Konifelenisi Lahi
Manavaʻofá—ko ha Fakaʻilonga ʻo e Tuʻunga Fakaākonga Moʻoní
Konifelenisi lahi ʻo ʻEpeleli 2025


11:29

Manavaʻofá—ko ha Fakaʻilonga ʻo e Tuʻunga Fakaākonga Moʻoní

Ko e taumuʻa moʻoni ʻo e tuʻunga fakaākongá ke hoko ʻo tatau moʻoni mo Sīsū Kalaisi.

Naʻe fakaafeʻi kitautolu kimuí ni ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ke “ʻai hotau tuʻunga fakaākongá ke mahuʻinga taha kiate kitautolu.” Kuo ueʻi au ʻe he fakaafe mālohi ko iá ke u fakalaulauloto lahi ki hoku tuʻunga ko ha ākonga fakafoʻituitui ʻa Sīsū Kalaisí.

Ko e Tuʻunga Fakaākongá ko Hano Loto-ʻAki

Ko e ākongá ko ha taha muimui pe taha ako ʻa ha taha. Ko e kau ākongá ko e “kau akoako” ʻoku līʻoa ʻenau moʻuí ke hoko ʻo hangē ko ʻenau faiakó. Ko ia, ko ʻete hoko ko e ākonga ʻa Sīsū Kalaisí, ʻoku ʻuhinga ia ʻoku ʻikai ko e tui pē ki Heʻene ngaahi akonakí mo e tokāteliné. ʻOku ope atu ia ʻi hano fakamoʻoniʻi pē Hono fakalangí mo tali Ia ko hotau Fakamoʻui mo e Huhuʻí, ʻo mātuʻaki mahuʻinga pehē.

Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi: “Ko e Muimui ʻia Kalaisí ʻoku ʻikai ko ha ngāue noa pē pe fakataimi. Ko ha tukupā hokohoko ia mo ha tōʻonga moʻui ʻoku totonu ke ne tataki kitautolu ʻi he taimi kotoa pē pea ʻi he feituʻu kotoa pē.” Ko e tuʻunga fakaākongá ko ha fononga fakataumuʻa pau ia ʻoku tau fakahoko ke tau liliu, tuʻunga ʻi he feilaulau fakalelei ʻa e ʻEikí mo Hono mālohi fakaiviá. Ko e taumuʻa moʻoni ʻo e tuʻunga fakaākongá ke hoko ʻo tatau moʻoni mo Sīsū Kalaisi—ʻo aʻu ki ha tuʻunga ʻoku tau maʻu ai hono “ʻīmisí ʻi [hotau] fofongá.”

Ke hoko ko ha kau ākonga ʻa e ʻEikí, kuo pau ke tau fakataumuʻa ke fakafōtunga ʻEne fakakaukaú mo e tōʻongá ʻi he ʻaho kotoa pē—hangē ko ʻení, ʻa ʻEne talangofuá, loto-fakatōkilaló, mo e faʻa kātakí. ʻI heʻetau fakakau māmālie mai ʻa e ngaahi ʻulungaanga ko ʻení ki heʻetau moʻuí, ʻoku tau hoko ai ko e “kau [maʻu ʻinasi ʻi Hono] anga [fakalangí].” Ko e faʻifaʻitaki ko ʻeni ʻo e ʻulungaanga ʻo e Fakamoʻuí ko e uho ia ʻo ʻetau moihū kiate Iá. Hangē ko e akoʻi ʻe Palesiteni Nalesoní, “ʻOku fakahaaʻi lelei taha ʻetau ʻaʻapa kia Sīsuú ʻe heʻetau fakafōtunga ʻa Sīsuú.”

Ko e Fakaʻilonga ʻo e Tuʻunga Fakaākonga Moʻoní

ʻI he ngaahi natula kotoa ʻo Sīsū Kalaisi ke tau fakafōtunga atú, ʻoku ʻi ai ha ʻulungaanga ʻoku makehe ʻaupito mo ne kātoi ʻa e toengá kotoa. Ko e ʻulungaanga ko iá ʻa ʻEne ʻofa haohaoá, pe manavaʻofá. ʻOku fakatou fakamanatu mai ʻe he palōfita ko Molomoná mo e ʻAposetolo ko Paulá ka ʻikai maʻu ʻa e manavaʻofá, “ko e meʻanoa pē ʻa [kitautolu]” Pe, hangē ko hono fakahā ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, ka ʻikai ʻa e “manavaʻofá, ʻe ʻikai ke [tau] lava ʻo fai ha meʻa ʻe taha.”

