuimui naʻá ne ongona meiate aú ko e lea kakaha ko iá.”

ʻOku tokoniʻi kitautolu ʻe he Toetuʻu ʻia Sīsū Kalaisí ke liliu, fakaleleiʻi, fakatonutonu hotau ngaahi vā fetuʻutakí, ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí. ʻE lava ʻe Sīsū ʻo fakamoʻui ʻa e loto-mamahí; te Ne lava ʻo ʻai ke malava ʻa e fakamolemolé. Te Ne lava ʻo fakatauʻatāinaʻi kitautolu mo e niʻihi kehé mei he ngaahi meʻa kuo tau lea ʻaki pe kuo nau lea ʻakí ʻa ia naʻá ne mei haʻi pōpula kitautolú.

ʻOku hanga ʻe he Toetuʻu ʻia Sīsū Kalaisí ʻo ʻai ke tau ongoʻi ʻa e hōifua mai ʻa e ʻOtuá. ʻOku talamai ʻe he māmani ko ʻení, ʻoku tau fuʻu lōloa, fuʻu nounou, fuʻu sino, fuʻu tutue—ʻikai poto, talavou pe fakalaumālie feʻunga. ʻOku fakafou ʻi he liliu fakalaumālie ʻia Sīsū Kalaisí, ʻa ʻetau lava ʻo hao mei he loto-mamahi ʻo e ʻikai haohaoá.

ʻOku tau hiva ʻi he fiefia ʻo e Toetuʻú ʻo pehē, “Kuo ikuna ʻa e maté. Fai hotau vete angé.” ʻOku fakatauʻatāinaʻi kitautolu ʻe he Toetuʻu ʻa Kalaisí mei he maté, mei he ngaahi vaivai ʻo e taʻu motuʻá mo e ngaahi taʻe-haohaoa fakaesinó. ʻOku toe fakafoki fakalaumālie kitautolu ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻá Ne tautaʻa toto mei he avaava kotoa hono kilí, ʻo hangē Haʻane tutulu ʻaki Hono taʻataʻá, ke tau lava ai ʻo hao mei he angahalá mo e māvahevahé. ʻOkú Ne fakatahaʻi kitautolu, ʻo kakato mo māʻoniʻoni, fakataha mo e niʻihi kehé pea mo e ʻOtuá. ʻI he ngaahi meʻa lelei kotoa pē, ʻoku lahi ʻa e meʻa ʻoku toe fakafoki ʻe Sīsū Kalaisí—ʻo ʻikai ngata pē ʻi hotau tuʻunga kimuʻá ka ko hotau ivi malava ʻi he kahaʻú.

ʻOku fakamoʻoniʻi ʻe he moʻui mo e maama ʻo Sīsuú ʻa e ʻofa ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fānaú kotoa. Koeʻuhí ʻoku ʻofa ʻa e ʻOtua ko ʻetau Tamaí ʻi Heʻene fānaú kotoa ʻi he kuonga mo e fonua kotoa pē, ʻoku tau maʻu ai ʻEne fakaafe loto-ʻofa ke omi ʻo maʻu ʻa e nonga mo e fiefia ʻiate Ia ʻi he ngaahi tukufakaholo mo e anga fakafonua kehekehe. ʻOku tatau ai pē pe ko e fē feituʻu, kuonga, pe ko hai kitautolu, ʻoku tau maʻu kotoa ʻa e tuʻunga fakalangi ko e fānau ʻo e Fakatupu tatau. ʻI he laumālie tatau, ʻoku maʻu ʻe he kau muimui ʻo e tui faka-ʻIsilamí, Siú, mo e faka-Kalisitiané ʻa e tukufakaholo fakalotu tatau ki he Tamai ko ʻĒpalahamé mo e fehokotaki fakaefuakava ʻo fakafou ʻi he ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi ʻIsipite ʻi he kuonga muʻá.

Naʻe haʻu ʻa e Tamai ko ʻĒpalahamé ki ʻIsipite pea naʻe tāpuekina ai ia.

Naʻe ʻiloʻi ʻe Siosefa, naʻe fakatau ke ngāue pōpula ki ʻIsipité, naʻe ʻuhinga ʻa e misi ʻa Feló ʻe ʻi ai ha taʻu ʻe fitu ʻo e mahu pea hoko mai ai mo ha taʻu ʻe fitu ʻo e honge. Naʻe fakahaofi ʻe Siosefa hono fāmilí mo hono kakaí. Naʻe tangi ʻa Siosefa ʻi heʻene vakai ki he palani lahi ange ʻa e ʻOtuá, ʻa ia naʻe fengāueʻaki fakataha ai ʻa e meʻa kotoa pē maʻá e leleí maʻanautolu ʻoku tauhi ʻenau ngaahi fuakavá.