Naʻe fakamahino tonu ʻe he Fakamoʻuí ko e ʻofá ko ha fakaʻilonga ia ʻe lava ke ʻilo ai ʻEne kau ākonga moʻoní, ʻi Heʻene folofola:

“ʻOku ou tuku ʻa e fekau foʻou kiate kimoutolu, koeʻuhí ke mou feʻofaʻaki kiate kimoutolu; pea hangē ko ʻeku ʻofa kiate kimoutolú, ke mou feʻofaʻaki foki kiate kimoutolu.

“ʻI he meʻá ni ʻe ʻilo ai ʻe he kakai kotoa pē ko ʻeku kau ākonga ʻa kimoutolu, ʻo kapau te mou feʻofaʻaki kiate kimoutolu.”

Ko e manavaʻofá ko ha kaveinga mahuʻinga ia ʻe ala faingataʻa hano fakamatalaʻi ka ʻoku faingofua ke fakatokangaʻi ʻe he taha kotoa ʻoku ongo ki aí. ʻOku akoʻi ʻe he Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí ko e “manavaʻofá, hangē ko e tuí, ʻoku fakaiku ki he ngāue.” ʻIo, ʻe lava ke fakamatalaʻi ʻa e manavaʻofá ko ha “ʻofa ʻoku ngāueʻi.” ʻOku ʻomi ʻe he fakamatala ko ʻení ha ʻilo lahi ki hono fakamatalaʻi fakanounou ʻo e moʻui ʻa e Fakamoʻuí—naʻá Ne “faʻa feʻaluʻaki ʻo fai leleí.”

ʻI heʻetau hoko ko e kau muimui ʻo Sīsū Kalaisí, ʻoku totonu ke tau feinga ke faʻifaʻitaki ʻa e founga ʻo hono fakafōtunga ʻe hotau ʻEikí ʻa ʻEne ʻofa haohaoá ki he niʻihi kehé. Neongo ʻoku fakafōtunga ʻe he Fakamoʻuí ʻa e manavaʻofá ʻi ha ngaahi founga kehekehe, ka ʻoku ou fie taki hoʻomou tokangá ki ha sīpinga mahino ʻe tolu ʻo ʻEne manavaʻofá ʻoku ʻiloʻi ngofua ʻi Heʻene kau ākonga moʻoní.

Ko e Manavaʻofá ko Hano Fakahaaʻi ia ʻo e ʻOfa Mamahí

ʻUluakí, naʻe fakahaaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e manavaʻofá ʻaki ʻEne ʻofa mamahi. Lolotonga ʻEne ngāue ʻi he kakai Nīfaí, hangē ko hono lekooti ʻi he Tohi ʻa Molomoná, naʻe fakaafeʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kakaí ke nau foki ki ʻapi ʻo fakalaulauloto ki he ngaahi meʻa kuó Ne akoʻí, mo teuteu ki Haʻane liuaki mai ʻi he ʻaho hono hokó. ʻOku pehē leva ʻe he lekōtí:

“[Naʻa] nau tangi, mo sio fakamamaʻu kiate ia ʻo hangē ʻoku nau fie kole kiate ia ke ne nofo ʻo kiʻi fuofuoloa ange mo kinautolú.

“Pea naʻá ne folofola kiate kinautolu: Vakai, ʻoku fonu hoku lotó ʻi he ʻofa mamahi kiate kimoutolu.”

Ko e ʻofa mamahí ko ha konga ia ʻo e manavaʻofá ʻokú ne holoki ʻa e faingataʻaʻiá. ʻI he ʻofa mamahi ʻa e ʻEikí, naʻá Ne fakamoʻui ai ʻa e mahaki mo e mamahi ʻi he kakaí. Hili iá, naʻá Ne tāpuakiʻi ʻenau fānaú kae ʻalu hifo ha kau ʻāngelo mei he langí ʻo takatakaiʻi kinautolu. Naʻá Ne fakahoko ʻa e ngaahi ngāue ongo mo ʻofa ko ʻení, pea toe lahi ange, koeʻuhí he naʻe “ʻofa mamahi kiate kinautolu.”

Lolotonga ʻeku hoko ko ha faifekau kei talavou ʻi ʻAmelika Tongá, naʻá ku monūʻia ʻi ha founga tatau, ʻi he loto-ʻofa mamahi haʻaku kaungāmeʻa mamae. Lolotonga haʻaku lele meʻalele mo hoku hoa ngāué ʻi ha efiafi ʻe taha ki he ʻapi ʻo ʻemau palesiteni fakamisioná, kuo afe fakafokifā ha talavou ia ʻi ha pasikala ʻi muʻa ʻi he meʻalelé. Naʻe fuʻu vave ʻene hokó ʻo ʻikai ke u toe lava ʻo kalofi. Ko e fakamamahí, he naʻe siʻi mālōlō ʻa e talavoú ni ʻi he fepakí. Naʻe mātuʻaki fakamamahi lahi kiate au ʻa e mole siʻene moʻuí. Lolotonga ʻeku manavahē mo moʻutāfuʻua ʻi he hoko mai ʻa e nunuʻa kovi ʻo e meʻa kuo toki hokó, naʻe ʻave au ki pilīsone ʻo lokaʻi ai. Kuo teʻeki ke u ongoʻi ha manavahē mo ha taʻelata lahi pehē kimuʻa. Naʻe lōmekina au ʻe he loto-foʻí mo e manavasiʻí naʻa tuku pōpula au ʻi he toenga ʻo ʻeku moʻuí.

Naʻe fanongo haʻaku kaungā faifekau, ko ʻEletā Palaieni Kosivā, ʻi he fakatuʻutāmakí peá ne ongoʻi ha loto-ʻofa mamahi. Naʻe haʻu ki he ʻapi pōpulá ʻo kole ki he kau ʻōfisá ke fakaʻatā muʻa ia ke ma nofo ʻi he pilīsoné ke ʻoua naʻá ku tuenoa. Naʻe fakaofo ʻenau tali iá. ʻOku aʻu ki he ʻahó ni, mo ʻeku ongoʻi houngaʻia lahi ʻi he ngāue ʻofa faka-Kalaisi ʻa e ākongá ni, ʻo ne fakanonga, fakafiemālieʻi, mo fakanaʻanaʻa au ʻi he momeniti faingataʻa taha ʻi heʻeku moʻuí. Naʻe hoko ʻene loto-manavaʻofá ko ha fakaʻilonga mahino ʻo hono tuʻunga fakaākongá. Hangē ko e fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Nalesoní, “Ko e taha ʻo e founga faingofua taha ke ʻilo ai ha taha muimui moʻoni ʻo Sīsū Kalaisi, ko e loto-ʻofa ʻa e taha ko iá ki he kakai kehé.”

Ko e Manavaʻofá ko Hano Tokoniʻi ia ʻo e Ngaahi Fiemaʻu ʻOku ʻIkai Lea ʻAkí

Ko ha sīpinga ʻe taha ʻo e founga fakahaaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻEne ʻofá ʻoku fakafou ia ʻi Heʻene tauhi mo fakahoko ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa e niʻihi kehé ʻoku ʻikai lea ʻakí. Ko e tangata naʻe heke ʻi he taʻu ʻe 38 mo ʻikai ha taha ke tokoni ki aí, naʻe fakamoʻui ia ʻe he ʻEikí mo fakalotolahiʻi ke moʻui angatonu. Ko e fefine naʻe moʻua ʻi he tonó, naʻá Ne ʻoange ha ʻamanaki mo ha fakafiemālie kae ʻikai fakahalaiaʻi. Ko e tangata mamatea naʻe tukutuku-hifo mei he ʻató, naʻe fakamolemoleʻi ʻe he ʻEikí ʻene ngaahi angahalá kae ʻikai ko hano fakamoʻui pē ʻo e sinó.