Naʻe maʻu pea toe fakafoki ʻe Mōsese, ʻa ia naʻe ohi hake ʻi ʻIsipite ʻi he fale ʻo Feló, ʻa e ngaahi kī ki hono tānaki fakataha ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá.

Ko e hola ʻa Siosefa, Mele mo Sīsū ki ʻIsipité.

ʻI hono fakahoko ʻa e kikité, naʻe kumi hūfanga ʻa Siosefa, Mele, mo e tamasiʻi ko Kalaisí ʻi ʻIsipite. ʻOku lea ʻi he loto-ʻaʻapa ha tokotaha Mosilemi tui mateaki ʻi Kailo ʻo pehē: “ʻOku akoʻi ʻe he Kūlaní naʻe maʻu ʻe Siosefa, Mele, mo e pēpē ko Sīsuú ha maluʻanga mo e haoʻanga ʻi hoku fonuá. ʻI hoku fonuá, naʻe taumafa ʻa e kiʻi tamasiʻi ko Sīsuú mei heʻemau meʻakaí, fuofua ako lue ai, pea mo ako lea ai. ʻI hoku fonuá, ʻoku mau tui naʻe ngaofe maʻulalo ʻa e ʻuluʻakaú ke Ne lava mo Hono fāmilí ʻo maʻu ʻa e ngaahi fuá. Naʻe hoko ʻEne nofo ʻi hoku fonuá, ke tāpuakiʻi ai homau kakaí mo e kelekelé.”

ʻOku fakaʻatā ʻe he palani ʻa e ʻOtuá ki he tauʻatāina ke fili ki he totonú mo e tauʻatāina fakamatelié ke tau ako mei heʻetau aʻusia pē ʻatautolu. Ko ha niʻihi ʻo ʻetau ngaahi lēsoni maʻongoʻonga taha ʻi he moʻuí ʻoku tau ako ia mei he ngaahi meʻa he ʻikai ke tau teitei fili ki ai. Naʻe hāʻele hifo ʻa Sīsū Kalaisi ki he maʻulalo tahá peá Ne hāʻele hake ʻo māʻolunga ange ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē, ʻi he ʻofa. ʻOkú Ne fiefia ʻi hotau tuʻunga malava fakalangi ke mohu founga mo fiefiá, angaʻofa ʻo ʻikai ʻamanaki ki ha totongí, tui ke fakatomala mo fakamolemolé. Pea ʻokú Ne tutulu ʻi he mamahi ko e hulutuʻa ʻetau faingataʻaʻia, angakovi mo e taʻe-totonu ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá—ʻoku faʻa hoko koeʻuhí ko e fili pē ʻa e tangatá—kae pehē foki ki he langí mo e ʻOtua ʻo e langí.

ʻOku fakamoʻoniʻi ʻe he Toetuʻu ʻi he faʻahitaʻu fakatōlau takitaha ko e hokohoko ʻo e ongo meʻa fakalaumālie naʻe mei hoko ʻi he taimi tataú ko ha sīpinga fakalangi ia ʻo e fakaleleí, toetuʻú, mo e toe fakafoki ki he tuʻunga totonú ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi. Ko e fekauʻaki toputapu mo fakataipe ko ʻení ʻoku ʻikai hokonoa pē ia. ʻOku fakafiefiaʻi ʻe he Sāpate Pāmé, Uike Māʻoniʻoní mo e Toetuʻú ʻa e Fakalelei mo e Toetuʻu ʻa Kalaisí. ʻI he ʻahó ni, ko e ʻaho 6 ʻo ʻEpeleli kotoa pē, ʻoku tau fakamanatua ai ʻa hono kamata mo e fokotuʻu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. Ko e Fakafoki Mai ʻo e ongoongolelei ko ʻení ʻa e ʻuhinga ʻoku tau fakatahataha ai ʻi he ʻuluaki Sāpate takitaha ʻo ʻEpelelí ʻi he konifelenisi lahí.

Naʻe hoko foki ʻa e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí ʻi hono fakafoki mai ʻe Sīsū Kalaisi kuo toetuʻú, Mōsese, ʻIlaiase, mo ʻIlasiā ʻa e ngaahi kī mo e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he Temipale Ketilani naʻe toki fakatapuí ʻi he Sāpate Toetuʻu ʻo e 1836. ʻI he ʻaho mo e feituʻu ko iá, naʻe ʻomi ai ki he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ʻa e mafai mo e ngaahi tāpuaki ke tānaki fakataha ʻEne fānaú, teuteuʻi ʻEne fānaú ke foki kiate Ia, pea mo fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ke taʻengatá. Naʻe hoko ʻa e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí ʻi he ʻaho ko iá ke fakakakato ai ʻa e kikité ʻi heʻene hoko ʻi he Toetuʻú mo e kātoanga Laka Atú fakatouʻosi.