ʻI he taimi naʻe ui ai au ko ha pīsopé, naʻe ʻai ʻe heʻema fānau ʻe toko onó ʻa e houalotu sākalamēnití ke faingataʻa ki hoku uaifi ko Kulisitiní, ʻa ia naʻe pau ke ne tokangaʻi tokotaha kinautolu kau tangutu au mei muʻa. Hangē ko ia ʻoku mou ala sioloto ki aí, naʻe ʻikai ke faʻa anga ʻapasia ʻema fānaú. ʻI hono fakatokangaʻi ʻe ha ongo mēmipa ʻo e uōtí, Sione mo Tepi Pinisī, ʻene faingataʻaʻiá, naʻe kamata ke na tangutu fakataha mo ia ʻi he Sāpate kotoa ke tokoni. Naʻe lauitaʻu ʻena angaʻofá, pea aʻu ʻo na hoko ko ha ongomātuʻa talifaki ki homa fāmilí. Pea hangē ko e ʻEikí, naʻe fakatokangaʻi ʻe he ongo ākongá ni ʻa e fiemaʻu naʻe ʻikai lea ʻakí peá na ngāue ʻi he ʻofa—ko ha fakaʻilonga mahino ʻo hona tuʻunga fakaākongá.

Ko e Manavaʻofá ko Hano Faitokonia ia ʻo e Niʻihi Kehé ʻi he Hala ʻo e Fuakavá

Fakaʻosí, ko e ʻofa haohaoa ʻa e Fakamoʻuí ʻoku tukutaha ia ki hono fakaivia ʻa e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá ke fakahoko hotau tuʻunga malava fakalangí ke tau “kau ʻi heʻene fakamoʻuí, pea mo e mālohi ʻo ʻene huhuʻí.” ʻI he fakaʻau ke tau tatau ange mo hotau ʻEikí, ʻe fakanatula leva ʻa e tupulaki ʻo ʻetau fakaʻamu ke tokoniʻi hotau kāinga ʻi he hala ʻo e fuakavá.

Hangē ko ʻení, te tau lava ʻo langaki hake mo fakakaungāmeʻa kiate kinautolu kuo fakaʻitaʻi pe fakangalokí, tokoniʻi kinautolu ʻoku foʻou mai ki heʻetau haʻofanga lotú ke nau ongoʻi ʻoku talitali lelei kinautolu, pe fakaafeʻi ha ngaahi kaungāmeʻa ke kau fakataha mo kitautolu ʻi he houalotu sākalamēnití—mahalo ʻi he Sāpate Toetuʻu ko ʻení. ʻOku taʻe-faʻalaua ʻa e ngaahi founga ke poupouʻi ai mo tokoniʻi ʻa e niʻihi kehé ʻi heʻenau fakalakalaká kapau te tau feinga fakamātoato mo kumia ʻi he faʻa lotu ʻa e tokoni ʻa e langí ke mamata ʻa e ngaahi matá mo e lotó ke ne ongoʻi ʻa e founga ʻo e ʻafio hifo mo e ongoʻi ʻe Sīsū Kalaisi kinautolú.

ʻE lava ke hoko hono tokoniʻi ʻo e niʻihi kehé ʻi he hala ʻo e fuakavá ko ha founga ngāue tokoni ʻoku ʻikai angamaheni ʻaki. Ko ha sīpinga ʻeni, lolotonga ʻo ʻeku ngāue kimuí ni ʻi he ʻOtu Filipainí, naʻá ku fanongo ai ʻi he fāmili Angamatá. Naʻa nau papitaiso ʻi he 2023, pea nau fokotuʻu fiefia leva ha ʻaho ke silaʻi kinautolu ko ha fāmili ʻi he Temipale ʻUātenata Filipainí. Neongo iá, kimuʻa ʻi he ʻaho ʻapoinimeni ʻo e fāmilí, kuo tō ha ngaahi afā ʻi he vahefonuá. Naʻe ʻikai toe lava ʻa e tangata ngoue laise ko Misa Angamatá ʻo tō ʻene ngoué ʻi he lolotonga ʻo e ngaahi matangi mālohí. ʻI he tolona ʻa e ngaahi taufá, naʻe fiemaʻu ke ne tō vave ʻa e laisé ʻi he kei ta-anoano ʻa e kelekelé—ko e tūkunga lelei ia ki he toó. Ko e fakamamahí, he naʻe pau ke toloi ʻa e fononga ki he temipalé.

Kau faifekau ʻoku tokoni ʻi he tō laisé.
Kau faifekau ʻoku nau tō laise.

Naʻe ongona ʻe ha ongo ākonga, ko ʻEletā mo Sisitā Kauilani, fakataha mo ha kau faifekau tokoni kei talavou ʻe toko tolu, ʻa e feinga ʻa e fāmili Angamatá pea nau pole ke tokoni neongo ʻa e ʻikai haʻanau taukei ngoué. Naʻa nau tokoni ʻo tō ʻa e tengaʻi laisé, ʻi he vela kakaha ʻa e laʻaá, kae lava ʻa e fāmili Angamatá ʻo fakakakato ʻenau ngāué mo ō ki heʻenau sila ʻi he temipalé hangē ko hono fakataimi-tēpileʻí. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Kauilani “naʻe maamangia ʻa e fofonga ʻo e [fāmili Angamatá] ʻi heʻemau vakai ki heʻenau teunga hina ʻi he fale ʻo e ʻEikí. Ko e fiefia naʻa mau ongoʻi ʻi he ngāue fakaetauhi ki he toko tahá ko ha fiefia ia ʻoku ʻikai mafakatataua!”

Fāmili Angamatá ʻi tuʻa ʻi he temipalé.

ʻOku maʻu ʻi he taimí ni ʻe he fāmili Angamatá ʻa e ngaahi tāpuaki fungani ʻo e silaʻi ko ha fāmili taʻengatá he naʻe tukupā ha kau ākonga tokosiʻi naʻe fakafonu ʻe he manavaʻofá—ko ha fakaʻilonga ʻo honau tuʻunga fakaākongá—ke tokoniʻi honau ngaahi tokouá mo e tuofāfiné ʻi honau hala ʻo e fuakavá.

Kāinga, ko e tuʻunga fakaākonga maʻa Sīsū Kalaisí ʻa e hala pē ʻe taha ke maʻu ai ʻa e fiefia ʻoku tolongá. Ko ha hala ia ʻoku fonu ʻi he ngaahi ngāue loto-ʻaki mo ʻuhingamālie ʻo e ʻofa ki he niʻihi kehé. Neongo ʻe ala faingataʻa mo fakamafasia ʻa e hala ʻo e tuʻunga fakaākongá, pea ʻi ha taimi ʻe niʻihi te tau faingataʻaʻia mo tōnounou ai, ka te tau lava ʻo maʻu ha nonga he ʻoku manatuʻi kitautolu ʻe he ʻOtuá mo finangalo ke tokoni mai ʻi he taimi kotoa pē ʻoku tau feinga aí. ʻOku fakamanatu mai ʻe ʻĪsaia “ʻ[E puke [hotau] nimá ʻe he ʻOtuá], ʻo pehē… , ʻOua ʻe manavahē; te u tokoniʻi koe.”

ʻI heʻeku fakakaukau ki he fakamahino ko ʻeni mei heʻetau Tamai Hēvaní, ʻoku ou fakatauange moʻoni te tau muimui ki he fakaafe ʻa Palesiteni Nalesoní ke fakamuʻomuʻa hotau tuʻunga fakaākongá. ʻOfa te tau “lotu ki he Tamaí ʻaki ʻa e ivi kotoa ʻo e lotó” ke “fakafonu [ʻa kitautolu] ʻaki ʻa e ʻofá ni, ʻa ia kuó ne foaki kiate kinautolu kotoa pē ʻoku muimui moʻoni ʻi hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí; … koeʻuhi ka hoko ʻa e taimi te ne hā mai aí, te tau tatau mo ia,” he ʻoku tau toʻo ʻa e fakaʻilonga ʻo e tuʻunga fakaākonga moʻoní, ʻa ia ko e “manavaʻofá ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí.”

ʻOku ou fakamoʻoni ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau Fakamoʻui nāunauʻia moʻuí, ko hotau Huhuʻí, Faʻifaʻitakiʻangá, mo e Kaumeʻá. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.