ʻEletā Kongo ʻi he Temipale Ketilaní.

Kuó u toki ʻaʻahi ki ha ngaahi feituʻu toputapu ʻi ʻOhaiō, kau ai ʻa e Temipale Ketilaní, ʻa ia naʻe mamata ai ʻa e Palōfita ko Siosefá mo ha niʻihi kehe ʻi ha meʻa-hā-mai ki he ʻOtua ko ʻetau Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí. Naʻe mamata ʻa e Palōfita ko Siosefá ki he tuʻunga ʻo hēvaní. ʻI hēvaní, ʻoku hanga ai ʻe he Tamai Hēvaní, ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi, ʻo “fakamoʻui ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē kuo ngaohi ʻe hono nimá” ʻi ha puleʻanga ʻo e nāunau. Tuku kehe pē ʻa kinautolu ʻoku nau ʻiloʻilo pau ʻoku nau “fakaʻikaiʻi ʻa e ʻAló hili hono fakahā mai ia ʻe he Tamaí.”

ʻI he kamata ʻa e ngāue ʻa Sīsū ʻi he māmaní, naʻá Ne fakahā ko Hono misioná ke tāpuakiʻi kitautolu takitaha ʻaki ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻoku tau loto ke maʻú—ʻi he kuonga kotoa pē, fonua kotoa pē, tūkunga kotoa pē. Hili ʻa e ʻaukai ʻa Sīsū ʻaho ʻe 40, naʻá Ne hāʻele atu ki he falelotu lahí ʻo Ne folofola, “ʻOku ʻiate au ʻa e Laumālie ʻo [e ʻEikí], koeʻuhí kuó ne fakanofo au ke u malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí ki he masivá; kuó ne fekau au ke fakamoʻui ʻa e loto-mafesí, ke malanga ʻaki ʻa e huhuʻí ki he kau pōpulá, mo e fakaʻā ʻo e kuí, ke veteange ʻa kinautolu kuo laveá.”

Ko e masivá, loto-mafesí, pōpulá, kuí, laveá—ko kitautolu takitaha ia.

ʻOku hokohoko atu ʻe he tohi ʻa ʻĪsaiá ʻa e talaʻofa ʻa e Mīsaiá ki he ʻamanaki leleí, fakahaofí, fakapapauʻí: “ʻAtu ʻa e fiefia kiate kinautolu ʻoku mamahi ʻi Saioné, … ʻatu kiate kinautolu ʻa e hoihoifua ko e fetongi ʻo e efuefú, ʻa e lolo ʻo e fiefia ko e fetongi ʻo e mamahí, ʻa e kofu ʻo e fakamālō ko e fetongi ʻo e laumālie kuo mafesí.”

ʻOku tau tangi leva ai ʻo pehē, “Te u fiefia lahi ʻi [he ʻEikí], ʻe nekeneka hoku laumālié ʻi hoku ʻOtuá; he kuó ne fakakofu ʻaki au ʻa e kofu ʻo e fakamoʻuí, kuó ne ʻufiʻufi ʻaki au ʻa e kofu tōtōlofa ʻo e māʻoniʻoní.”

ʻOku tau fakafiefiaʻi ʻi he faʻahitaʻu Toetuʻu takitaha, ko ha fakataipe kakato, ʻa e ngaahi meʻaʻofa maʻongoʻonga ʻo ʻitānití naʻe fakafou ʻia Sīsū Kalaisí: ʻa ʻEne Fakaleleí, ko ʻEne (mo e talaʻofa ʻo ʻetau) Toetuʻu moʻoní; ko e Fakafoki Mai Hono Siasí ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní mo e ngaahi kī mo e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ke tāpuakiʻi ʻa e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá. ʻOku tau fiefia ʻi he ngaahi kofu ʻo e fakamoʻuí mo e kofu tōtōlofa ʻo e māʻoniʻoní. ʻOku tau kalanga, “Hosana ki he ʻOtuá pea mo e Lamí!”

“He naʻe ʻofa pehē ʻa e ʻOtuá ki māmani, naʻá ne foaki hono ʻAlo pē taha naʻe fakatupú, koeʻuhí ko ia kotoa pē ʻe tui kiate iá ke ʻoua naʻa ʻauha, kae maʻu ʻa e moʻui taʻengatá.”

Fakatauange te tau maʻu ʻi he fakalelei, toetuʻu mo e fakafoki ki he tuʻunga totonú ʻe Sīsū Kalaisí—ʻa e nonga, aʻusia, pea mo e kau atu—ʻa ia ʻoku tolonga moʻoni mo fakafiefiá ʻo taʻengata, ko ʻeku lotú ia ʻi Hono huafa māʻoniʻoni ko Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.